बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 322, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें२९४ बृहत्संहिता
तयोर्जायाजनित्र्योर्निन्दां कुर्वतां वो युष्माकं कुतः कस्माच्छुभं श्रेयो भवति।।११।।
अन्यदप्याह—
दम्पत्योर्व्युत्क्रमे दोषः समः शास्त्रे प्रतिष्ठितः।
नरा न तमवेक्षन्ते तेनात्र वरमङ्गनाः ॥१२॥
स्त्री-पुरुष दोनों को व्युत्क्रम में ( परस्त्री-गमन में पुरुष को तथा परपुरुष-गमन में
स्त्री को ) समान दोष धर्मशास्त्र में कहा गया है; परन्तु पुरुष उस दोष को नहीं देखते
तथा स्त्री देखती है। इसलिये पुरुषों से स्त्रियाँ श्रेष्ठ हैं।।१२।।
दम्पत्योर्जायापत्योर्व्युत्क्रमे सति। व्युत्क्रमोऽनियमः। नरस्य परस्त्रीगमनं स्त्रियाः पर-
पुरुषगमनं व्युत्क्रमः। तस्मिन् यो दोषो दुष्टता स शास्त्रे धर्मशास्त्रादौ समस्तुल्यः प्रतिष्ठित
उक्तः। यथा—न हीदृशमनायुष्यं यथा परस्त्रीनिषेवणमित्यादि। सामान्यमुभयोरपि। नराः
पुनः स्वतं दोषं परस्त्रीगमनादिकं न समवेक्षन्ते विचारयन्ति, स्त्रियः पुनरवेक्षन्ते। तेन
कारणेनात्रास्मिन् निर्धारणेऽङ्गनाः स्त्रियो वरं श्रेष्ठं प्रधानाङ्गमित्यर्थः।।१२।।
अथ दारातिक्रमणे प्रायश्चित्तमाह—
बहिलोंम्ना तु षण्मासान् वेष्टितः खरचर्मणा।
दारातिक्रमणे भिक्षां देहीत्युक्त्वा विशुध्यति ॥१३॥
जो पुरुष अपनी स्त्री को छोड़कर परस्त्री-गमन करता है, वह बाहर की तरफ किये
हुये रोम वाले गदहे के चमड़े से अपने शरीर को ढ़क कर छः मास तक 'भिक्षां देहि'
यह कहकर भीख माँगने से शुद्ध होता है।।१३।।
दाराणामतिक्रमणं दारातिक्रमणमन्यस्त्रीनिषेवणम्, तस्मिन् दारातिक्रमणे बहिलोंम्ना
खरचर्मणा गर्दभत्वचा बाह्ये लोमानि कृतानि यस्मिन् तेन षण्मासान् वेष्टितः प्रावृतशरीरः
प्रतिगृहं भिक्षां देहीति भिक्षां मे प्रयच्छेत्युक्त्वा सम्भाष्य ततो विशुध्यति शुद्धिमायाति।।१३।।
अन्यदपि स्त्रीप्रशंसार्थमाह—
न शतेनापि वर्षाणामपैति मदनाशयः।
तत्र शक्त्या निवर्तन्ते नरा धैर्येण योषितः ॥१४॥
सौ वर्ष व्यतीत होने पर भी मनुष्य की विषय-वासना नष्ट नहीं होती; किन्तु शारीरिक
शक्ति कम हो जाने पर ही पुरुष उससे निवृत्त होता है; लेकिन स्त्री धैर्य से निवृत्त होती
है।।१४।।
मदनः कामश्चेति। तस्मिन्निति। तत्र मदनाशयः कामवासनाभिः संस्कारोऽभिलाषः
पुरुषाणां शतेनापि वर्षाणामब्दानां नापैति हृदयान्नापसर्पति। यथा स्त्रिया सह संयोगः
पूर्वमासीत् तथा साम्प्रतं यदि न भवति, तदा पुरुषाणां वर्षशतेनापि मदनाशयो नापैति,
किन्तु तत्र तस्मिन् कामोपभोगविषये नराः पुरुषा अशक्त्या असामर्थ्येन निवर्तन्ते निवृत्तिं
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA