सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 313, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 313

चामरलक्षणाध्यायः २८५
अन्योऽपरोऽरत्निसमः कार्यः। अरत्निः कृतमुष्टिहस्तः। कनिष्ठासम इति केचित्। स च
दण्डः काष्ठाच्छुभात् प्रशस्तलक्षणयुक्तः कार्यः। किम्भूतात्? काञ्चनरूप्यगुप्तात् काञ्चनेन
सुवर्णेन रूप्येण रजतेन वा सुगुप्तादाच्छादितात्। रत्नैश्च मणिविशेषैर्विचित्रैर्नानावर्णैश्च
सहिताद् राज्ञां नृपाणां हिताय भवति।।३।।
अथ वर्णक्रमेण दण्डलक्षणमाह—
यष्ट्यातपत्राङ्कुशवेत्रचापवितानकुन्तध्वजचामराणाम् ।
व्यापीततन्त्रीमधुकृष्णवर्णा वर्णक्रमेणैव हिताय दण्डाः ॥४॥
यष्टि, छत्र, अंकुश, वेत्र, धनुष, वितान, भाला, ध्वज और चामर के दण्ड के वर्ण
ब्राह्मण आदि वर्णों के लिये क्रम से पीत, पीत-लोहित, शहद के समान और काला
होना चाहिये। इस तरह वह यष्टि आदि हित के लिये होते हैं।।४।।
यष्टिः प्रसिद्धा नित्यकालं हस्ते उह्यते। आतपत्रं छत्रम्। अङ्कुशः प्रसिद्धो गजदम-
नायोपयुज्यते। वेत्रो दण्डः प्रसिद्ध एव। चापं धनुः। वितानं कनकमिति लोके प्रसिद्धम्।
कुन्तमायुधम्। ध्वजश्चिह्नम्। चामरं वालव्यजनम्। एतेषां दण्डवर्णाः क्रमेण व्यापीत-
तन्त्रीमधुकृष्णवर्णा हिताय भवन्ति। तद्यथा—ब्राह्मणानां यष्ट्यः पीतवर्णा हिताय प्रशस्ताय।
एवं तन्त्रीवर्णाः पीतलोहिताः क्षत्रियाणाम्। मधुवर्णा ईषत्पीता वैश्यानाम्। कृष्णवर्णाः
शूद्राणामिति। तथा च गर्गः—
विप्राणां पीतवर्णः स्यात् क्षत्रियाणां तु लोहितः।
वैश्यानां पीतवर्णश्च शूद्राणामसतिप्रभः।।
दण्डः शुभप्रदो ज्ञेयो यष्टिच्छत्राङ्कुशादिषु। इति।।४।।
दण्डादेः समपर्वणः फलमाह—
मातृभूधनकुलक्षयावहा रोगमृत्युजननाश्र्व पर्वभिः।
द्वयादिभिर्द्विकविवर्धितैः क्रमात् द्वादशान्तविरतैः समैः फलम् ॥५॥
पूर्वोक्त दण्डों के दो पर्व लेकर दो-दो की वृद्धि करके बारह पर्व तक का क्रम से
मातृक्षय आदि फल जानना चाहिये। जैसे दो पर्व का दण्ड मातृक्षय, चार पर्व का भूमिक्षय,
छः पर्व का धनक्षय, आठ पर्व का कुलक्षय, दश पर्व का रोग और बारह पर्व का दण्ड
मृत्यु करता है।।५।।
एतैर्दण्डैर्द्वयादिभिः पर्वभिर्द्विकविवर्धितैर्द्वाभ्यां द्वाभ्यामधिकैः समैः समसङ्ख्यैर्द्वा-
दशान्तविरतैर्द्वादशान्ते विरतो विरामो येषां तैः फलानि क्रमेण। मातृभूधनेति। तद्यथा—
द्वाभ्यां पर्वभ्यां दण्डादयो युक्ता मातृक्षयावहाः, जनन्याः क्षयं कुर्वन्ति। मातृमरणमित्यर्थः।
चतुर्भिर्भूमिक्षयावहाः। षड्भिर्धनक्षयावहाः। अष्टभिः कुलक्षयावहाः। दशभी रोगजनना रोग-
प्रदाः। द्वादशभिर्मृत्युजनना मृत्युप्रदाः।।५।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA