सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 328, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 328

करता है, वह तन्मय हो जाता है। इसलिये स्त्री भी निरन्तर स्मरण करने से सुभग पुरुष
को प्राप्त करती है॥४॥
अयमात्मा कर्मात्मा चिद्रूपो जीव आत्मनि परमात्मनि गतः स्वसत्तायां बोधरूपः
स्थितः कर्ता ज्ञाता च सम्पन्नः। क्व? हृदये हृत्स्थाने। तथा च—
नाभेरूर्ध्वं वितस्तिं च कण्ठाधस्तात् षडङ्गुलम्।
हृदयं तद्विजानीयाद्विश्वस्यायतनं महत्।। इति।
कीदृशः? अतिसूक्ष्मोऽत्यन्ताल्पप्रमाणः। स च ग्राह्यो विषयीकार्योऽचलेन स्थिरेण
मनसा चित्तेन सतताभियोगादविच्छेदाभ्यासात्। यः पुरुषो यं च वस्तुरूपं विचिन्तयति
चित्तेन भावयति स तन्मयत्वं याति। स एव प्राकृतो यस्य स तन्मयः। यस्मादेवमतो-
ऽस्माद्धेतोर्युवत्यः स्त्रियः सुभगं पुरुषं प्रति गताः प्राप्ताः सतताभ्यासादिति॥४॥
अथ सुभगदुर्भगत्वस्य लक्षणमाह—
दाक्षिण्यमेकं सुभगत्वहेतुर्विद्वेषणं तद्विपरीतचेष्टा।
मन्त्रौषधाद्यैः कुहकप्रयोगैर्भवन्ति दोषा बहवो न शर्म॥५॥
स्त्री के मनोऽनुकूल कार्य करना सुभगत्व का मुख्य कारण है तथा उसके प्रतिकूल
आचरण करने से विद्वेषण होता है। विस्मयोत्पादक मन्त्र-औषधि आदि से स्त्री को वश
में करने से अनेक दोष उत्पन्न होते हैं, अच्छा नहीं होता है॥५॥
दाक्षिण्यमानुकूल्यं चित्ताराधनमेकमेव सुभगत्वहेतुर्वल्लभ्यकारणम्। स्त्रीणामानु-
कूल्याद्वल्लभः पुमान् भवति। तद्विपरीतचेष्टा विपर्ययानुचरणमाननुकूल्यं विद्वेषणं दौर्भाग्य-
कारणम्। मन्त्रौषधाद्यैः, मन्त्रैर्वशीकरणमन्त्रैः, ओषधैर्द्रव्यविशेषैः। आदिग्रहणाद्भोजनपान-
लिङ्गलेपानुलेपनैरन्यैश्चोपतापकरैः कुहकप्रयोगैर्विस्मयोत्पादकैर्बहवः प्रभूता दोषाः शरीरो-
पद्रवा भवन्ति। न शर्म श्रेयो न भवति। तस्मादानुकूल्यमेकमेव सौभाग्यकरणम्, नान्यत्
प्रयोगादिकमपि॥५॥
अन्यदपि सौभाग्यकरणे कार्यमाह—
वाल्लभ्यमायाति विहाय मानं दौर्भाग्यमापादयतेऽभिमानः।
कृच्छ्रेण संसाधयतेऽभिमानी कार्याण्ययत्नेन वदन् प्रियाणि॥६॥
गर्व को छोड़ देने से मनुष्य सबका प्रिय हो जाता है और गर्वी मनुष्य दुर्भगता को
प्राप्त होता है तथा अभिमानी मनुष्य बड़ी कठिनता से कार्य की सिद्धि करता है; लेकिन
मधुर वचन बोलते हुये बड़ी आसानी से अपना कार्य सिद्ध होता है॥६॥
मानं गर्वं विहाय त्यक्त्वा पुरुषो जनस्य वाल्लभ्यं वल्लभत्वमायाति गच्छति।
अभिमानोऽहङ्कारो गर्वः। दौर्भाग्यं दुर्भगत्वमापादयते प्रापयति। यश्चाभिमानी धृष्टः स कृच्छ्रेण
क्लेशेन कार्याणि संसाधयते निर्वर्तयति। प्रियाणि प्रीतिवचनानि वदन् भाषयन्नयत्नेनाक्लेशेन
कार्याणि साधयति॥६॥