बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 318, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंअथ स्त्रीप्रशंसाध्यायः
अथ स्त्रीप्रशंसा व्याख्यायते। तत्रादावेव प्रयोजनप्रदर्शनार्थमाह—
जये धरित्र्याः पुरमेव सारं पुरे गृहं सद्मनि चैकदेशः।
तत्रापि शय्या शयने वरा स्त्री रत्नोज्ज्वला राज्यसुखस्य सारः ॥१॥
सम्पूर्ण पृथ्वी जीतने पर भी उसमें केवल अपनी राजधानी ही सार है तथा उस
राजधानी में भी अपना घर, अपने घर में भी अपने रहने का स्थान, अपने रहने के स्थान
में भी शय्या और शय्या पर भी रत्नों से भूषित स्त्री राज्यसुख का सार है ॥१॥
धरित्र्या भूमेर्जये विजये सति पुरमेव सारं समस्तवसुधां जित्वा ततः पुरमात्रसारः।
तत्र च पुरे गृहं वेश्म एकमेव सारः। तस्मिन् सद्मनि गृहे च एकदेशः कश्चित् सारः
श्रेष्ठः। तत्रापि तस्मिन्नपि गृहैकदेशे शय्या आस्तरणं सारः। तस्मिन् शयने वरा स्त्री
प्रधाना युवतिः, सा च रत्नोज्ज्वला मणिकनकभूषिता। एतन्मात्रं राज्यसुखस्य सार इति।
अन्यत् सर्वमसारमित्यर्थः ॥१॥
अथ स्त्रीप्रशंसार्थमाह—
रत्नानि विभूषयन्ति योषा भूष्यन्ते वनिता न रत्नकान्त्या।
चेतो वनिता हरन्त्यरत्ना नो रत्नानि विनाङ्गनाङ्गसङ्गम् ॥२॥
स्त्री रत्नों को भूषित करती है; किन्तु रत्नकान्ति से स्त्री नहीं भूषित होती; क्योंकि
रत्नरहित स्त्री भी चित्त को हर लेती है, किन्तु स्त्री के अंग-संग के बिना रत्न चित्त को
नहीं हर सकता है॥२॥
रत्नान्येतत् कर्मपदम्। योषाः स्त्रियो रत्नानि विभूषयन्ति शोभयन्ते। वनिताः स्त्रियः
पुनर्न रत्नकान्त्या मणिदीप्त्या भूष्यन्ते। यतो वनिता अरत्ना रत्नविवर्जिताश्चेतो मनो हरन्ति।
रत्नानि पुनरङ्गनाङ्गसङ्गं विना चेतो न हरन्ति। यावत् स्त्रिया अङ्गे न श्लिष्टानि तावच्चित्तहराणि
न भवन्ति ॥२॥
अन्यदप्याह—
आकारं विनिगूहतां रिपुबलं जेतुं समुत्तिष्ठतां
तन्त्रं चिन्तयतां कृताकृतशतव्यापारशाखाकुलम्।
मन्त्रिप्रोक्तनिषेविणां क्षितिभुजामाशाङ्किनां सर्वतो
दुःखाम्भोधिवर्तिनां सुखलवः कान्तासमालिङ्गनम् ॥३॥
सुख, भय, हर्ष आदि आकार को छिपाते हुये, शत्रु की सेना को जीतने के लिये
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA