सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 69, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 69

वास्तुविद्याध्यायः ४१
अथ वंशस्य च शिरायाश्च परिमाणज्ञानमाह—
पदहस्तसंख्यया सम्मितानि वंशोऽङ्गुलानि विस्तीर्णः।
वंशव्यासोऽध्यर्धः शिराप्रमाणं विनिर्दिष्टम् ॥६३॥
पूर्वकथित ६ सूत्रों की 'वंश' संज्ञा है तथा वास्तु विभाग के लिये जो पूर्वापरा एवं
दक्षिणोत्तरा दश-दश रेखायें की गई हैं, उनकी 'शिरा' संज्ञा होती है। वास्तु में एक पाद
का विस्तार जितने हाथ का हो, उतने ही अङ्गुल एक वंश का विस्तार और विस्तार से
ड्योढ़ा शिरा का विस्तार होता है॥६३॥
पदहस्तस्य संख्यया पदं यावत् ते हस्तो विस्तृतं भवति, तत्सम्मितानि तत्संख्याङ्गुलानि
वंशो विस्तीर्णो भवति। रोगाद्वायुमित्यादिकं सूत्रषट्कं वंशशब्देनोच्यते। एवं वंशव्यासो
वंशविस्तारोऽध्यर्धो दिवं प्रगुणितः शिराप्रमाणं विनिर्दिष्टं कथितम्। शिराशब्देन पूर्वापरायता
दक्षिणोत्तरायताश्च दश दश रेखा ज्ञेयाः। तथा ताश्च शास्त्रान्तरे पठ्यन्ते—
शान्ता यशोवती कान्ता विशाला प्राणवाहिनी।
सती च सुमना नन्दा सुभद्रा सुरथा तथा॥
पूर्वापरा गता होता उदग्याम्याश्रिताः शृणु।
हिरण्या सुव्रता लक्ष्मीर्विभूतिर्विमला प्रिया॥
जया काला विशोका च तथेन्द्रा दशमी स्मृता।
धन्या धरा विशाला च स्थिरा रूपा गदा निशा।
विभवा प्रभवा चान्याः सौम्ययाम्याश्रिताः शिराः।। इति।।६३।।
अत्रैव परिभाषार्थमाह—
सुखमिच्छन् ब्रह्माणं यत्नाद्रक्षेद् गृही गृहान्तःस्थम्।
उच्छिष्टाद्युपघाताद् गृहपतिरुपतप्यते तस्मिन् ॥६४॥
सुख की कामना करने वाले गृहस्वामी को चाहिये कि घर के मध्य में स्थित ब्रह्मा
जी की यत्नपूर्वक रक्षा करे। उनके ऊपर उच्छिष्ट (जूठन) आदि (अपवित्र वस्तु) को
रखने से गृहस्वामी को पीड़ा होती है॥६४॥
गृही गृहपतिः सुखमिच्छन् सुखमभिलषन् गृहान्तःस्थं गृहमध्यगतं ब्रह्माणं पितामहं
यत्नात् सर्वप्रयत्नेन रक्षेत् पालयेत्। यतस्तस्य ब्रह्मण उच्छिष्टाद्युपघातात्। उच्छिष्टमशुचि।
आदिग्रहणादमेध्याद्युपस्करणं भाण्डः। एतेषां तत्र स्थापनादुपघातो भवति, तस्मात् तस्मिन्
गृहे गृहपतिर्वेश्मस्वामी उपतप्यते उपतापं प्राप्नोति॥६४॥
अथ विकले वास्तुनि दोषप्रदर्शनार्थमाह—
दक्षिणभुजेन हीने वास्तुनरेऽर्थक्षयोऽङ्गनादोषाः।
वामेऽर्थधान्यहानिः शिरसि गुणैर्हीयते सर्वैः ॥६५॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA