भुशुण्डि रामायण (काकभुशुण्डि एवं गरुड़ संवाद - पूर्वखण्ड सविस्तार व्याख्या)

• १४२ -
  तस्मादिह स्वतपसा नदीमानेष्यसि प्रभो।
  इत्युक्तस्तेन मनुना वसिष्ठो भगवान् मुनिः ॥ ९५ ॥
  उवाच मनुशार्दूलं दिव्यदर्शी तपोनिधिः।
  अहो ते मनुशार्दूल सम्यग्जातास्ति वै स्पृहा ॥ ९६ ॥
  पुरा खलु विधेः सर्गे योग एष सनातनः।
  अयोध्यासरयूनद्योर्विश्वालंकारभूतयोः ॥ ९७ ॥
  अस्ति वै सरयूर्नाम सरित् त्रैलोक्यपावनी।
  दर्शनाच्चैव यत्स्पर्शान्महामङ्गल्यशेवधिः ॥ ९८ ॥
  रामप्रेमवशाद्भूमा पुरुषः स सहस्रदृक्।
  सहस्रशोऽश्रु धाराभिः सुस्राव प्रेमजं जलम् ॥ ९९ ॥
  ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्चत्रिदशश्च सवासवाः।
  सुस्रुवुः प्रेमसलिलं रामप्रेमवशाः पृथक् ॥ १०० ॥
  तत एषा समुद्भूता सरयूः सुरसा सरित्।
  तीर्थाना कोट्यश्चास्यां विविशुः सहसोत्सुकाः ॥ १०१ ॥
  गङ्गाद्याः सरितश्चास्यां विविशुः स्वस्वरूपतः।
  मेधाद्या ब्रह्मविद्याश्च सावित्र्याद्याः श्रियस्तथा ॥ १०२ ॥
  द्रवरूपं समास्थाय तस्यां विविशुरुत्सुकाः।
  सा वै विरजया पश्चात्सुसंगम्य महोर्जया ॥ १०३ ॥
  आस्तेऽधुना हिमगिरौ दिव्यरूपधरासरित्।
  हिमाद्रेः पूर्वशिखरे कैलासगिरिनामनि ॥ १०४ ॥
  विचरन्ती सिद्धवने सिद्धगन्धर्वपूजिता।
  तामिहागमयिष्यामि सुधातोयां महानदीम् ॥ १०५ ॥
  यावद्वर्षसहस्रं तु तपः कृत्वा सुदुष्करम्।
  आराध्य श्रीरामं विभु तपसा खलु भूरिणा ॥ १०६ ॥
  तं वै प्रसन्नं याचिष्ये सरयूं शीतलोदकाम्।
  त्रिधासंतापहरणीं साक्षात्कामदुघां नृणाम् ॥ १०७ ॥
  अथाय खलु सा नित्यं सूक्ष्मरूपेण संस्थिता।
  रामवद्रामगङ्गापि तथाप्याविर्भविष्यति ॥ १०८ ॥
  नित्यायोध्या सरयूश्चापि नित्या नित्या प्रमोदाटविरत्र भूयः।
  नित्योऽयमादिव्रज ईशलीलास्थानं तथेशो नित्य एवात्र रामः ॥१०९ ॥
  आविर्भावः क्रमेणैषां नित्यानामपि वस्तुतः।
  अतोऽहमत्रनेष्यामि सरयूं लोकमङ्गलाम् ॥ ११० ॥

मुनीनामपि सर्वेषामत्रत्यानां मनूत्तम् ।
भवेदिष्टमिदं भूयः सरयूसरितागमात् ॥ १११ ॥
कोटितीर्थाश्रया पुण्या विश्वमङ्गलरूपिणी ।
पुरैव खलु पूरेषा सरय्वा तु विशेषतः ॥ ११२ ॥
इत्युक्त्वा मुनिशार्दूलो देवं वैवस्वतं मनुम् ।
सरय्वानयनार्थाय प्रतस्थावुत्तरां दिशम् ॥ ११३ ॥
तत्र गत्वा तपस्तेपे कैलासाचलसन्निधौ ।
जिताहारो जितायासो नित्यं मौनव्रते स्थितः ॥ ११४ ॥
मुष्टिमात्रतिलप्राशी शीर्णपर्णाशनस्ततः ।
पयोव्रतोवायुभक्षस्ततस्तिग्मव्रतं चरन् ॥ ११५ ॥
कृच्छ्रातिकृच्छ्रसुमहागहनव्रततत्परः ।
प्राणायामपरो योगी त्यक्तसर्वाशनस्ततः ॥ ११६ ॥
शुष्ककायोऽतिमांसास्थिशेषः सुकृशविग्रहः ।
रामचन्द्राराधनकृदास्थितः कठिनं तपः ॥ ११७ ॥
तपसा तस्य संतुष्टो भगवान् पुरुषः परः ।
प्रत्यक्षं समनुप्राप्य प्रोवाच विमलं वचः ॥ ११८ ॥
अयि श्रीमुनिशार्दूल कठिनं ते परं तपः ।
निरीक्ष्य निजधाम्नोऽहं चलितः करुणान्वितः ॥ ११९ ॥
वरं ब्रूहि प्रसन्नोऽहं यत्ते समभिकांक्षितम् ।
अपि यद्दुर्लभं लोके दास्ये तदपि साम्प्रतम् ॥ १२० ॥
वशीभूतोऽस्मि तपसा वद किं नाम याचितम्१ ।
इत्युक्तो वै भगवता वसिष्ठो वश्यमानसः ।
उवाच मौनमुत्सृज्य निजचेतोऽभिवाञ्छितम् ॥ १२१ ॥
वसिष्ठ उवाच
२अहं तपस्यामि श्रीराम सरयूप्राप्तये तपः ।
अयोध्यायां मुक्तिपुर्यां सा नित्यं प्रवहेदिति ॥ १२२ ॥
नदीप्रवाहरहिता न हि सा शोभते पुरी ।
रामप्रेमद्रवमयी सरयूविश्वपाविनी ॥ १२३ ॥
अयोध्यायाः समुचिता रामपुर्याः शुभाकृते ।
इति मे वाञ्छितं नाथ त्यक्तः कमलोचन ।
विना त्वत्कृपया देव सा लभ्या मनुजैर्न च ॥ १२४ ॥
१. नास्ति-बड़ौ० । २ पादेऽस्मिन्नक्षराधिक्यमार्षः ।

• १४४ -
  श्रीराम उवाच
  अस्त्वेव मुनिशार्दूल मयाप्येतन्मतं ध्रुवम् ।
  इत्युक्त्वा भगवान् रामो वसिष्ठं प्रति वत्सलः ।
  प्रेरयामास सरयूं तस्यां गमनहेतवे ॥ १२५ ॥
  श्रीभगवानुवाच
  गच्छ देवि महापुण्यामयोध्यां मुक्तिरूपिणीम् ।
  तत्रस्था जगतां देवि पशुपक्ष्यन्त्यजात्मनाम् ॥ १२६ ॥
  स्थावराणां द्रुमलतादीनां त्वद्वारिसंगिनाम् ।
  मुक्तिं कुरु शुभां नाम मत्स्थानप्राप्तिलक्षणाम् ॥ १२७ ॥
  ओमित्युक्त्वाथ सरयूर्गन्तुं समुपचक्रमे ।
  तावद्यमो धर्मराजः प्राप्य संयमिनी पुरीम् ॥ १२८ ॥
  उवाच कमलाकान्तमिदं वचनमादृतः ।
  किमर्थमधिकारोऽयं मयि नाथ निवेशितः ॥ १२९ ॥
  न ह्यस्यां धरणिस्थायां पापं स्थास्यति देहिनाम् ।
  अस्यास्तरङ्गसम्पृक्तो यत्र वाति समीरणः ॥ १३० ॥
  देशे तत्र मदीयानां संचारो नैव विद्यते ।
  अस्याश्च नाममात्रेण मुक्तिमेष्यन्ति मानवाः ॥ १३१ ॥
  तोयपानाच्च वै सद्यो रामभक्तिर्विवर्द्धते ।
  इति तस्य वचः श्रुत्वा रामः प्रोवाच सस्मितम् ॥ १३२ ॥
  कीकटेषु त्रिशङ्कौश्च छायादेशस्थभूमिषु ।
  धन्वदेशेषु च तथा म्लेच्छप्रायेषु चान्तक ॥ १३३ ॥
  विषयेषु मम स्तोत्रपूजावर्जितभूमिषु ।
  अन्येषु चाशुचिस्थानेष्वपुण्येषु च ये नराः ॥ १३४ ॥
  म्रियन्ते सुदुराचाराः सूतिकास्थाश्च याः स्त्रियः ।
  दुर्वासनाश्च ये जीवा महापातककारिणः ॥ १३५ ॥
  रामभक्तेश्च विमुखा विष्णुनिन्दापराश्च ये ।
  शिवनिन्दापराश्चैव दुर्गानिन्दापराश्च ये ॥ १३६ ॥
  अन्ये च येऽतिपिशुना देवनाद्विजगोद्रुहः ।
  परोपकारहिंसाश्च परवृत्तिविघातकाः ॥ १३७ ॥
  तेषां पातकिनां नॄणा दण्डधारणहेतवे ।
  जागरूकः सदा तिष्ठ न त्वस्यास्तटवासिनाम् ॥ १३८ ॥
  इत्यादिश्य यमं रामः स्वं धाम प्रत्यपद्यत ।
  ततश्च सरयूद्देवी वसिष्ठान्तिकमागमत् ॥ १३९ ॥

– १४५ –

उवाच मुनिशार्दूलं दिव्यवेशधरा सरित् ।
आदिष्टाऽहं भगवता विष्णुना करुणावता ॥ १४० ॥
अयोध्यां प्रति यास्यामि रामचन्द्रमहापुरीम् ।
तत्रैव चापि वत्स्यामि रामचन्द्रस्य सन्निधौ ।
उत्तिष्ठ मुनिशार्दूल सम्पूर्णस्ते मनोरथः ॥ १४१ ॥

श्रीशुक उवाच
अथोदतिष्ठत् तत्स्थानाद् वसिष्ठो भगवान् मुनिः ।
तमनुप्रययौ देवी सरयूर्लोकपावनी ॥ १४२ ॥
प्लावयन्ती शुभान् देशान् निजतोयघटाभरैः ।
लिम्पन्ती धरणी तुङ्गैस्तरङ्गैश्चन्दनैरिव ॥ १४३ ॥
कुर्वन्ती लोलकल्लोलैः केलीमिव समंततः ।
भिन्दन्ती निजमार्गस्थान् विकटांश्चापि भूधरान् ॥ १४४ ॥
अम्भोजवेन गच्छन्ती पुण्यसेनेव पापभित् ।
तत्र तत्र मिलन्ती च नदीभिर्मार्गमध्यतः ॥ १४५ ॥
घोषयन्ती दिशः सर्वाः प्रवाहजवकाहलैः ।
स्तूयमाना तत्र तत्र वसिष्ठेन महर्षिणा ॥ १४६ ॥
अन्यैश्च सिद्धगन्धर्वैर्मुनिवर्यैश्च संस्तुता ।
उच्चावचान् शुभान् देशानेकीकृत्य महोर्मिभिः ॥ १४७ ॥
शोभयन्ती निःसरन्ती काप्यस्तब्धौघवाहिनी ।
अयोध्याभिमुखी देवी बभूव सरयूस्तदा ॥ १४८ ॥
योजनैस्त्रिभिरभ्येत्य जग्राहामितभक्तिमान् ।
महर्षिणा साकमेना राजा वैवस्वतो मनुः ।
ततः स पूर्वमस्तौषीद्वसिष्ठं स्व पुरोधसम् ॥ १४९ ॥

मनुरुवाच
नमो महर्षये तुभ्यं प्राजापत्याय योगिने ।
अबन्ध्यकर्मणे दीर्घतपसे ब्रह्मणे नमः ॥ १५० ॥
त्वत्प्रसादादहं ब्रह्मन् कृतकृत्योऽस्मि सद्गुरो ।
तारितं मे कुल सर्वं भासितं च ननु त्वया ॥ १५१ ॥
यदा यदा कुलेऽस्माकं भवेत्कार्यममानुषम् ।
तदा तदा सहायस्त्वमधुनेव भविष्यसि ॥ १५२ ॥
तापितं भगवन् कृत्स्नं त्रैलोक्यं तपसा त्वया ।
येन स्थानात्प्रचलितो विष्णुस्त्रैलोक्यपूजितः ॥ १५३ ॥
१९

षडगैर्म्सौ भ्तौ ग्मू चेत् (4 + 6 + 7 = 17)!
OR SHIKHARINI: रसै रुद्रैश्छिन्ना यमनसभला गः शिखरिणी (6 + 11 = 17)!
Let's check the scansion of Line 25:
पी (G) यू (G) ष (L) द्र (L) व (L) वा (G) हि (L) नी (G) -> G G L L L G L G?
Wait:
पी (G) यू (G) ष (L) द्रव (L L) वाहिनी (G L G)
Wait, let's check Line 28:
रा-मा-रो-ह-ण-सा-र-णी-व (G G G L L G L G L)
स-र-यू-स्त-स्यां (L L G G G)
वि-रे-जे-त-राम् (L G G L G)
Wait, look at line 27:
सौ (G) व (G) र्णो (G) ज्ज्व (G) ल (L) सै (G) क (L) ता (G) = 8 syllables?
Wait, count syllables of line 27:
सौ (1) व (2) र्णो (3) ज्ज्व (4) ल (5) सै (6) क (7) ता (8)

– १४७ –
अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः
श्रीशुक उवाच
इति तेऽभिहितं राजन् यथाभूत्सरयूः पुरा।
भूयश्च कथयाम्यस्याः समुत्पत्तिं वसिष्ठतः ॥ १ ॥
कदाचिद्भगवान् वेधाः सत्यलोके सुरैर्वृतः।
सभामध्यास्त महती लोकेशो वेदनायकः ॥ २ ॥
उपासांचक्रिरे देवा देवर्षिनिवहाश्च तम्।
चित्ररथाद्या गन्धर्वाश्चक्रुस्तदुपवीणनम् ॥ ३ ॥
तत्र केचिदृचः पेठुऋषयश्चार्थकोविदाः।
केचिद्यजूंषि जगदुराध्वर्यवविशारदाः ॥ ४ ॥
केचिज्जगुः स्वरैर्जुष्टं साम संतन्य भूरिशः।
केचित्पदानि वै चक्रुः केचित्क्रममुदैरयन् ॥ ५ ॥
केचिज्जटानामभ्यासं चक्रुरन्ये शनैः शनैः।
महोपनिषदः पेठुरन्येऽङ्गन्यभ्युदैरयन् ॥ ६ ॥
केचिच्छास्त्रानुगां दृष्टिपवलम्ब्य तपोधनाः।
चक्रुः परस्पर वादं सिद्धान्तज्ञानसाक्षिणः ॥ ७ ॥
एवमन्ये महामन्त्रकल्पान् समुदचारयन्।
ऋषिच्छन्दोदेवताभिः साकं यद्वच्च बह्वृचा ॥ ८ ॥
तत्रान्योन्यं प्रवादेषु जायमानेषु भूमिप।
महर्षिरत्रितनयो दुर्वासा नाम रोषणः ॥ ९ ॥
१द्वितीयेनोपयन्तुनाम्ना कोविदेन महर्षिणा।
सहभूतः साम गायन्नन्येन परमर्षिणा ॥ १० ॥
कलहायमानो रोषेणात्यन्धीभूतविलोचनः।
विस्वरं रवमातेने गीयमानेषु सामसु ॥ ११ ॥
ततः श्रीसरयूदेवी तीर्थशक्त्योघमण्डले।
ब्रह्मणो दक्षिणे पार्श्वे गङ्गादीनां पुरः स्थिता ॥ १२ ॥
अबद्धं तस्य तद्गानमत्रिसूनोर्महारुषः।
समाकर्ण्य कटाक्षेण सरस्वत्यै न्यवेदयत् ॥ १३ ॥
तया निवेदितं चास्य स्खलितं सामगानगम्।
श्रुत्वा सरस्वती देवी प्रोवाच सरयूं प्रति ॥ १४ ॥
१. पादेऽस्मिन्नक्षराधिक्यमार्षः।

• १४८ -
  सम्यग्ज्ञातं भगवति त्वयास्मिन् भूरिमण्डले ।
  जायमाने महाशब्दे वादत्रवादगोचरे ॥ १५ ॥
  रोषणस्यात्रिपुत्रस्य स्खालित्यं सामगानगम् ।
  इति श्रुत्वा सरस्वत्या वाचं श्रीसरयूः पुनः ॥ १६ ॥
  हसन्ती तामन्वहसन्निरीक्ष्य वदनं मुनेः१ ।
  ततो मुनिर्ददौ शापं मर्त्यलोकगतिं प्रति ।
  गर्भवासमनुप्राप्य फलं हास्यस्य वेत्स्यसि ॥ १७ ॥
  विधिरुवाच
  मा ग्लासीः सरयूदेवि कच्चित्त्वं विश्वमङ्गला ।
  त्वां निरीक्ष्य प्रजायन्ते विशोकाः सकला जनाः ॥ १८ ॥
  शपोऽयं ते महादेवि केवलं लोकमङ्गलः ।
  मर्त्यलोकेऽपि जाता त्वं मनुष्यान् सुखयिष्यसि ॥ १९ ॥
  गङ्गादि ; प्यतीर्थेभ्यः सहस्रगुणमुत्तमा ।
  भविष्यसि त्वं सरयू सत्यं सत्यं न संशयः ॥ २० ॥
  यः कुर्यात्पुण्यतीर्थेषु यात्रां पृथ्वीप्रदक्षिणाम् ।
  त्वयि यावन्न च स्नाति तावत्तस्य न तत्फलम् ॥ २१ ॥
  इत्यादरस्ते विपुलॊ मर्त्यलोके भविष्यति ।
  श्रीरामनगरीनाम्ना यायोध्थेति प्रकीर्तिता ॥ २२ ॥
  साक्षाद्वैकुण्ठनगरी तस्यां स्थास्यति निश्चला ।
  ब्रह्महापि दुराचारः सुरापयीति परार्थहृत् ॥ २३ ॥
  गुरुतल्पगमोऽपि त्वय्येकस्नानाद्विशुद्ध्यति ।
  न त्वत्समं मर्त्यलोके तीर्थमन्यद्भविष्यति ॥ २४ ॥
  गर्भवासादपि परं मा ग्लासीस्त्वं सुदेवते ।
  वसिष्ठस्य शुभा भार्या नाम्ना या देव्यरुन्धती ॥ २५ ॥
  योगैकतानहृदया लक्ष्मीतुल्याप्युमासमा ।
  तस्या गर्भे जनिं लब्छबा विश्वमानन्दयिष्यसि ॥ २६ ॥
  ततः प्रमोदविपिने रामलीलां मनोहराम् ।
  निरीक्ष्य निजनेत्राभ्यां परा प्रीतिमवाप्स्यसि ॥ २७ ॥
  ततः परं रामचन्द्रे लोकानन्दसुधानिधौ ।
  [L31

• १४९ -
  ब्रह्मपुत्रीं हि मन्वानो रामो न त्वां वरिष्यति ।
  उत्तराचलवर्यस्य नाम्ना पद्मगिरेस्ततः ॥ २९ ॥
  कन्यात्वं प्राप्य भावेन रामेन्दुं वरयिष्यसि ।
  शारदीषु मनोज्ञासु रात्रिषु स्मरमोहिता ॥ ३० ॥
  रामेण रमणं प्राप्य कृतार्थत्वमुपैष्यसि ।
  नित्यरासविलासस्था महाभावैकभाजनम् ॥ ३१ ॥
  रसिकेन्द्रं रामचन्द्रं सीतावद्रमयिष्यसि ।
  एवं दुर्वाससः शापस्तव लोकस्य चेष्टदः ।
  नानुतापाय कञ्चित्ते तस्मात्किमनुशोचसि ॥ ३२ ॥
  श्रीशुक उवाच
  इति श्रुत्वा तु सरयूः पितामहवचः शुभम् ।
  अन्तरानन्दजलधौ ममज्ज विगतज्वरा ॥ ३३ ॥
  ततो वशिष्ठस्यगृहे नियोगात्प्रजापतेः सावततार देवी ।
  अरुन्धतीगर्भजदिव्यरत्न बभूव माङ्गल्यकरीह लोके ॥ ३४ ॥
  जनक उवाच
  पूर्वंभवोत्तराद्रेः सा कन्यात्वं नागता कथम् ।
  एक१जन्मनि सम्प्राप्ता व्यवधानं कुतो हि सा ॥ ३५ ॥
  तेनैव जनुषा ब्रह्मन् रामेन्दुं नामिलत्कुतः ।
  एतन्मे छिन्धि संदेहं सरयूसम्भवोद्भवम् ॥ ३६ ॥
  श्रीशुक उवाच
  उक्तमेतत्पुरा राजन् यथा वैवस्वतो मनुः ।
  पौरोहित्ये वसिष्ठस्य तीर्थाय प्रार्थनां दधौ ॥ ३७ ॥
  ततस्तप्तं वसिष्ठेन दुश्चरं परमं तपः ।
  ततश्च सा वसिष्ठाय हिमाद्रौ दर्शनं ददौ ॥ ३८ ॥
  कन्याहं ते भविष्यामीत्युवाच सरितां वरा ।
  ततः कन्यात्वमापन्ना संतुष्टा तपसा मुनेः ॥ ३९ ॥
  श्रीमत्यां कुलभार्यायामरुन्धत्यामजीजनत् ।
  ततो वसिष्ठस्तां कन्यां गृहीत्वागान्मनोः पुरीम् ॥ ४० ॥
  पश्चात्प्रवाहरूपापि साभ्युपेता सुधोज्ज्वला ।
  सा कन्या मुनिना दत्ता ऋषये सोमशर्मणे ॥ ४१ ॥
  १. (अत्र X चिह्नंदत्त्वा "From this to x this mark up to page 208
  seems to be a द्विरुक्ति in the original copy) - बड़ौ० ।

• १५० -
  सोमशर्मा भृगोर्वंश्यो ज्ञानवैराग्यभूषितः ।
  तौ दम्पती वीतरागौचक्रमाते न च प्रजाम् ॥ ४२ ॥
  तपसा सोमशर्मा तु त्यक्त्वा तद्भौतिकं वपुः ।
  ज्ञानेन मुक्तिपदवीमियाय मुनिपुङ्गवः ॥ ४३ ॥
  सा तु प्रमोदविपिने रामस्य मुरलीध्वनिम् ।
  आरादाकर्ण्य सहसा मोहिताभूत् स्मरातुरा ॥ ४४ ॥
  रासकेलिं समालोक्य नितान्तं विहरद्वने ।
  ततः कदाचिद्विपिने क्रीडन्तं रघुपूङ्गवम् ॥ ४५ ॥
  एकान्ततः समालोक्य जलान्तादुदतिष्ठत ।
  दिव्यवेषधरा भूत्वायोषिद्रतिमनेाहरा ॥
  उवाच पुरतो रामं कोटिमन्मथमॊहनम् ॥ ४६ ॥
  स्त्र्युवाच
  वृणीष्व मां रसिकेन्द्र प्रेम्णासक्ता चिरात्त्वयि ।
  अमुना तव रूपेण मोहिताहं वशीकृता ॥ ४७ ॥
  श्रीराम उवाच
  कासि त्वमम्भोजदलायताक्षि मनोहरापाङ्गि मनोज्ञरूपा ।
  किं कामरामास्युत देववामा किं वा रमा सर्वगुणाभिरामा ॥ ४८ ॥
  स्त्र्युवाच
  भृगोः कुले सोमशर्माद्विजेन्द्रो यस्याङ्गनाहं तपसि स्थितस्य ।
  वसिष्ठपुत्री विषयेभ्यो निवृत्ता वशीकृता ते मुरलीनिनादैः ॥ ४९ ॥
  त्वं कोऽपि पूर्णः पुरुषः पुराणः स्वकेलिभिर्मोहितसर्वलोकः ।
  जाने त्वदासक्तिवतां जनानां न विद्यतेऽसौ गुणसम्प्रवाहः ॥ ५० ॥
  यं योगिनश्चेतसि चिन्तयन्ति समाधिवश्येऽखिलवृत्तिरिक्ते ।
  स त्वं प्रभो राम परोऽसि पूरुषस्तथापि रत्या किल कामये त्वाम् ॥ ५१ ॥
  अङ्गीकुरुष्वैव ततः शरण्य स्मरार्दितां मामनुभूतभोगाम् ।
  नो चेद्वियोगज्वलनज्वालया ते दन्दह्यमाना परिमोक्ष्यामि वष्मं ॥ ५२ ॥
  श्रीराम उवाच
  अहं राजन्यतनयस्त्वं ब्राह्मणसुता भृशम् ।
  कथमङ्गीक्रिये स त्वां विरुद्धं लोकवेदयोः ॥ ५३ ॥
  भवान्तरे भविष्यामि तवाभीष्टार्थसिद्धये ।

• १५१ -
  अनर्थकमिमं देहम् तपोऽर्थे विनियोजय ।
  तेन पुण्यप्रभावेण मामेष्यसि भवान्तरे ॥ ५५ ॥
  इति श्रुत्वा प्रभोर्वाक्यं सातप्यत् परमं तपः ।
  जितेन्द्रिया निराहारा प्रेमानलविशोषिता ॥ ५६ ॥
  योगानलेन तं दग्ध्वा पञ्चभूतात्मकं वपुः ।
  ततः पद्मागिरेर्भार्यां जन्मसम्प्राप सा वरम् ॥ ५७ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे सीताजन्मनि
  सरयूसम्भवेऽष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४८ ॥
  ✤
  एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
  श्रीशुक उवाच
  तस्यां संजातमात्रा सा दिव्यदेहविभूषिता ।
  शुक्ले पक्षे चन्द्रिकेव व्यवर्धत दिने दिने ॥ १ ॥
  तस्या रूपं सुसंजातं मनोहारि हरेरपि ।
  लक्ष्मीपयोधराश्लेषपरमानन्दनिर्वृतेः ॥ २ ॥
  चरणौ जघने चैव मध्यनाभिस्थलोदरम् ।
  त्रिवली रोमराजिश्च वक्षोजौ कण्ठमाननम् ॥ ३ ॥
  नासिके लोचने कर्णौ भालं मूर्द्धा कचोत्कराः ।
  एकमेकं वपुस्तस्य दृष्टमन्यदिवाजनि ॥ ४ ॥
  यौवनाख्यमहाशिल्पसम्पादितसुमंजिम ।
  क्वचिद्रक्तं क्वचिच्छ्यामं क्वचिच्छ्वेतं क्वचिच्छिति ॥ ५ ॥
  क्वचिद्गौरं वपुस्तस्या भृतं रंगकृतेव तत् ।
  अणिमा लघिमा चैव महिमा गरिमा तथा ॥ ६ ॥
  प्राप्तिः प्राकाम्यमीशित्वं वशित्वं चापि तत्त नौ ।
  अणिमा मध्यदेशेश्यात्तल्लघिमा पुष्पवत्तनौ ॥ ७ ॥
  महिमा दृश्यते तस्याः सततं दृङ्नतम्बगः ।
  गरिमा कुचयोः प्राप्तिर्देवानामपि दुर्लभा ॥ ८ ॥
  प्राकाम्यमीशता चास्यास्तनावुज्जृम्भते पृथक् ।
  वशित्वं दृष्टिमात्रेण यूनां वश्यत्वकारणात् ॥ ९ ॥

• १५२ -
  प्रथमे यौवने तस्याश्चाङ्गमङ्ग व्यरोचत ।
  निर्णिंक्तमुकुराकार निर्मेघशशिबिम्बवत् ॥ १० ॥
  तस्यां स्मरमहीपालो निजाज्ञामातनोत्तदा ।
  विजित्यैव विपक्षेभ्यो नगर्यां मधुराकृतौ ॥ ११ ॥
  कियद्वाच्यमदो रूपं पुष्टं यौवनकारुणा ।
  रामचन्द्ररसीन्द्रेण भोगाहं भूय एव तत् ॥ १२ ॥
  तां विलोक्य गिरिर्बालां काले परिणयोन्मुखीम् ।
  त्रैलोक्ये तद्वराभावान्द्वतप्यत मानसे ॥ १३ ॥
  निरीक्ष्य चाकचक्योध चमत्कारितलोचनम् ।
  अन्वेत्येव चकोरीणामप्यदो वालिनां हृदि ॥ १४ ॥
  तदङ्गमपुष्टत्कांचीद्रूपसम्पदमीक्षताम् ।
  नारदस्तत्पितुः पार्श्वे कदाचिदगमन्मुनिः ॥
  स तमभ्यर्च्य विधिवद्दावुत्तममासनम् ॥ १५ ॥
  गिरिरुवाच
  अद्य मे सफलं जन्म भवत्पादाब्जवन्दनात् ।
  अतीव कोमलं हृद्यं प्राप्तं ते दर्शनामृतम् ॥ १६ ॥
  जाता पुण्यवती सम्यगद्यास्मत्कुलसंततिः ।
  धन्ये मेरोः कुलं चाद्य युष्मदागमनात्प्रभो ॥ १७ ॥
  गृहिणां गृहकृत्येषु व्यग्राणां दुर्भगात्मनाम् ।
  अनुधावति युष्माकं दर्शनं सौभगावह्म् ॥ १८ ॥
  क नो दुश्चरितं ब्रह्मन्नहन्ताममताकुलम् ।
  क च वो दर्शनमिदं योगिनामुचितं मने ॥ १९ ॥
  गोदोहमात्रं विरमेद्यत्र भाग्यवशाद्द्ववान् ।
  तत्र स्यादचला सम्पत् स मे किं नु करिष्यति ॥ २० ॥
  श्रीनारद उवाच
  गिरिराज सुधन्योऽसि मेरोः पुत्रो महायशाः ।
  इदं ते शीर्षमुत्तुङ्ग सरयू पात सुन्दरम् ॥ २१ ॥
  इयं ते परमा कन्या सिन्धोरिव सुता रमा ।
  उभयोस्तुल्यं सौभाग्यमुभे अपि हि पद्मजे ॥ २२ ॥
  इमां दाशरथी रामः समये परिणेष्यति ।
  अतो न देया कस्मैचिन्नाहंः सिंहबलि गजः ॥ २३ ॥
  निश्चिन्तोभवशैलेन्द्र वराय त्वमतःपरम् ।
  नदीयं तादृशं कान्तं विनान्यं जनमर्हति ॥ २४ ॥

• let's look at the letters again:
  Is it 'प्र' followed by 'भा' followed by 'भिर्'?
  Wait, look at 'प्र':
  Does it have an 'ा' on 'प्र'?
  Wait! Look at the first character:
  Is that 'प्र'?
  Yes.
  Then is the second character 'भा'?
  Wait, the knot of 'भ' is on the second character!
  Wait, does 'भ' have an 'ा' matra?
  Yes, there is a vertical line!
  Wait, so is it "प्रभाभिर्नभःपरीतं"?
  Let me look REALLY closely:
  "प्र" (pra)
  "भा" (bhā)
  "भिर्" (bhir)
  "न" (na)
  "भः" (bhaḥ)
  "प" (pa)
  "री" (rī)
  "तं" (taṃ)
  OH! It IS "प्रभाभिर्नभःपरीतं"!
  Wait, why did I think there was a 'प्रा'?
  Because the gap between 'प्र' and 'भ' made me wonder, but it's just 'प्र' + 'भा' + 'भिर्' = 'प्रभाभिर्'!
  And then 'न' + 'भः' = 'नभः'!
  And 'परीतं' = 'परीतं'!
  "यद्वद्दिवानाथयुतं प्रभाभिर्नभःपरीतं दिवसे समंतात् ॥ २७ ॥

• १५४ -
  जानक्या सहितोऽवात्सीत्तत्रैव निशि नायकः ।
  ततो रात्रौ प्रजातायां पारिजातसुगन्धिना ॥ ४१ ॥
  वीजितः पवनेनासौ मल्लीकुसुमसंगिना ।
  एकाकी विचरन् पूर्णचन्द्रज्योत्स्नाप्रकाशिते ॥ ४२ ॥
  सरय्वाः पुलिने रामः स्त्रियमेकां ददर्श सः ।
  नवीनयौवनोल्लासमण्डितावयवश्रियम् ॥ ४३ ॥
  श्रियं यथा विस्फुरन्ती चञ्चलानां छटामिव ।
  कुर्वन्तीं देहदीप्तीनां वृन्दैर्वितिमिरा दिशः ॥ ४४ ॥
  अङ्गरागातिसौरभ्यसम्भारसुरभीकृते ।
  कानने विस्फुरन्तीं च स्वाभाविकतनुत्विषा ॥ ४५ ॥
  पल्लवारक्त चरणां रम्भोरुं हंसगामिनीम् ।
  रक्तांशुकपरीधानां संध्यापूर्णातिथेरिव ॥ ४६ ॥
  निम्ननाभिसरोरम्यं त्रिवलीललितोदरम् ।
  रोमराजीसमुल्लासिमध्यां मध्यां च सुन्दरीम् ॥ ४७ ॥
  उत्तुङ्गस्तनकुम्भाक्तकाश्मीरागुरुसौरभाम् ।
  मुक्ताहारलतारत्नमालासंशोभितोरसम् ॥ ४८ ॥
  ग्रैवेयकमहारत्नदीधितिद्योतिकाननाम् ।
  मन्दस्मितमनोहारिमुखचन्द्रोत्थचन्द्रिकाम् ॥ ४९ ॥
  चारुनासां चकोराक्षीं कपोलादर्शभासुराम् ।
  रत्नताटकसम्पन्नश्रवणद्वयमञ्जुलाम् ॥ ५० ॥
  विशालभालफलकभूतसौभाग्यभासिनीम् ।
  सीमन्तरत्नपदान्तर्गुप्तसिन्दूररेखिकाम् ॥ ५१ ॥
  श्यामां रजनिसंशोभिवेणीमौक्तिकतारकाम् ।
  सर्वाभरणसम्पन्नां सर्वसौन्दर्यसंयुताम् ॥ ५२ ॥
  सर्वसौभाग्यभवनां सर्वत्रैलोक्यमोहिनीम् ।
  जाम्बूनदमयीं मालां दधानां करपङ्कजे ॥ ५३ ॥
  वरणार्थं प्रियस्यास्य बहलोत्कलिकाकुलाम् ।
  तां दृष्ट्वा रघुशार्दूलः प्रोवाच वचनं ततः ॥ ५४ ॥
  कासि त्वं विपुलश्रोणि चरन्ती निर्जने वने ।
  नारी वा किंनरी वापि देवी वा वनदेवता ।
  नागी वा नागकन्या वा धन्या सौभाग्यसंयुता ॥ ५५ ॥

• १५५ -
  स्त्र्युवाच
  अहं पद्मगिरेः पुत्री सरयूर्नामतः प्रिय ।
  चिराय त्वां कामयन्ती ध्रुवं प्राप्तास्मि सम्प्रति ॥ ५६ ॥
  कञ्चित्स्मरसि मां नाथ पूर्वजन्मनि संगताम् ।
  अरुन्धत्या समुत्पन्नां वसिष्ठान्मुनिपुङ्गवात् ॥ ५७ ॥
  ब्रह्मपुत्रीति मात्याक्षीस्तदा कामेन संयुताम् ।
  अधुना तु प्रपन्नां मा स्वाश्रयामुरीकुरु ॥ ५८ ॥
  श्रीराम उवाच
  स्मरामि त्वां पूर्वभवे संगतां मम काङ्क्षया ।
  ब्रह्मपुत्रीति संत्यक्तामधुना तु मदाशयाम् ॥ ५९ ॥
  प्राप्तामुरीकरिष्यामि त्वामहं पद्मशैलजे ।
  प्रमोदवनमध्ये तु सुखितस्यालये शुभे ॥ ६० ॥
  आदिव्रजे सदानन्दे विहरन्तं महोत्सवैः ।
  गोपीरासविलासाद्यैस्तत्र त्वं मामुपैष्यसि ॥ ६१ ॥
  स्मरक्रीडारसे मग्नो विहरिष्यामहं त्वया ।
  त्वत्कामं पूरयिष्यामि यथान्यासां मृगीदृशाम् ॥ ६२ ॥
  रासमण्डलमध्ये तु गोपीनां प्रेमलीलया ।
  वशीकृतस्ते साक्षात्त्वं गमिष्यामि मृगेक्षणे ॥ ६३ ॥
  व्रजप्रेमोचिता त्वं हि तत्र मां समुपैष्यसि ।
  जाम्बूनदमयीं मालां मम कण्ठेऽर्पय प्रिये ॥ ६४ ॥
  इति निशम्य रमा रमणस्य सा वचनमर्थवदर्थविशारदा ।
  रसवती सरयूः ससुखं न्यधात् प्रियगले मणिहेममयीं स्रजम् ॥ ६५ ॥
  स गान्धर्वविधानेन रमणीमुद्ववोढ ताम् ।
  ततो रतिं तया सार्द्धं प्रावर्तयदुदारधीः ॥ ६६ ॥
  इत्थं सा रमणी तस्य व्रजप्रेमानुशालिनी ।
  प्रमोदविपिने नित्यं लीलारसमवर्द्धयत् ॥ ६७ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे सीताजन्मनि
  सरयूसम्भवो नामैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ४६ ॥

• १५६ -
  पञ्चाशत्तमोऽध्यायः
  श्रीशुक उवाच
  ततश्चिरात्सुसंगम्य रामो जनकनन्दिनीम् ।
  अतोषयन्महाकेलिसमुत्थैर्विविधै रसैः ॥ १ ॥
  एवं ते सरयूतपत्तिरुक्ता पातकनाशिनी ।
  य एनां शृणुयाद् भक्त्या नरः सोऽपि विमुच्यते ॥ २ ॥
  प्रमोदवनरूपं च समाहात्म्यमुदाहृतम् ।
  इदं तस्याः परं धाम सहजायाश्चिदात्मकम् ॥ ३ ॥
  प्रमोदवनकेलीनामधिष्ठात्री परात्परा ।
  रामेणापि सहैवैषा संजातार्द्धाङ्गसङ्गिनी ॥ ४ ॥
  दृष्टा दशरथेनैव सपत्नीकेन धीमता ।
  १ततोऽन्तर्द्धानमगात्तूर्णं तद्रूपं युगलात्मकम् ।
  रुरोदसूतिकास्थाने रामः प्राकृतबालवत् ॥ ५ ॥
  जनक उवाच
  काकुत्स्थवंशसम्बन्धः कथं देव्या भवेन्मुने ।
  एतद्ध्यनुचितं तस्या २जायाया रघुपतेः स्वयम् ॥ ६ ॥
  श्रीशुक उवाच
  असौ राजा पुरा कल्पे कश्यपाख्यः प्रजापतिः ।
  अदितिस्तद्वधूर्देवी कौसल्या याभवत्पुनः ॥ ७ ॥
  तौ दम्पती पुरा धात्रा नियुक्तौ सृष्टिकर्मणि ।
  वैराग्याविष्टचित्तत्वान्न चक्राते प्रजासृजिम् ॥ ८ ॥
  ततो ब्रह्मा स्वयमेत्याब्रवीत्तौ कथं वां नो कुरुथो विश्वसर्गम् ।
  उत्पादितावेतदर्थं परेण तदिच्छातः प्रतिकूलं किलैतत् ॥ ९ ॥
  इत्युक्तावपि तौ तेन विरक्तौ कश्यपादिती ।
  ऊचतुर्वचनं तस्मै सत्यमर्थवदीश्वरौ ॥ १० ॥
  तावूचतुः
  यदि नौ स स्वयं साक्षाद्भूत्वा देवः परः पुमान् ।
  वक्ष्यते विश्वसर्गाय करिष्यावस्तदा प्रजाम् ॥ ११ ॥
  इत्युक्त्वा विधये साक्षाच्चतुराननमूर्तये ।
  चक्राते संततं तीव्रं मुनिभिर्दुश्चरं तपः ॥ १२ ॥

१ पादेऽस्मिन्नक्षराधिक्यमार्षः । २. पादेऽस्मिन्नक्षराधिक्यमार्ष ।

'? Look at:
इ (i)
त्यु (tyu)
दी (dii)
Then what is that letter?
It has a vertical line, and a loop to the left... wait, is it 'र्या' or 'र्त्वा' or 'र्च्या'?
Wait, could it be "इत्युदीर्य्यादितियुतः"?
Wait, look at:
इत्युदी (4)
र्या (1)
दि (1)
ति (1)
यु (1)
तः (1)
= 8 syllables!
इ-त्यु-दी-र्या-दि-ति-यु-तः = 8 syllables!
If it were "इत्युदीपादितियुतः", that would also be 8 syllables, but "इत्युदीपा" makes no sense in Sanskrit!
"इत्युदीर्य" means "having spoken thus".
With Aditi: "इत्युदीर्य + अदितियुतः" -> "इत्युदीर्यादितियुतः" (or with doubling of y: "इत्युदीर्य्यादितियुतः")!
Looking at the glyph: it is 'र्या' or 'र्पा'?
Wait, the repha is on top! Look above the letter: there is a clear repha 'र्'!
And below the repha is 'या' (or 'य्या')!
The curve on the left is the standard Devanagari 'य'!
So it is indeed "इत्यु

– १५८ –
पादाब्जपतितौ तौ तु समुत्थाप्य रमापतिः।
उवाच वचनं स्मित्वा भक्तिभाव प्रतोषतः ॥ २७ ॥
श्रीभगवानुवाच
अस्तिन्नेव स्वरूपे मे युवामासक्तमानसौ।
भवान्तरेप्यदः साक्षाल्लप्स्येथे सुमनोरथौ ॥ २८ ॥
भवान् दशरथो नाम राजा लोके भविष्यति।
सूर्यवंशे रघोर्वंशे परमोदारमानसः ॥ २९ ॥
इयं देवी तु कौसल्या तस्य भार्या भविष्यति।
सीतारामौ परात्परौ तत्रावां दम्पती खलु ॥ ३० ॥
दर्शयिष्यावहे श्रीमद्विग्रह द्विभुजात्मकम्।
अन्यत्सर्वसमं तत्र विद्युन्मेघसमाकृती ॥ ३१ ॥
कद्रूश्च विनता चैव तत्र त्वामुपयास्यतः।
एका तु केक्यी भूत्वा सुमित्राख्या परा वधूः ॥ ३२ ॥
इत्युक्त्वान्तर्दधे देवो रमया सह राघवः।
जन्मान्तरे भावि सर्वं ससूच्य करुणानिधिः ॥ ३३ ॥
एतत्ते कारणं प्रोक्तं यथा दशरथस्य तौ।
दर्शनं ददतुः प्रीत्या सीतारामौ परौ निजम् ॥ ३४ ॥
यस्य भक्तस्य यः कामस्तस्य तं चेन्न पूरयेत्।
न्यूनतैव भवेत्पूर्णे साक्षाच्छ्रीपुरुषोत्तमे ॥ ३५ ॥
एतद्धि तद्दर्शनमत्र दुर्लभं सीतायुतस्य श्रीराघवस्य यत्।
तादृग्विद्यां भक्तिमृतेभवान्तरे प्रेमात्मिकां वैधविधानमिश्रिताम् ॥ ३६ ॥
तावन्मात्रां दृशिं दत्त्वा यावद्वाञ्छास्य संस्थिता।
ततोऽन्तर्द्धिमगात्तूर्णं रमया सह राघवः ॥ ३७ ॥
अद्य जातशिशुर्भूत्वा प्रादुरासीत्तदग्रतः।
देवदेवो नटवरो रामचन्द्र उदारधीः ॥ ३८ ॥
वात्सल्यविभ्रमाविष्टो राजा दशरथस्ततः।
सद्यो विस्मृतवाथैश्यं तस्य देवस्य शार्ङ्गिणः ॥ ३९ ॥
महान्तमुत्सवं चक्रे जाते पुत्रे तु तादृशे।
नोलरत्नवरश्यामे पुण्डरीकनिभेक्षणे ॥ ४० ॥
उत्सवो वां समानोऽभूद्यथा पुत्र्यास्तव प्रभो।
तथा पुत्रस्य जनने काकुत्स्थस्य महोत्सवः ॥ ४१ ॥

अवाद्यन्देववाद्यानि यथा पुत्र्यास्तव प्रभो।
तथा पुत्रस्यजनने काकुत्स्थस्यापि भूरिशः॥ ४२ ॥
स तस्त तनयो राजन् साक्षाद्देवो रमापतिः।
इयं ते तनया चापि साक्षाच्छ्रीसहजाभिधा॥ ४३ ॥
अनयोः संततं योगः क्रीडासुन्दररूपयोः।
भविता त्वद्गृहे राजन् महता सम्भ्रमेण सः॥ ४४ ॥
इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे सीताजन्मोत्सवे
श्रीशुकजनकसंवादे पञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥ ५० ॥

एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

श्रीशुक उवाच
अथानयोरहं वक्ष्ये तत्त्वं लोकोत्तरं तु यत्।
चिदानन्दैकवपुषोः जानकीरघुनाथयोः॥ १॥
चिद्रूपा जानकी देवी परानन्दः स राघवः।
अनया वीक्षितः सद्यश्चेतन्यायैव कल्पते॥ २॥
पुरा तत्त्वानि सृष्ट्यादौ ब्रह्माण्डारम्भहेतवे।
वीर्याधानार्थमेनं हि तुष्टुवुर्ब्रह्मरूपिणम्॥ ३॥
तत्त्वान्यूचु
नमोऽस्तु ब्रह्मणे तस्मै पूर्णाय परमात्मने।
निजानन्दप्रकाशाय साक्षिणेऽध्यक्षमूर्तये॥ ४॥
वदन्ति यत्तत्त्वविदः परं तत्त्वं सनातनम्।
तस्मै वेदशिरोरूढवर्ष्मणे ब्रह्मणे नमः॥ ५॥
समासव्यासरूपेण सर्वोपनिषदां गिरः।
समन्वयन्ति यत्रैव तस्मै कस्मैचिदो नमः॥ ६॥
अव्यक्ताय निरीहाय निर्गुणाय परात्मने।
निराभासाय शुद्धाय परस्मै ब्रह्मणे नमः॥ ७॥
समस्ततत्त्वबीजाय तत्त्वातीताय साक्षिणे।
सर्वाध्यक्षस्वरूपाय तस्मै ते ब्रह्मणे नमः॥ ८॥

– १६० –
सृष्ट्यारम्भार्थमुद्युक्ता तत्त्वसृष्टिः सनातनी ।
विफलानुग्रहमृते यस्य तस्मै नमो नमः ॥ ९ ॥
नालं भूतगणोऽस्त्यपि च मनो नाहं न वा वैमह-
न्तोबुद्धिः प्रकृतिर्न वा कलयितुं ब्रह्माण्डनिष्पादनम् ।
यस्यानुग्रहवर्जितानि नितरां तत्त्वानि संसुप्तव-
न्नोजाग्रत्यखिलानुभावमहसे तस्मै परस्मै नमः ॥ १० ॥
सर्वेऽपि यस्य मुखवीक्षणतत्परो यः कस्यापि नैव मुखवीक्षणतत्परश्च ।
जीवातुरेक इह तत्त्वगणस्य सोऽयं जागर्तु संततमधीश्वरः श्रीरामः ॥ ११ ॥
श्रीशुक उवाच
इति संस्तुवतां तेषां तत्त्वानामाह यावताम् ।
आकाशवाक् सुसम्बोध्य तत्त्वानि निखिलानि सा ॥ १२ ॥
किं भोस्तत्त्वानि स्तुवत ब्रह्मशून्यं यथा नभः ।
अक्रियं निर्विशेषं च सृष्ट्ये नित्यमक्षमम् ॥ १३ ॥
तस्य शक्तिं परां देवीं सृष्टिस्थित्यन्तकारिणीम् ।
प्रकाशिनीं विमर्शाख्यां शुक्तरक्तां स्तुवीत भोः ॥ १४ ॥
तां मायां नैव जानीत चैतन्यरहिता हि सा ।
इयं तु नित्यचैतन्यरूपिणी सुखरूपिणी ॥ १५ ॥
विवेक बुद्धिविकला मायेत्येके वदन्ति ताम् ।
कथं स्फुरेद्ब्रह्म तस्यामनिच्छायां स्वभावतः ॥ १६ ॥
तस्मात्परां चित्कलां तां जानीत ननु चेतसा ।
ब्रह्माभेदस्वरूपेण संस्थितां ब्रह्मणः कलाम् ॥ १७ ॥
चन्द्रस्य चन्द्रिका यद्वद्ब्रह्मणः सा प्रभात्मिका ।
यया संवीक्षितं ब्रह्म चैतन्याय प्रकल्पयेत् ॥ १८ ॥
यथा सुषुप्तिगो जीवो नैव किंचित् क्षमो भवेत् ।
तथा ब्रह्म तया हीनं दीनप्रायमुदाहृतम् ॥ १९ ॥
विधातुः सैव सावित्री गायत्री च सरस्वती ।
नारायणे स्वयं लक्ष्मीरूमाख्या सैव शंकरे ॥ २० ॥
सीताख्या श्रीरामचन्द्रे रामाख्या सहजा परा ।
यत्र यत्र प्रभुर्याति तत्र तत्रास्य संगिनी ॥ २१ ॥
परा श्रीश्चेतनाकारा चेतयित्री च सा सताम् ।
तां यूयं समुपासध्वं स्तुतिभिर्बहुमूर्तिकाम् ॥ २२ ॥
इयं प्रसन्ना भवतामभीष्टं साधयिष्यति ।
स्वेच्छामात्रेण संवीक्ष्य चिन्मयं ब्रह्मशब्दितम् ॥ २३ ॥

• १६१ -
  चेतयिष्यति सा देवी ततः कार्यं भविष्यति ।
  इत्युदीर्यं महाराव तूष्णीमासान्तरिक्षगोः ।
  तत्त्वानि तुष्टुवुस्तां च ब्रह्मशक्तिं परात्पराम् ॥ २४ ॥
  तत्त्वान्यूचुः
  नमस्तेऽम्ब पराशक्त्यै वस्तुसौन्दर्यमूर्तये ।
  सकलारम्भसाफल्यजीवातुतममूर्तये ॥ २५ ॥
  अमूर्तये समूर्तये सहजस्फूर्तये नमः ।
  कलाकाष्ठामुहूर्तायै कालशक्त्यै च ते नमः ॥ २६ ॥
  कालशक्त्यै क्रियाशक्त्यै स्वभावशक्तिमूर्तये ।
  अवस्तुवस्तुरूपायै ब्रह्मचित्यै नमो नमः ॥ २७ ॥
  कलायै चित्कलायै ते निष्कलायै कलात्मने ।
  सकलायै सुरूपायै परशक्त्यै नमोऽस्तु ते ॥ २८ ॥
  भेदाभेदविहीनायै विस्फुरन्त्यै परात्मनिः ।
  आधाराधेयरूपायै ब्रह्मशक्त्यै नमो नमः ॥ २९ ॥
  [