सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 327, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 327

सौभाग्यकरणाध्यायः २९९
भवति। यत्र क्षेत्रे बीजमुप्यते तद्द्शादस्यान्यत्वं वैसादृश्यं किञ्चिद्भवत्येव मातृवशात्
कश्चिद्विशेषो भवति।।२।।
दूरस्थस्य कथं कामं सम्भवतीत्येतदाह—
आत्मा सहैति मनसा मन इन्द्रियेण
स्वार्थेन चेन्द्रियमिति क्रम एष शीघ्रः ।
योगोऽयमेव मनसः किमगम्यमस्ति
यस्मिन् मनो व्रजति तत्र गतोऽयमात्मा ।।३।।
मन के साथ आत्मा, इन्द्रिय के साथ मन और अपने विषय के साथ इन्द्रिय गमन
करता है। यह आत्मा के जाने का शीघ्र क्रम और योग ( सम्बन्ध ) है। मन के लिये
कोई स्थान अगम्य नहीं है तथा जहाँ मन जाता है, वहाँ आत्मा भी जाती है।।३।।
आत्मा कर्मात्मा चिद्रूपो मनसा चित्तेनैति सहैव गच्छति। मनश्चेत इन्द्रियेण सहैति।
तत्रेन्द्रियाणि दश, पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि। श्रोत्रं त्वक् चक्षुर्जिह्वा नासिकेति
पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि। उक्तं च—
पायूपस्थं हस्तपादं वाक् तथैवात्र पञ्चमी।
पञ्च कर्मेन्द्रियाण्याहुर्मनः षष्ठानि तानि तु।।
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चेति पञ्चमी।
पञ्च बुद्धीन्द्रियाण्याहुर्मनः षष्ठानि तानि तु।।
एवं मन इन्द्रियेण सहैति। इन्द्रियं स्वार्थेनात्मीयार्थेन सहैति। यो यस्य इन्द्रियस्य
विषयस्तेन सहैति गच्छति। क्रम एष शीघ्रस्तात्पर्यक्रमः। अयमर्थः—आत्मा मनसा सह
संयुज्यते। मनश्चेन्द्रियेण। इन्द्रियमर्थेन। अर्थ्यत इत्यर्थः। श्रोत्रादीनि बुद्धीन्द्रियाणि वागादीनि
कर्मेन्द्रियाणि। अर्थाः शब्दादयः। शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः। अनन्तरमिन्द्रिया-स्वादितमर्थं
मन आत्मानं निवेदयति। आत्मार्थक्रियाकारितां तस्य स्मृत्वा मनस आज्ञां ददाति कर्मेन्द्रि-
याण्यादाने त्यागे वा विनियुंक्ष्व इति। अनेन प्रकारेण क्रम एष शीघ्रः। क्रमः प्रक्रियैषा
अवलम्बिता। योगः सम्बन्धोऽयमेव। मनसस्तस्य किमगम्यमस्ति, अपि तु सर्वत्रैव व्रजति।
यस्मिन् देशे मनो व्रजति तत्रायमात्मा गतः।।३।।
एतदेव विशेषयन्नाह—
आत्मायमात्मनि गतो हृदयेऽतिसूक्ष्मो
ग्राह्योऽचलेन मनसा सतताभियोगात् ।
यो यं विचिन्तयति याति स तन्मयत्वं
यस्मादतः सुभगमेव गता युवत्यः ।।४।।
परमात्मा के हृदय में यह अतिसूक्ष्म जीवात्मा स्थित है। स्थिर चित्त से और
निरन्तर अभ्यास से उसका साक्षात्कार करना चाहिये; क्योंकि जो जिसका निरन्तर चिन्तन
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA