सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 316, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 316

२८८ बृहत्संहिता
छत्रं स्फटिकमूलं यत्तत्र दण्डं तु षट्करम्।
कारयेद्धेमसञ्छत्रं नवपर्वणगान्वितम्।।
हस्तत्रितयविस्तीर्णं रत्नमालाभिरन्वितम्।
तदातपत्रं नृपतेः कल्याणविजयावहम्।। इति।।१-४।।
अथ युवराजनृपतिपत्निसेनापतिदण्डनायकानां छत्रलक्षणमाह—
युवराजनृपतिपत्न्योः सेनापतिदण्डनायकानां च।
दण्डोऽर्धपञ्चहस्तः समपञ्चकृतोऽर्धविस्तारः ॥४॥
युवराज, रानी, सेनापति और दण्डनायक के छत्र का दण्ड साढ़े चार हाथ लम्बा
और ढ़ाई हाथ व्यास वाला होता है।।४।।
युवराजः प्रसिद्धोऽर्धराज्यभाक्। नृपती राजा तस्य पत्नी राजभार्या, तयोः। तथा सेना-
पतेश्चमूनाथस्य। दण्डनायकस्य दण्डाधिपतेः। एतेषां सर्वेषां दण्डोऽर्धपञ्चहस्तः, अर्द्धः पञ्चमो
हस्तो यत्र। हस्तचतुष्टयं सार्द्धमित्यर्थः। समपञ्चकृतोऽर्द्धविस्तारः, समानां पञ्चानामर्धकृतो
विस्तारो यस्य। हस्तद्वयं सार्धं विस्तीर्णमित्यर्थः।।४।।
अन्येषां राजपुरुषाणां छत्रलक्षणमाह—
अन्येषामुष्णाघ्नं प्रसादपट्टैर्विभूषितशिरस्कम् ।
व्यालम्बिरत्नमालं छत्रं कार्यं तु मायूरम् ॥५॥
युवराज को छोड़कर शेष राजपुत्रों के लिये मयूरपक्षों का बना हुआ, प्रसादपट्टों से
शोभित शिर वाला और लटकती हुई रत्नमालाओं से युक्त छत्र धूपनिवृत्ति के लिये
बनाना चाहिये।।५।।
अन्येषां युवराजविवर्जितानां मायूरं मयूरपक्षनिचितमुष्णाघ्नमातपनिवारणं छत्रं कार्यम्।
प्रसादपट्टैर्विभूषितशिरस्कम्। प्रसादपट्टैः पट्टलक्षणोक्तैर्विभूषितमलङ्कृतं शिरो यस्मिन् छत्रे
तत् तथाभूतम्। व्यालम्बमाना रत्नमाला यत्र तत्।।५।।
अथ राजपुरुषवर्जितानामन्येषां नराणां ब्राह्मणानां च छत्रलक्षणमाह—
अन्येषां तु नराणां शीतातपवारणं तु चतुरस्रम् ।
समवृत्तदण्डयुक्तं छत्रं कार्यं तु विप्राणाम् ॥६॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां छत्रलक्षणं
नाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः ॥७३॥
अन्य पुरुषों के लिये शीत और धूप की निवृत्ति करने वाला चतुर्भुजाकार छत्र तथा
ब्राह्मण के लिये गोल दण्डयुक्त छत्र बनाना चाहिये।।६।।
इति 'विमला'हिन्दीटीकायां छत्रलक्षणाध्यायस्त्रिसप्ततितमः ॥७३॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA