सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 329, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 329

सौभाग्यकरणाध्यायः ३०१
अन्यदप्याह—
तेजो न तद्यत् प्रियसाहसत्वं वाक्यं न चानिष्टमसत्प्रणीतम् ।
कार्यस्य गत्वान्तमनुद्धता ये तेजस्विनस्ते न विकत्थना ये ॥७॥
असमीक्षित कार्यों को करने में प्रीति करने से तेज नहीं होता है तथा दुर्जनों के द्वारा
प्रतिपादित प्रतिकूल वाक्य भी तेज नहीं है। जो मनुष्य कार्य को सम्पन्न करके भी अभिमान-
रहित रहता है, वही तेजस्वी होता है; आत्मश्लाघी मनुष्य नहीं॥७॥
असमीक्षितानां कार्याणां करणं साहसं तस्य भावः साहसत्वम्। प्रियं यत्र वस्तुनि
साहसत्वं न तत् तेजः शृङ्गारो भवति, कदाचित् प्राणविनाश उत्पद्यते। यच्च वाक्यं
वचनमनिष्टमननुकूलं मर्मस्पृक्। असत्प्रणीतमसद्भिर्धृष्टैः प्रणीतमुच्यते न तत् तेजः। ये
जनाः कार्यस्य करणीयस्य वस्तुनोऽन्तं परिसमाप्तिमपि गत्वा तन्निर्वर्त्यानुद्धता अनभिमानिनस्ते
तेजस्विनः। न विकत्थना वाचाला ये निरर्थकमसद्वाक्यं प्रलपन्ति ते न तेजस्विनः॥७॥
अन्यदप्याह—
यः सार्वजन्यं सुभगत्वमिच्छेद् गुणान् स सर्वस्य वदेत् परोक्षम् ।
प्राप्नोति दोषानसतोऽप्यनेकान् परस्य यो दोषकथां करोति ॥८॥
सर्वप्रिय होने की इच्छा करने वाले मनुष्य को परोक्ष में सबकी प्रशंसा करनी
चाहिये। जो मनुष्य दूसरे की निन्दा करता है, उसके ऊपर बहुत से निर्मूल दोष भी
लगाये जाते हैं॥८॥
यः पुरुषः सार्वजन्यं सर्वत्र जनानां सुभगत्वं वाल्लभ्यमिच्छेदभिलषेत् स सर्वस्य
निरवशेषस्य जनस्य परोक्षमप्रत्यक्षं गुणान् स्तुतिं वदेद् ब्रूयात्। यः पुनः परस्य सम्बन्धिनीं
दोषकथां करोति स पुरुषोऽसतो दुर्जनादनेकान् बहुप्रकारान् दोषान् प्राप्नोति लभते। किल
सज्जनो ज्ञानशीलो भवति। दुर्जनः परदोषैकपरायणो भवतीति॥८॥
अन्यदप्याह—
सर्वोपकारानुगतस्य लोकः सर्वोपकारानुगतो नरस्य।
कृत्वोपकारं द्विषतां विपत्सु या कीर्तिरल्पेन न सा शुभेन ॥९॥
जो मनुष्य सबका उपकार करने में उद्यत होता है, उसका उपकार सभी मनुष्य
करते हैं। विपत्ति में शत्रुओं का उपकार करने से जो कीर्ति मिलती है, वह अल्प पुण्य
का फल नहीं है॥९॥
सर्वेषामुपकारेऽनुगतो निरतः सर्वोपकारानुगतः। तस्य सर्वोपकारानुगतस्य पुरुषस्य
सर्वो निरवशेषो लोक उपकारानुगतो भवति प्रत्युपकारं करोति। द्विषतां शत्रूणां विपत्स्वापत्सूप-
कारमुपकृतिं कृत्वा या कीर्तिर्यशो भवति लोके साल्पेन शुभेन पुण्येन न भवति। बहुना
शुभेन भवतीत्यर्थः। एवं सति सर्वस्योपकारः कर्तव्य इति तात्पर्यार्थः॥९॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA