बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 320, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें२९२ बृहत्संहिता
जो कोई भी (व्यक्ति) वैराग्य मार्ग के द्वारा स्त्रियों में गुणों को छोड़कर दोषों का
वर्णन करते हैं, वे दुर्जन हैं, ऐसा मेरा अनुमान है। इसलिये उन दुर्जनों के वचन प्रामाणिक
नहीं हो सकते हैं॥५॥
ये नरा अङ्गनानां स्त्रीणां गुणान् विहाय गुणान् विद्यमानान् त्यक्त्वा वैराग्यमार्गेण
विरागद्वारेण दोषान् प्रवदन्ति कथयन्ति, ते दुर्जना इति मे मनसश्चित्तस्य वितर्को निश्चयः।
तेषां दुर्जनानां न तानि सद्भाववाक्यानि परमार्थवचांसि भवन्ति॥५॥
अन्यदपि प्रशंसार्थमाह—
प्रब्रूत सत्यं कतरोऽङ्गनानां दोषोऽस्ति यो नाचरितो मनुष्यैः।
धाष्ट्र्येन पुम्भिः प्रमदा निरस्ता गुणाधिकास्ता मनुनात्र चोक्तम् ॥६॥
स्त्रियों में ऐसा कौन दोष है, जिसको पुरुषों ने पहले नहीं किया अर्थात् पहले पुरुषों
ने सभी दोष किये, तत्पश्चात् उन्हीं से स्त्रियों ने सीखे। पुरुषों ने अपनी धृष्टता से स्त्रियों
को जीत लिया; क्योंकि पुरुषों से स्त्रियों में अधिक गुण होते हैं। ऐसा ही मनु द्वारा भी
कहा गया है॥६॥
अङ्गनानां स्त्रीणां कतरो दोषोऽस्ति? कः प्रधानो दोषो विद्यते? य आदावेव मनुष्यैः
पुरुषैर्नाचरितो नानुष्ठितः। एतत् सत्यं परमार्थं यूयं विरक्ता अपि प्रब्रूत कथयत। असौ
दोषः परदारागमनादिकः प्रथमं पुरुषैराचरितः पश्चात् तास्तेभ्यः सकाशाच्छिक्षिताः। पुम्भि-
र्मनुष्यैर्धाष्ट्र्येन धृष्टत्वेन निर्लज्जतया प्रमदाः स्त्रियो निरस्ता दोषमार्गेण क्षिप्ताः। यतस्ताश्च
स्त्रियः पुरुषाणां सकाशाद् गुणाधिकाः। अत्रास्मिन्नर्थे मनुना शास्त्रकर्त्रा तासामेव प्राधान्यं
चोक्तं कथितम्॥६॥
ततश्चाह—
सोमस्तासामदाच्छौचं गन्धर्वः शिक्षितां गिरम्।
अग्निश्च सर्वभक्षित्त्वं तस्मान्निष्कसमाः स्त्रियः ॥७॥
चन्द्रमा ने पवित्रता, गन्धर्वों ने शिक्षित वचन और अग्नि ने सर्वभक्षित्त्व स्त्रियों को
दिया है, इसलिये स्त्रियाँ सुवर्णतुल्य होती हैं॥७॥
तासां स्त्रीणां सोमश्चन्द्रमाः शौचं शुद्धिमदादयच्छत्। गन्धर्वो देवयोनिः, शिक्षितां
श्रेष्ठामाह्लादकरीं गिरं वाचमदात्। अग्निर्हुताशनः सर्वभक्षित्त्वं सर्वाशित्वमदात्। तस्माद्धेतोः
स्त्रियो निष्कसमाः सुवर्णतुल्याः। सर्ववर्णगामिन्योऽपि शुद्धा भवन्तीत्यर्थः॥७॥
अन्यत् प्राधान्यमाह—
ब्राह्मणाः पादतो मेध्या गावो मेध्याश्च पृष्ठतः।
अजाश्वा मुखतो मेध्याः स्त्रियो मेध्यास्तु सर्वतः ॥८॥
ब्राह्मण पाँव से, गौ पृष्ठ से और बकरा तथा घोड़ा मुख से पवित्र होता है, किन्तु
स्त्रियाँ अपने समस्त अंगों से पवित्र होती हैं॥८॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA