बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 315, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंअथ छत्रलक्षणाध्यायः
अथ छत्रलक्षणं व्याख्यायते। तत्रादावेव प्रयोजनप्रदर्शनार्थमाह—
निचितं तु हंसपक्षैः कृकवाकुमयूरसारसानां वा।
दौकूल्येन नवेन तु समन्ततश्छादितं शुक्लम् ॥१॥
मुक्ताफलैरुपचितं प्रलम्बमालाविलं स्फटिकमूलम्।
षड्ढस्तशुद्धहैमं नवपर्वनगैकदण्डं तु ॥२॥
दण्डार्धविस्तृतं तत् समावृतं रत्नभूषितमुदग्रम्।
नृपतेस्तदातपत्रं कल्याणपरं विजयदं च ॥३॥
हंस, मुर्गा, मयूर, सारस—इनके पंखों से निर्मित नवीन, विशिष्ट, श्वेत वस्त्र से
आच्छादित, लटकती हुई मोतियों की मालाओं से युक्त और स्फटिक से युक्त मूल
( मूठ ) वाला छत्र बनाकर उसमें छः हाथ लम्बा सोने से मढ़ा हुआ, नौ या सात पर्वों
से युत एक काष्ठ का दण्ड लगाना चाहिये। दण्डार्ध ( तीन हाथ ) तुल्य छत्र का व्यास
रखना चाहिये एवं उसे चारो तरफ से आवृत और रत्नों से भूषित करना चाहिये। इस
तरह राजा का श्रेष्ठ छत्र कल्याण और विजय को देने वाला होता है॥१-३॥
निचितमिति। नृपते राज्ञः। तदातपत्रमेवंविधं कल्याणपरं श्रेयस्करम्। विजयदं च
भवति विजयं च ददाति। कीदृशम्? निचितं तु हंसपक्षैः। हंसः पक्षी तत्पक्षैस्तदङ्गरुहैर्निचितं
रचितम्। कृकवाकुः कुक्कुटः। मयूरसारसौ प्रसिद्धौ। कृकवाकुमयूरसारसानां वा पक्षैर्निचितम्।
दौकूल्येन श्वेतपट्टविशेषेण नवेनाहतेन समन्ततः समन्ताच्छादितं शुक्लं श्वेतवर्णम्।
मुक्ताफलैरिति। मुक्ताफलैर्मुक्तामणिभिरुपचितं संयुक्तम्। प्रलम्बाभिर्लम्बमानाभिर्मुक्ता-
मालाभिराविलं समन्ततो युक्तम्। स्फटिकमूलम्। मूले स्फटिकोपलो यस्य। एकदण्डं
षड्ढस्तप्रमाणम्। शुद्धहैमं श्रेष्ठसुवर्णेनाच्छादितम्। नवभिः पर्वभिर्नगैः सप्तभिर्वा युक्तम्।
एकदण्डमित्यनेनैतज्ज्ञापयति। यथैकवृक्षोद्भवो दण्डः कार्यः। न विजातीयैः खण्डखण्डैः
कार्य इत्यर्थः।
तच्छत्रं दण्डार्धविस्तृतं कार्यम्। दण्डं षड्ढस्तप्रमाणं तदर्धविस्तृतं हस्तत्रयविस्तीर्णं
विष्कम्भप्रमाणमेतदित्यर्थः। समावृतं समन्तादावृतं सुश्लिष्टसन्धिरिति यावत्। रत्नैर्मणिभि-
र्भूषितमलङ्कृतं दण्डमुदग्रं श्रेष्ठमिति। तथा च गर्गः—
हंसकुक्कुटपक्षैश्च मायूरैः सारसैस्तथा।
निचितं पटसञ्छत्रं शुक्लं मुक्ताफलान्वितम्॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA