भुशुण्डि रामायण (काकभुशुण्डि एवं गरुड़ संवाद - पूर्वखण्ड सविस्तार व्याख्या)

• १३८ -
  भगवान् पुण्डरीकाक्षो धनुर्बाणधरो विभुः ।
  वरं ब्रूहीति वचसा स तं प्रोवाच सादरम् ॥ ३६ ॥
  मनुरुन्मील्य नयने ददर्श राममग्रतः ।
  भक्त्या नतशिरा राजन् स तं तुष्टाव वत्सलम् ॥ ३७ ॥
  मनुरुवाच
  नमस्त्रिभुवनेशाय रामचन्द्राय राघव ।
  निजमायागुणैरात्तस्वैरकेलिविनोदिने ॥ ३८ ॥
  त्वामक्षरं वेदविदो वदन्ति सर्वस्य लोकस्य निधानभूतम् ।
  स्वकालशक्त्यामितया त्रिलोकीं सृजस्यवस्यत्सि च देवदेव ॥ ३९ ॥
  त्व वै महद्भूतमनन्तमादौ भूतानि सर्वाणि पृथक् करोषि ।
  स्वस्माद्विहर्तुं निजशक्तिरूपैरुच्चावचैर्जीवनदेश जीवैः ॥ ४० ॥
  प्रसृत्वरं तत्तत एकमासीत्ततौ भवान् पूर्णनिजप्रकाशः ।
  आदित्यवर्णः स निजांशुरूपान् जीवाननेकान् व्यचसर्ज१ भूम्याम् ॥ ४१ ॥
  त्वमादिजीवः पुरुषःपुराणः सृष्टीच्छयानेककृतप्रकाशः ।
  विहृत्य भूपः खलु तान् स्वरूपे प्रवेशयस्यद्भुतभद्रशीलः ॥ ४२ ॥
  चतुर्दशामी वयमीश काले काले निदेशात्तव कुर्म एतत् ।
  जगत्ततं स्थावरजंगमोद्यैस्त्वं तस्य जीवातुरुदारकर्मा ॥ ४३ ॥
  ओजः सहो बलं तेजस्त्वं धामायुश्च देहिनाम् ।
  ततो मे देहि सामर्थ्यं यथेदं सम्प्रवर्तये ॥ ४४ ॥
  न हि त्वत्करुणादृष्टि विना कापि महेश्वर ।
  अमुष्मिन् कान्तिलेशोऽस्ति पाञ्चभौतिकविग्रहे ॥ ४५ ॥
  यत्कथंचित्क्वचिद्वापि चाकचक्यं विलोक्यते ।
  तत्तवैवांशसंयोगादिति मे निश्चिता मतिः ॥ ४६ ॥
  पिता ममैष तपति प्रभावात्तव राघव ।
  इन्द्रश्चन्द्रो वसुः श्रीदः श्रीमान्नाथ तव श्रिया ॥ ४७ ॥
  इति स्तुतः स मनुना रामो वैवस्वतेन वै ।
  प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा वरं दित्सुरुदारधीः ॥ ४८ ॥
  श्रीराम उवाच
  ददामि तव सामर्थ्यं प्रजासर्गप्रवर्तने ॥ ४९ ॥
  उत्पादयोच्चावचभूतसर्गं त्रैलोक्यनिर्माणविवृद्धिशक्तः ।
  न ते प्रजासर्गविधौ विमोहो भविष्यति त्वं हि विधेः सहायः ॥ ५० ॥
  १. छान्दसः प्रयोगः ।

• १३९ -
  इदं मदीयं करसंस्थमब्जं क्षिपामि भूमौ विषये पुनीते।
  इहैव साकेतपुरी महापुरिनिवासहेतुस्तव सा भविष्यति ॥ ५१ ॥
  पुण्यातिधन्या खलु कोटितीर्थश्रितामिता साथ दिनेशयोजनैः ।
  नाम्ना त्वयोध्या मम यत्र संनिधिर्नित्यं कलेर्यत्र न च प्रभावः ॥ ५२ ॥
  मम धाम परं नित्यं प्रमोदवनसंज्ञितम् ।
  सच्चिदानन्दरूपं वै तत्रैवाभातिनिर्मलम् ॥ ५३ ॥
  परं ब्रह्म स्वयं रामः सहजानन्दिनीयुतः ।
  यस्मिन् विहरते नित्यं गोपगोपीगणैर्वृतः ॥ ५४ ॥
  सुखितस्य गवेन्द्रस्य यत्र घोषः सनातनः।
  माङ्गल्यामितसौभाग्यरञ्जिताखिलगोष्ठभूः ॥ ५५ ॥
  गोवत्सकूर्दितेयंत्रगवां हुंभारवैस्तथा ।
  दधिमन्थाननिर्घोषैः श्रीरपूर्वा प्रपूर्यते ॥ ५६ ॥
  सर्वाणि तत्र तीर्थानि यावन्ति वसुधातले ।
  सप्तद्वीपपते सन्ति निवत्स्यन्ति मदाज्ञया ॥ ५७ ॥
  एवं सा परमा पुरी मम कराम्भोजस्वरूपा भुवि
  ख्यातिंयास्यति कोटितीर्थकलिता श्रीमत्ययोध्यामिधा ।
  यस्यामुग्रतरैर्वसिष्ठतपसां भूपः प्रभावैः सरि
  न्नाम्नाश्रीसरयूरूपैष्यतितरामाप्लावयन्ती महीम् ॥ ५८ ॥
  इत्युक्त्वा भगवान् विष्णुः पाणिस्थं कमलं निजम् ।
  तत्र प्राप्स्यत्पुरीं चक्रेनाम्नायोध्थेतिकीर्तिताम् ॥ ५९ ॥
  नालं तस्याब्रजदधो ब्रह्माण्डाधारवासिनीम् ।
  विरजाख्यां नदीं तेन कल्पान्तेऽपि न शीर्यति ॥ ६० ॥
  परितश्चापि तत्पुर्या रक्षणाय सुदर्शनम् ।
  आदिदेश निजं चक्रं ज्वालामालातिभीषणम् ॥ ६१ ॥
  असम्पृक्तैव सा भाति तेन भूम्यां नगर्यसौ ।
  न तत्र कलिदोषाणां प्रवेशश्चापि विद्यते ॥ ६२ ॥
  उत्साद्यन्तेऽखिला दोषा बाणराजस्य दर्शनात् ।
  ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ये देवाः सुरसत्तमाः ॥ ६३ ॥
  स्वं स्वं वैभवमादाय तां पुरीं समुपासते ।
  रत्नोपलौघखचिता यस्यां स्वर्णमयी मही ॥ ६४ ॥
  सुवर्णमणिनिर्व्यूढाः सप्तप्राकारभूमयः ।
  गोपुराणि विशालानि चिन्तामणिमयानि च ॥ ६५ ॥

Based on the provided image, here is the complete, line-by-line transcription of the Sanskrit text:

– १४० –
स्वर्णप्रासादशृङ्गाणि रतनमाणिक्यभानुभिः ।
भास्वराणि विमान्त्युच्चैः स्फटिकैश्चापि भित्तयः ॥ ६६ ॥
मन्दारपारिजाताद्यैर्नित्यसत्फलभूरुहैः ।
विराजिता गृहारामा गायत्कोकिलषट्पदाः ॥ ६७ ॥
वाप्यो विमलपीयूषसलिलैः पूरितास्तथा ।
सुवर्णरत्नसोपानजातशोभा मनोहराः ॥ ६८ ॥
आपणानामुभयतो वीथ्यश्चातिमञ्जुलाः ।
यत्र मूर्तिधरा वेदाः श्रीरामगुणगायनाः ॥
गन्धर्वा इव राजन्ति तथोपनिषदां गणाः ॥ ६९ ॥
इत्यद्भुतातिरचनैकमयोमयोध्यां श्रीराघवस्यकरपद्ममयी मनोज्ञाम् ।
वैवस्वतो मनुरुदीक्ष्य नितान्तहृष्टश्चक्रे निवासविधये निजराजधानीम् ॥ ७० ॥
तत्र स्थितः स धरणीवलयं जुगो

• १४१ -

शूरो विधिज्ञःप्रवणः सुहृद्दान्तः शमी यमी ।
प्रसिद्धो देशकालज्ञः प्रभुवत् फलसाधकः ॥ ८१ ॥
सर्वोपायविधानज्ञ आपद्भ्यस्तारणक्षमः ।
वेदशास्त्रार्थविज्ञाता समर्थः सर्ववस्तुषु ॥ ८२ ॥
ईतिदोषप्रतीकर्ता प्रजाहितकरः सदा ।
स वै पुरोहितः प्रोक्तो राज्ञा सेव्यो विशेषतः ॥ ८३ ॥
यदीच्छेद्विपुलां भूतिं दीप्तिं चापि श्रियं तथा ।
तदा राजा प्रथमत कुर्यात्कांश्चित्पुरोहितम् ॥ ८४ ॥
तादृशस्त्वं मया लब्धो भ्रमता धरणीतले ।
भाग्येनैव तपोराशे कुलं तारय नः प्रभो ॥ ८५ ॥
कुलमेतद्भगवतः प्रसादात्प्रभविष्णु च ।
तेनैव त्वं मया लब्धो वृणे च त्वां पुरोहितम् ॥ ८६ ॥
इत्युक्त्वा विधिवद्वव्रे वसिष्ठं मुनिपुङ्गवम् ।
सोऽप्युरीकृत

• १४२ -
  तस्मादिह स्वतपसा नदीमानेष्यसि प्रभो।
  इत्युक्तस्तेन मनुना वसिष्ठो भगवान् मुनिः ॥ ९५ ॥
  उवाच मनुशार्दूलं दिव्यदर्शी तपोनिधिः।
  अहो ते मनुशार्दूल सम्यग्जातास्ति वै स्पृहा ॥ ९६ ॥
  पुरा खलु विधेः सर्गे योग एष सनातनः।
  अयोध्यासरयूनद्योर्विश्वालंकारभूतयोः ॥ ९७ ॥
  अस्ति वै सरयूर्नाम सरित् त्रैलोक्यपावनी।
  दर्शनाच्चैव यत्स्पर्शान्महामङ्गल्यशेवधिः ॥ ९८ ॥
  रामप्रेमवशाद्भूमा पुरुषः स सहस्रदृक्।
  सहस्रशोऽश्रु धाराभिः सुस्राव प्रेमजं जलम् ॥ ९९ ॥
  ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्चत्रिदशश्च सवासवाः।
  सुस्रुवुः प्रेमसलिलं रामप्रेमवशाः पृथक् ॥ १०० ॥
  तत एषा समुद्भूता सरयूः सुरसा सरित्।
  तीर्थाना कोट्यश्चास्यां विविशुः सहसोत्सुकाः ॥ १०१ ॥
  गङ्गाद्याः सरितश्चास्यां विविशुः स्वस्वरूपतः।
  मेधाद्या ब्रह्मविद्याश्च सावित्र्याद्याः श्रियस्तथा ॥ १०२ ॥
  द्रवरूपं समास्थाय तस्यां विविशुरुत्सुकाः।
  सा वै विरजया पश्चात्सुसंगम्य महोर्जया ॥ १०३ ॥
  आस्तेऽधुना हिमगिरौ दिव्यरूपधरासरित्।
  हिमाद्रेः पूर्वशिखरे कैलासगिरिनामनि ॥ १०४ ॥
  विचरन्ती सिद्धवने सिद्धगन्धर्वपूजिता।
  तामिहागमयिष्यामि सुधातोयां महानदीम् ॥ १०५ ॥
  यावद्वर्षसहस्रं तु तपः कृत्वा सुदुष्करम्।
  आराध्य श्रीरामं विभु तपसा खलु भूरिणा ॥ १०६ ॥
  तं वै प्रसन्नं याचिष्ये सरयूं शीतलोदकाम्।
  त्रिधासंतापहरणीं साक्षात्कामदुघां नृणाम् ॥ १०७ ॥
  अथाय खलु सा नित्यं सूक्ष्मरूपेण संस्थिता।
  रामवद्रामगङ्गापि तथाप्याविर्भविष्यति ॥ १०८ ॥
  नित्यायोध्या सरयूश्चापि नित्या नित्या प्रमोदाटविरत्र भूयः।
  नित्योऽयमादिव्रज ईशलीलास्थानं तथेशो नित्य एवात्र रामः ॥१०९ ॥
  आविर्भावः क्रमेणैषां नित्यानामपि वस्तुतः।
  अतोऽहमत्रनेष्यामि सरयूं लोकमङ्गलाम् ॥ ११० ॥

मुनीनामपि सर्वेषामत्रत्यानां मनूत्तम् ।
भवेदिष्टमिदं भूयः सरयूसरितागमात् ॥ १११ ॥
कोटितीर्थाश्रया पुण्या विश्वमङ्गलरूपिणी ।
पुरैव खलु पूरेषा सरय्वा तु विशेषतः ॥ ११२ ॥
इत्युक्त्वा मुनिशार्दूलो देवं वैवस्वतं मनुम् ।
सरय्वानयनार्थाय प्रतस्थावुत्तरां दिशम् ॥ ११३ ॥
तत्र गत्वा तपस्तेपे कैलासाचलसन्निधौ ।
जिताहारो जितायासो नित्यं मौनव्रते स्थितः ॥ ११४ ॥
मुष्टिमात्रतिलप्राशी शीर्णपर्णाशनस्ततः ।
पयोव्रतोवायुभक्षस्ततस्तिग्मव्रतं चरन् ॥ ११५ ॥
कृच्छ्रातिकृच्छ्रसुमहागहनव्रततत्परः ।
प्राणायामपरो योगी त्यक्तसर्वाशनस्ततः ॥ ११६ ॥
शुष्ककायोऽतिमांसास्थिशेषः सुकृशविग्रहः ।
रामचन्द्राराधनकृदास्थितः कठिनं तपः ॥ ११७ ॥
तपसा तस्य संतुष्टो भगवान् पुरुषः परः ।
प्रत्यक्षं समनुप्राप्य प्रोवाच विमलं वचः ॥ ११८ ॥
अयि श्रीमुनिशार्दूल कठिनं ते परं तपः ।
निरीक्ष्य निजधाम्नोऽहं चलितः करुणान्वितः ॥ ११९ ॥
वरं ब्रूहि प्रसन्नोऽहं यत्ते समभिकांक्षितम् ।
अपि यद्दुर्लभं लोके दास्ये तदपि साम्प्रतम् ॥ १२० ॥
वशीभूतोऽस्मि तपसा वद किं नाम याचितम्१ ।
इत्युक्तो वै भगवता वसिष्ठो वश्यमानसः ।
उवाच मौनमुत्सृज्य निजचेतोऽभिवाञ्छितम् ॥ १२१ ॥
वसिष्ठ उवाच
२अहं तपस्यामि श्रीराम सरयूप्राप्तये तपः ।
अयोध्यायां मुक्तिपुर्यां सा नित्यं प्रवहेदिति ॥ १२२ ॥
नदीप्रवाहरहिता न हि सा शोभते पुरी ।
रामप्रेमद्रवमयी सरयूविश्वपाविनी ॥ १२३ ॥
अयोध्यायाः समुचिता रामपुर्याः शुभाकृते ।
इति मे वाञ्छितं नाथ त्यक्तः कमलोचन ।
विना त्वत्कृपया देव सा लभ्या मनुजैर्न च ॥ १२४ ॥
१. नास्ति-बड़ौ० । २ पादेऽस्मिन्नक्षराधिक्यमार्षः ।

• १४४ -
  श्रीराम उवाच
  अस्त्वेव मुनिशार्दूल मयाप्येतन्मतं ध्रुवम् ।
  इत्युक्त्वा भगवान् रामो वसिष्ठं प्रति वत्सलः ।
  प्रेरयामास सरयूं तस्यां गमनहेतवे ॥ १२५ ॥
  श्रीभगवानुवाच
  गच्छ देवि महापुण्यामयोध्यां मुक्तिरूपिणीम् ।
  तत्रस्था जगतां देवि पशुपक्ष्यन्त्यजात्मनाम् ॥ १२६ ॥
  स्थावराणां द्रुमलतादीनां त्वद्वारिसंगिनाम् ।
  मुक्तिं कुरु शुभां नाम मत्स्थानप्राप्तिलक्षणाम् ॥ १२७ ॥
  ओमित्युक्त्वाथ सरयूर्गन्तुं समुपचक्रमे ।
  तावद्यमो धर्मराजः प्राप्य संयमिनी पुरीम् ॥ १२८ ॥
  उवाच कमलाकान्तमिदं वचनमादृतः ।
  किमर्थमधिकारोऽयं मयि नाथ निवेशितः ॥ १२९ ॥
  न ह्यस्यां धरणिस्थायां पापं स्थास्यति देहिनाम् ।
  अस्यास्तरङ्गसम्पृक्तो यत्र वाति समीरणः ॥ १३० ॥
  देशे तत्र मदीयानां संचारो नैव विद्यते ।
  अस्याश्च नाममात्रेण मुक्तिमेष्यन्ति मानवाः ॥ १३१ ॥
  तोयपानाच्च वै सद्यो रामभक्तिर्विवर्द्धते ।
  इति तस्य वचः श्रुत्वा रामः प्रोवाच सस्मितम् ॥ १३२ ॥
  कीकटेषु त्रिशङ्कौश्च छायादेशस्थभूमिषु ।
  धन्वदेशेषु च तथा म्लेच्छप्रायेषु चान्तक ॥ १३३ ॥
  विषयेषु मम स्तोत्रपूजावर्जितभूमिषु ।
  अन्येषु चाशुचिस्थानेष्वपुण्येषु च ये नराः ॥ १३४ ॥
  म्रियन्ते सुदुराचाराः सूतिकास्थाश्च याः स्त्रियः ।
  दुर्वासनाश्च ये जीवा महापातककारिणः ॥ १३५ ॥
  रामभक्तेश्च विमुखा विष्णुनिन्दापराश्च ये ।
  शिवनिन्दापराश्चैव दुर्गानिन्दापराश्च ये ॥ १३६ ॥
  अन्ये च येऽतिपिशुना देवनाद्विजगोद्रुहः ।
  परोपकारहिंसाश्च परवृत्तिविघातकाः ॥ १३७ ॥
  तेषां पातकिनां नॄणा दण्डधारणहेतवे ।
  जागरूकः सदा तिष्ठ न त्वस्यास्तटवासिनाम् ॥ १३८ ॥
  इत्यादिश्य यमं रामः स्वं धाम प्रत्यपद्यत ।
  ततश्च सरयूद्देवी वसिष्ठान्तिकमागमत् ॥ १३९ ॥

– १४५ –

उवाच मुनिशार्दूलं दिव्यवेशधरा सरित् ।
आदिष्टाऽहं भगवता विष्णुना करुणावता ॥ १४० ॥
अयोध्यां प्रति यास्यामि रामचन्द्रमहापुरीम् ।
तत्रैव चापि वत्स्यामि रामचन्द्रस्य सन्निधौ ।
उत्तिष्ठ मुनिशार्दूल सम्पूर्णस्ते मनोरथः ॥ १४१ ॥

श्रीशुक उवाच
अथोदतिष्ठत् तत्स्थानाद् वसिष्ठो भगवान् मुनिः ।
तमनुप्रययौ देवी सरयूर्लोकपावनी ॥ १४२ ॥
प्लावयन्ती शुभान् देशान् निजतोयघटाभरैः ।
लिम्पन्ती धरणी तुङ्गैस्तरङ्गैश्चन्दनैरिव ॥ १४३ ॥
कुर्वन्ती लोलकल्लोलैः केलीमिव समंततः ।
भिन्दन्ती निजमार्गस्थान् विकटांश्चापि भूधरान् ॥ १४४ ॥
अम्भोजवेन गच्छन्ती पुण्यसेनेव पापभित् ।
तत्र तत्र मिलन्ती च नदीभिर्मार्गमध्यतः ॥ १४५ ॥
घोषयन्ती दिशः सर्वाः प्रवाहजवकाहलैः ।
स्तूयमाना तत्र तत्र वसिष्ठेन महर्षिणा ॥ १४६ ॥
अन्यैश्च सिद्धगन्धर्वैर्मुनिवर्यैश्च संस्तुता ।
उच्चावचान् शुभान् देशानेकीकृत्य महोर्मिभिः ॥ १४७ ॥
शोभयन्ती निःसरन्ती काप्यस्तब्धौघवाहिनी ।
अयोध्याभिमुखी देवी बभूव सरयूस्तदा ॥ १४८ ॥
योजनैस्त्रिभिरभ्येत्य जग्राहामितभक्तिमान् ।
महर्षिणा साकमेना राजा वैवस्वतो मनुः ।
ततः स पूर्वमस्तौषीद्वसिष्ठं स्व पुरोधसम् ॥ १४९ ॥

मनुरुवाच
नमो महर्षये तुभ्यं प्राजापत्याय योगिने ।
अबन्ध्यकर्मणे दीर्घतपसे ब्रह्मणे नमः ॥ १५० ॥
त्वत्प्रसादादहं ब्रह्मन् कृतकृत्योऽस्मि सद्गुरो ।
तारितं मे कुल सर्वं भासितं च ननु त्वया ॥ १५१ ॥
यदा यदा कुलेऽस्माकं भवेत्कार्यममानुषम् ।
तदा तदा सहायस्त्वमधुनेव भविष्यसि ॥ १५२ ॥
तापितं भगवन् कृत्स्नं त्रैलोक्यं तपसा त्वया ।
येन स्थानात्प्रचलितो विष्णुस्त्रैलोक्यपूजितः ॥ १५३ ॥
१९

षडगैर्म्सौ भ्तौ ग्मू चेत् (4 + 6 + 7 = 17)!
OR SHIKHARINI: रसै रुद्रैश्छिन्ना यमनसभला गः शिखरिणी (6 + 11 = 17)!
Let's check the scansion of Line 25:
पी (G) यू (G) ष (L) द्र (L) व (L) वा (G) हि (L) नी (G) -> G G L L L G L G?
Wait:
पी (G) यू (G) ष (L) द्रव (L L) वाहिनी (G L G)
Wait, let's check Line 28:
रा-मा-रो-ह-ण-सा-र-णी-व (G G G L L G L G L)
स-र-यू-स्त-स्यां (L L G G G)
वि-रे-जे-त-राम् (L G G L G)
Wait, look at line 27:
सौ (G) व (G) र्णो (G) ज्ज्व (G) ल (L) सै (G) क (L) ता (G) = 8 syllables?
Wait, count syllables of line 27:
सौ (1) व (2) र्णो (3) ज्ज्व (4) ल (5) सै (6) क (7) ता (8)

– १४७ –
अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः
श्रीशुक उवाच
इति तेऽभिहितं राजन् यथाभूत्सरयूः पुरा।
भूयश्च कथयाम्यस्याः समुत्पत्तिं वसिष्ठतः ॥ १ ॥
कदाचिद्भगवान् वेधाः सत्यलोके सुरैर्वृतः।
सभामध्यास्त महती लोकेशो वेदनायकः ॥ २ ॥
उपासांचक्रिरे देवा देवर्षिनिवहाश्च तम्।
चित्ररथाद्या गन्धर्वाश्चक्रुस्तदुपवीणनम् ॥ ३ ॥
तत्र केचिदृचः पेठुऋषयश्चार्थकोविदाः।
केचिद्यजूंषि जगदुराध्वर्यवविशारदाः ॥ ४ ॥
केचिज्जगुः स्वरैर्जुष्टं साम संतन्य भूरिशः।
केचित्पदानि वै चक्रुः केचित्क्रममुदैरयन् ॥ ५ ॥
केचिज्जटानामभ्यासं चक्रुरन्ये शनैः शनैः।
महोपनिषदः पेठुरन्येऽङ्गन्यभ्युदैरयन् ॥ ६ ॥
केचिच्छास्त्रानुगां दृष्टिपवलम्ब्य तपोधनाः।
चक्रुः परस्पर वादं सिद्धान्तज्ञानसाक्षिणः ॥ ७ ॥
एवमन्ये महामन्त्रकल्पान् समुदचारयन्।
ऋषिच्छन्दोदेवताभिः साकं यद्वच्च बह्वृचा ॥ ८ ॥
तत्रान्योन्यं प्रवादेषु जायमानेषु भूमिप।
महर्षिरत्रितनयो दुर्वासा नाम रोषणः ॥ ९ ॥
१द्वितीयेनोपयन्तुनाम्ना कोविदेन महर्षिणा।
सहभूतः साम गायन्नन्येन परमर्षिणा ॥ १० ॥
कलहायमानो रोषेणात्यन्धीभूतविलोचनः।
विस्वरं रवमातेने गीयमानेषु सामसु ॥ ११ ॥
ततः श्रीसरयूदेवी तीर्थशक्त्योघमण्डले।
ब्रह्मणो दक्षिणे पार्श्वे गङ्गादीनां पुरः स्थिता ॥ १२ ॥
अबद्धं तस्य तद्गानमत्रिसूनोर्महारुषः।
समाकर्ण्य कटाक्षेण सरस्वत्यै न्यवेदयत् ॥ १३ ॥
तया निवेदितं चास्य स्खलितं सामगानगम्।
श्रुत्वा सरस्वती देवी प्रोवाच सरयूं प्रति ॥ १४ ॥
१. पादेऽस्मिन्नक्षराधिक्यमार्षः।

• १४८ -
  सम्यग्ज्ञातं भगवति त्वयास्मिन् भूरिमण्डले ।
  जायमाने महाशब्दे वादत्रवादगोचरे ॥ १५ ॥
  रोषणस्यात्रिपुत्रस्य स्खालित्यं सामगानगम् ।
  इति श्रुत्वा सरस्वत्या वाचं श्रीसरयूः पुनः ॥ १६ ॥
  हसन्ती तामन्वहसन्निरीक्ष्य वदनं मुनेः१ ।
  ततो मुनिर्ददौ शापं मर्त्यलोकगतिं प्रति ।
  गर्भवासमनुप्राप्य फलं हास्यस्य वेत्स्यसि ॥ १७ ॥
  विधिरुवाच
  मा ग्लासीः सरयूदेवि कच्चित्त्वं विश्वमङ्गला ।
  त्वां निरीक्ष्य प्रजायन्ते विशोकाः सकला जनाः ॥ १८ ॥
  शपोऽयं ते महादेवि केवलं लोकमङ्गलः ।
  मर्त्यलोकेऽपि जाता त्वं मनुष्यान् सुखयिष्यसि ॥ १९ ॥
  गङ्गादि ; प्यतीर्थेभ्यः सहस्रगुणमुत्तमा ।
  भविष्यसि त्वं सरयू सत्यं सत्यं न संशयः ॥ २० ॥
  यः कुर्यात्पुण्यतीर्थेषु यात्रां पृथ्वीप्रदक्षिणाम् ।
  त्वयि यावन्न च स्नाति तावत्तस्य न तत्फलम् ॥ २१ ॥
  इत्यादरस्ते विपुलॊ मर्त्यलोके भविष्यति ।
  श्रीरामनगरीनाम्ना यायोध्थेति प्रकीर्तिता ॥ २२ ॥
  साक्षाद्वैकुण्ठनगरी तस्यां स्थास्यति निश्चला ।
  ब्रह्महापि दुराचारः सुरापयीति परार्थहृत् ॥ २३ ॥
  गुरुतल्पगमोऽपि त्वय्येकस्नानाद्विशुद्ध्यति ।
  न त्वत्समं मर्त्यलोके तीर्थमन्यद्भविष्यति ॥ २४ ॥
  गर्भवासादपि परं मा ग्लासीस्त्वं सुदेवते ।
  वसिष्ठस्य शुभा भार्या नाम्ना या देव्यरुन्धती ॥ २५ ॥
  योगैकतानहृदया लक्ष्मीतुल्याप्युमासमा ।
  तस्या गर्भे जनिं लब्छबा विश्वमानन्दयिष्यसि ॥ २६ ॥
  ततः प्रमोदविपिने रामलीलां मनोहराम् ।
  निरीक्ष्य निजनेत्राभ्यां परा प्रीतिमवाप्स्यसि ॥ २७ ॥
  ततः परं रामचन्द्रे लोकानन्दसुधानिधौ ।
  [L31

• १४९ -
  ब्रह्मपुत्रीं हि मन्वानो रामो न त्वां वरिष्यति ।
  उत्तराचलवर्यस्य नाम्ना पद्मगिरेस्ततः ॥ २९ ॥
  कन्यात्वं प्राप्य भावेन रामेन्दुं वरयिष्यसि ।
  शारदीषु मनोज्ञासु रात्रिषु स्मरमोहिता ॥ ३० ॥
  रामेण रमणं प्राप्य कृतार्थत्वमुपैष्यसि ।
  नित्यरासविलासस्था महाभावैकभाजनम् ॥ ३१ ॥
  रसिकेन्द्रं रामचन्द्रं सीतावद्रमयिष्यसि ।
  एवं दुर्वाससः शापस्तव लोकस्य चेष्टदः ।
  नानुतापाय कञ्चित्ते तस्मात्किमनुशोचसि ॥ ३२ ॥
  श्रीशुक उवाच
  इति श्रुत्वा तु सरयूः पितामहवचः शुभम् ।
  अन्तरानन्दजलधौ ममज्ज विगतज्वरा ॥ ३३ ॥
  ततो वशिष्ठस्यगृहे नियोगात्प्रजापतेः सावततार देवी ।
  अरुन्धतीगर्भजदिव्यरत्न बभूव माङ्गल्यकरीह लोके ॥ ३४ ॥
  जनक उवाच
  पूर्वंभवोत्तराद्रेः सा कन्यात्वं नागता कथम् ।
  एक१जन्मनि सम्प्राप्ता व्यवधानं कुतो हि सा ॥ ३५ ॥
  तेनैव जनुषा ब्रह्मन् रामेन्दुं नामिलत्कुतः ।
  एतन्मे छिन्धि संदेहं सरयूसम्भवोद्भवम् ॥ ३६ ॥
  श्रीशुक उवाच
  उक्तमेतत्पुरा राजन् यथा वैवस्वतो मनुः ।
  पौरोहित्ये वसिष्ठस्य तीर्थाय प्रार्थनां दधौ ॥ ३७ ॥
  ततस्तप्तं वसिष्ठेन दुश्चरं परमं तपः ।
  ततश्च सा वसिष्ठाय हिमाद्रौ दर्शनं ददौ ॥ ३८ ॥
  कन्याहं ते भविष्यामीत्युवाच सरितां वरा ।
  ततः कन्यात्वमापन्ना संतुष्टा तपसा मुनेः ॥ ३९ ॥
  श्रीमत्यां कुलभार्यायामरुन्धत्यामजीजनत् ।
  ततो वसिष्ठस्तां कन्यां गृहीत्वागान्मनोः पुरीम् ॥ ४० ॥
  पश्चात्प्रवाहरूपापि साभ्युपेता सुधोज्ज्वला ।
  सा कन्या मुनिना दत्ता ऋषये सोमशर्मणे ॥ ४१ ॥
  १. (अत्र X चिह्नंदत्त्वा "From this to x this mark up to page 208
  seems to be a द्विरुक्ति in the original copy) - बड़ौ० ।

• १५० -
  सोमशर्मा भृगोर्वंश्यो ज्ञानवैराग्यभूषितः ।
  तौ दम्पती वीतरागौचक्रमाते न च प्रजाम् ॥ ४२ ॥
  तपसा सोमशर्मा तु त्यक्त्वा तद्भौतिकं वपुः ।
  ज्ञानेन मुक्तिपदवीमियाय मुनिपुङ्गवः ॥ ४३ ॥
  सा तु प्रमोदविपिने रामस्य मुरलीध्वनिम् ।
  आरादाकर्ण्य सहसा मोहिताभूत् स्मरातुरा ॥ ४४ ॥
  रासकेलिं समालोक्य नितान्तं विहरद्वने ।
  ततः कदाचिद्विपिने क्रीडन्तं रघुपूङ्गवम् ॥ ४५ ॥
  एकान्ततः समालोक्य जलान्तादुदतिष्ठत ।
  दिव्यवेषधरा भूत्वायोषिद्रतिमनेाहरा ॥
  उवाच पुरतो रामं कोटिमन्मथमॊहनम् ॥ ४६ ॥
  स्त्र्युवाच
  वृणीष्व मां रसिकेन्द्र प्रेम्णासक्ता चिरात्त्वयि ।
  अमुना तव रूपेण मोहिताहं वशीकृता ॥ ४७ ॥
  श्रीराम उवाच
  कासि त्वमम्भोजदलायताक्षि मनोहरापाङ्गि मनोज्ञरूपा ।
  किं कामरामास्युत देववामा किं वा रमा सर्वगुणाभिरामा ॥ ४८ ॥
  स्त्र्युवाच
  भृगोः कुले सोमशर्माद्विजेन्द्रो यस्याङ्गनाहं तपसि स्थितस्य ।
  वसिष्ठपुत्री विषयेभ्यो निवृत्ता वशीकृता ते मुरलीनिनादैः ॥ ४९ ॥
  त्वं कोऽपि पूर्णः पुरुषः पुराणः स्वकेलिभिर्मोहितसर्वलोकः ।
  जाने त्वदासक्तिवतां जनानां न विद्यतेऽसौ गुणसम्प्रवाहः ॥ ५० ॥
  यं योगिनश्चेतसि चिन्तयन्ति समाधिवश्येऽखिलवृत्तिरिक्ते ।
  स त्वं प्रभो राम परोऽसि पूरुषस्तथापि रत्या किल कामये त्वाम् ॥ ५१ ॥
  अङ्गीकुरुष्वैव ततः शरण्य स्मरार्दितां मामनुभूतभोगाम् ।
  नो चेद्वियोगज्वलनज्वालया ते दन्दह्यमाना परिमोक्ष्यामि वष्मं ॥ ५२ ॥
  श्रीराम उवाच
  अहं राजन्यतनयस्त्वं ब्राह्मणसुता भृशम् ।
  कथमङ्गीक्रिये स त्वां विरुद्धं लोकवेदयोः ॥ ५३ ॥
  भवान्तरे भविष्यामि तवाभीष्टार्थसिद्धये ।

• १५१ -
  अनर्थकमिमं देहम् तपोऽर्थे विनियोजय ।
  तेन पुण्यप्रभावेण मामेष्यसि भवान्तरे ॥ ५५ ॥
  इति श्रुत्वा प्रभोर्वाक्यं सातप्यत् परमं तपः ।
  जितेन्द्रिया निराहारा प्रेमानलविशोषिता ॥ ५६ ॥
  योगानलेन तं दग्ध्वा पञ्चभूतात्मकं वपुः ।
  ततः पद्मागिरेर्भार्यां जन्मसम्प्राप सा वरम् ॥ ५७ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे सीताजन्मनि
  सरयूसम्भवेऽष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४८ ॥
  ✤
  एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
  श्रीशुक उवाच
  तस्यां संजातमात्रा सा दिव्यदेहविभूषिता ।
  शुक्ले पक्षे चन्द्रिकेव व्यवर्धत दिने दिने ॥ १ ॥
  तस्या रूपं सुसंजातं मनोहारि हरेरपि ।
  लक्ष्मीपयोधराश्लेषपरमानन्दनिर्वृतेः ॥ २ ॥
  चरणौ जघने चैव मध्यनाभिस्थलोदरम् ।
  त्रिवली रोमराजिश्च वक्षोजौ कण्ठमाननम् ॥ ३ ॥
  नासिके लोचने कर्णौ भालं मूर्द्धा कचोत्कराः ।
  एकमेकं वपुस्तस्य दृष्टमन्यदिवाजनि ॥ ४ ॥
  यौवनाख्यमहाशिल्पसम्पादितसुमंजिम ।
  क्वचिद्रक्तं क्वचिच्छ्यामं क्वचिच्छ्वेतं क्वचिच्छिति ॥ ५ ॥
  क्वचिद्गौरं वपुस्तस्या भृतं रंगकृतेव तत् ।
  अणिमा लघिमा चैव महिमा गरिमा तथा ॥ ६ ॥
  प्राप्तिः प्राकाम्यमीशित्वं वशित्वं चापि तत्त नौ ।
  अणिमा मध्यदेशेश्यात्तल्लघिमा पुष्पवत्तनौ ॥ ७ ॥
  महिमा दृश्यते तस्याः सततं दृङ्नतम्बगः ।
  गरिमा कुचयोः प्राप्तिर्देवानामपि दुर्लभा ॥ ८ ॥
  प्राकाम्यमीशता चास्यास्तनावुज्जृम्भते पृथक् ।
  वशित्वं दृष्टिमात्रेण यूनां वश्यत्वकारणात् ॥ ९ ॥

• १५२ -
  प्रथमे यौवने तस्याश्चाङ्गमङ्ग व्यरोचत ।
  निर्णिंक्तमुकुराकार निर्मेघशशिबिम्बवत् ॥ १० ॥
  तस्यां स्मरमहीपालो निजाज्ञामातनोत्तदा ।
  विजित्यैव विपक्षेभ्यो नगर्यां मधुराकृतौ ॥ ११ ॥
  कियद्वाच्यमदो रूपं पुष्टं यौवनकारुणा ।
  रामचन्द्ररसीन्द्रेण भोगाहं भूय एव तत् ॥ १२ ॥
  तां विलोक्य गिरिर्बालां काले परिणयोन्मुखीम् ।
  त्रैलोक्ये तद्वराभावान्द्वतप्यत मानसे ॥ १३ ॥
  निरीक्ष्य चाकचक्योध चमत्कारितलोचनम् ।
  अन्वेत्येव चकोरीणामप्यदो वालिनां हृदि ॥ १४ ॥
  तदङ्गमपुष्टत्कांचीद्रूपसम्पदमीक्षताम् ।
  नारदस्तत्पितुः पार्श्वे कदाचिदगमन्मुनिः ॥
  स तमभ्यर्च्य विधिवद्दावुत्तममासनम् ॥ १५ ॥
  गिरिरुवाच
  अद्य मे सफलं जन्म भवत्पादाब्जवन्दनात् ।
  अतीव कोमलं हृद्यं प्राप्तं ते दर्शनामृतम् ॥ १६ ॥
  जाता पुण्यवती सम्यगद्यास्मत्कुलसंततिः ।
  धन्ये मेरोः कुलं चाद्य युष्मदागमनात्प्रभो ॥ १७ ॥
  गृहिणां गृहकृत्येषु व्यग्राणां दुर्भगात्मनाम् ।
  अनुधावति युष्माकं दर्शनं सौभगावह्म् ॥ १८ ॥
  क नो दुश्चरितं ब्रह्मन्नहन्ताममताकुलम् ।
  क च वो दर्शनमिदं योगिनामुचितं मने ॥ १९ ॥
  गोदोहमात्रं विरमेद्यत्र भाग्यवशाद्द्ववान् ।
  तत्र स्यादचला सम्पत् स मे किं नु करिष्यति ॥ २० ॥
  श्रीनारद उवाच
  गिरिराज सुधन्योऽसि मेरोः पुत्रो महायशाः ।
  इदं ते शीर्षमुत्तुङ्ग सरयू पात सुन्दरम् ॥ २१ ॥
  इयं ते परमा कन्या सिन्धोरिव सुता रमा ।
  उभयोस्तुल्यं सौभाग्यमुभे अपि हि पद्मजे ॥ २२ ॥
  इमां दाशरथी रामः समये परिणेष्यति ।
  अतो न देया कस्मैचिन्नाहंः सिंहबलि गजः ॥ २३ ॥
  निश्चिन्तोभवशैलेन्द्र वराय त्वमतःपरम् ।
  नदीयं तादृशं कान्तं विनान्यं जनमर्हति ॥ २४ ॥

• let's look at the letters again:
  Is it 'प्र' followed by 'भा' followed by 'भिर्'?
  Wait, look at 'प्र':
  Does it have an 'ा' on 'प्र'?
  Wait! Look at the first character:
  Is that 'प्र'?
  Yes.
  Then is the second character 'भा'?
  Wait, the knot of 'भ' is on the second character!
  Wait, does 'भ' have an 'ा' matra?
  Yes, there is a vertical line!
  Wait, so is it "प्रभाभिर्नभःपरीतं"?
  Let me look REALLY closely:
  "प्र" (pra)
  "भा" (bhā)
  "भिर्" (bhir)
  "न" (na)
  "भः" (bhaḥ)
  "प" (pa)
  "री" (rī)
  "तं" (taṃ)
  OH! It IS "प्रभाभिर्नभःपरीतं"!
  Wait, why did I think there was a 'प्रा'?
  Because the gap between 'प्र' and 'भ' made me wonder, but it's just 'प्र' + 'भा' + 'भिर्' = 'प्रभाभिर्'!
  And then 'न' + 'भः' = 'नभः'!
  And 'परीतं' = 'परीतं'!
  "यद्वद्दिवानाथयुतं प्रभाभिर्नभःपरीतं दिवसे समंतात् ॥ २७ ॥

• १५४ -
  जानक्या सहितोऽवात्सीत्तत्रैव निशि नायकः ।
  ततो रात्रौ प्रजातायां पारिजातसुगन्धिना ॥ ४१ ॥
  वीजितः पवनेनासौ मल्लीकुसुमसंगिना ।
  एकाकी विचरन् पूर्णचन्द्रज्योत्स्नाप्रकाशिते ॥ ४२ ॥
  सरय्वाः पुलिने रामः स्त्रियमेकां ददर्श सः ।
  नवीनयौवनोल्लासमण्डितावयवश्रियम् ॥ ४३ ॥
  श्रियं यथा विस्फुरन्ती चञ्चलानां छटामिव ।
  कुर्वन्तीं देहदीप्तीनां वृन्दैर्वितिमिरा दिशः ॥ ४४ ॥
  अङ्गरागातिसौरभ्यसम्भारसुरभीकृते ।
  कानने विस्फुरन्तीं च स्वाभाविकतनुत्विषा ॥ ४५ ॥
  पल्लवारक्त चरणां रम्भोरुं हंसगामिनीम् ।
  रक्तांशुकपरीधानां संध्यापूर्णातिथेरिव ॥ ४६ ॥
  निम्ननाभिसरोरम्यं त्रिवलीललितोदरम् ।
  रोमराजीसमुल्लासिमध्यां मध्यां च सुन्दरीम् ॥ ४७ ॥
  उत्तुङ्गस्तनकुम्भाक्तकाश्मीरागुरुसौरभाम् ।
  मुक्ताहारलतारत्नमालासंशोभितोरसम् ॥ ४८ ॥
  ग्रैवेयकमहारत्नदीधितिद्योतिकाननाम् ।
  मन्दस्मितमनोहारिमुखचन्द्रोत्थचन्द्रिकाम् ॥ ४९ ॥
  चारुनासां चकोराक्षीं कपोलादर्शभासुराम् ।
  रत्नताटकसम्पन्नश्रवणद्वयमञ्जुलाम् ॥ ५० ॥
  विशालभालफलकभूतसौभाग्यभासिनीम् ।
  सीमन्तरत्नपदान्तर्गुप्तसिन्दूररेखिकाम् ॥ ५१ ॥
  श्यामां रजनिसंशोभिवेणीमौक्तिकतारकाम् ।
  सर्वाभरणसम्पन्नां सर्वसौन्दर्यसंयुताम् ॥ ५२ ॥
  सर्वसौभाग्यभवनां सर्वत्रैलोक्यमोहिनीम् ।
  जाम्बूनदमयीं मालां दधानां करपङ्कजे ॥ ५३ ॥
  वरणार्थं प्रियस्यास्य बहलोत्कलिकाकुलाम् ।
  तां दृष्ट्वा रघुशार्दूलः प्रोवाच वचनं ततः ॥ ५४ ॥
  कासि त्वं विपुलश्रोणि चरन्ती निर्जने वने ।
  नारी वा किंनरी वापि देवी वा वनदेवता ।
  नागी वा नागकन्या वा धन्या सौभाग्यसंयुता ॥ ५५ ॥

• १५५ -
  स्त्र्युवाच
  अहं पद्मगिरेः पुत्री सरयूर्नामतः प्रिय ।
  चिराय त्वां कामयन्ती ध्रुवं प्राप्तास्मि सम्प्रति ॥ ५६ ॥
  कञ्चित्स्मरसि मां नाथ पूर्वजन्मनि संगताम् ।
  अरुन्धत्या समुत्पन्नां वसिष्ठान्मुनिपुङ्गवात् ॥ ५७ ॥
  ब्रह्मपुत्रीति मात्याक्षीस्तदा कामेन संयुताम् ।
  अधुना तु प्रपन्नां मा स्वाश्रयामुरीकुरु ॥ ५८ ॥
  श्रीराम उवाच
  स्मरामि त्वां पूर्वभवे संगतां मम काङ्क्षया ।
  ब्रह्मपुत्रीति संत्यक्तामधुना तु मदाशयाम् ॥ ५९ ॥
  प्राप्तामुरीकरिष्यामि त्वामहं पद्मशैलजे ।
  प्रमोदवनमध्ये तु सुखितस्यालये शुभे ॥ ६० ॥
  आदिव्रजे सदानन्दे विहरन्तं महोत्सवैः ।
  गोपीरासविलासाद्यैस्तत्र त्वं मामुपैष्यसि ॥ ६१ ॥
  स्मरक्रीडारसे मग्नो विहरिष्यामहं त्वया ।
  त्वत्कामं पूरयिष्यामि यथान्यासां मृगीदृशाम् ॥ ६२ ॥
  रासमण्डलमध्ये तु गोपीनां प्रेमलीलया ।
  वशीकृतस्ते साक्षात्त्वं गमिष्यामि मृगेक्षणे ॥ ६३ ॥
  व्रजप्रेमोचिता त्वं हि तत्र मां समुपैष्यसि ।
  जाम्बूनदमयीं मालां मम कण्ठेऽर्पय प्रिये ॥ ६४ ॥
  इति निशम्य रमा रमणस्य सा वचनमर्थवदर्थविशारदा ।
  रसवती सरयूः ससुखं न्यधात् प्रियगले मणिहेममयीं स्रजम् ॥ ६५ ॥
  स गान्धर्वविधानेन रमणीमुद्ववोढ ताम् ।
  ततो रतिं तया सार्द्धं प्रावर्तयदुदारधीः ॥ ६६ ॥
  इत्थं सा रमणी तस्य व्रजप्रेमानुशालिनी ।
  प्रमोदविपिने नित्यं लीलारसमवर्द्धयत् ॥ ६७ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे सीताजन्मनि
  सरयूसम्भवो नामैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ४६ ॥

• १५६ -
  पञ्चाशत्तमोऽध्यायः
  श्रीशुक उवाच
  ततश्चिरात्सुसंगम्य रामो जनकनन्दिनीम् ।
  अतोषयन्महाकेलिसमुत्थैर्विविधै रसैः ॥ १ ॥
  एवं ते सरयूतपत्तिरुक्ता पातकनाशिनी ।
  य एनां शृणुयाद् भक्त्या नरः सोऽपि विमुच्यते ॥ २ ॥
  प्रमोदवनरूपं च समाहात्म्यमुदाहृतम् ।
  इदं तस्याः परं धाम सहजायाश्चिदात्मकम् ॥ ३ ॥
  प्रमोदवनकेलीनामधिष्ठात्री परात्परा ।
  रामेणापि सहैवैषा संजातार्द्धाङ्गसङ्गिनी ॥ ४ ॥
  दृष्टा दशरथेनैव सपत्नीकेन धीमता ।
  १ततोऽन्तर्द्धानमगात्तूर्णं तद्रूपं युगलात्मकम् ।
  रुरोदसूतिकास्थाने रामः प्राकृतबालवत् ॥ ५ ॥
  जनक उवाच
  काकुत्स्थवंशसम्बन्धः कथं देव्या भवेन्मुने ।
  एतद्ध्यनुचितं तस्या २जायाया रघुपतेः स्वयम् ॥ ६ ॥
  श्रीशुक उवाच
  असौ राजा पुरा कल्पे कश्यपाख्यः प्रजापतिः ।
  अदितिस्तद्वधूर्देवी कौसल्या याभवत्पुनः ॥ ७ ॥
  तौ दम्पती पुरा धात्रा नियुक्तौ सृष्टिकर्मणि ।
  वैराग्याविष्टचित्तत्वान्न चक्राते प्रजासृजिम् ॥ ८ ॥
  ततो ब्रह्मा स्वयमेत्याब्रवीत्तौ कथं वां नो कुरुथो विश्वसर्गम् ।
  उत्पादितावेतदर्थं परेण तदिच्छातः प्रतिकूलं किलैतत् ॥ ९ ॥
  इत्युक्तावपि तौ तेन विरक्तौ कश्यपादिती ।
  ऊचतुर्वचनं तस्मै सत्यमर्थवदीश्वरौ ॥ १० ॥
  तावूचतुः
  यदि नौ स स्वयं साक्षाद्भूत्वा देवः परः पुमान् ।
  वक्ष्यते विश्वसर्गाय करिष्यावस्तदा प्रजाम् ॥ ११ ॥
  इत्युक्त्वा विधये साक्षाच्चतुराननमूर्तये ।
  चक्राते संततं तीव्रं मुनिभिर्दुश्चरं तपः ॥ १२ ॥

१ पादेऽस्मिन्नक्षराधिक्यमार्षः । २. पादेऽस्मिन्नक्षराधिक्यमार्ष ।

'? Look at:
इ (i)
त्यु (tyu)
दी (dii)
Then what is that letter?
It has a vertical line, and a loop to the left... wait, is it 'र्या' or 'र्त्वा' or 'र्च्या'?
Wait, could it be "इत्युदीर्य्यादितियुतः"?
Wait, look at:
इत्युदी (4)
र्या (1)
दि (1)
ति (1)
यु (1)
तः (1)
= 8 syllables!
इ-त्यु-दी-र्या-दि-ति-यु-तः = 8 syllables!
If it were "इत्युदीपादितियुतः", that would also be 8 syllables, but "इत्युदीपा" makes no sense in Sanskrit!
"इत्युदीर्य" means "having spoken thus".
With Aditi: "इत्युदीर्य + अदितियुतः" -> "इत्युदीर्यादितियुतः" (or with doubling of y: "इत्युदीर्य्यादितियुतः")!
Looking at the glyph: it is 'र्या' or 'र्पा'?
Wait, the repha is on top! Look above the letter: there is a clear repha 'र्'!
And below the repha is 'या' (or 'य्या')!
The curve on the left is the standard Devanagari 'य'!
So it is indeed "इत्यु