आत्मतत्त्वविवेक / बौद्धधिक्कार (उदयनाचार्य - महामहोपाध्याय पं. केदारनाथ त्रिपाठी सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)
Atmatattvaviveka of Udayanacharya
आचार्य उदयन (व्याख्याकार: पं. केदारनाथ त्रिपाठी) द्वारा
( ४ )
महाभारतके मोक्षधर्मप्रकरणमे कहा गया है—
तत्रोपनिषदं तात ! परिशेषं तु पार्थिव ।
मध्नामि मनसा तात ! दृष्ट्वा चान्वीक्षिकीं पराम् ॥
अर्थात् उपनिषदों का रहस्यार्थबोध भी उत्कृष्ट आन्वीक्षिकीके आधारपर
ही सम्भव है ।
आचार्य कामन्दकने भी लोकसंस्थितिके हेतुभूत चार विद्याओंमें
आन्वीक्षिकीको प्रथम स्थान दिया है । जैसे—
आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्च शाश्वती ।
विद्याश्चतस्र एवेता लोकसंस्थितिहेतव ॥
अर्थात् आन्वीक्षिकीविद्या लोकसंस्थितिका मुख्य हेतु है ।
इसी आन्वीक्षिकीको अध्यात्मविद्याके रूपमे दत्तात्रेयने अलर्क एव
प्रह्लाद आदिको बताया था ।
(द्रष्टव्य—श्रीमद्भा० पु० स्क० १ अ० ३ श्लो० १०, ११)
एव, सभी धर्मोंका आश्रयभूत भी आन्वीक्षिकी है । क्योंकि विहित
कर्ममें प्रवर्त्तना तथा निषिद्ध कर्मों से निवर्त्तना विद्याओंका धर्म है ।
यज्ञ आदि कर्ममे साध्य साधन और इतिकर्त्तव्यता इन तीनोंका विधान
होता है । इनमे किस अंशमे प्रवृत्ति करनी चाहिये, इसके परिज्ञानमे
आन्वीक्षिकी -न्यायविद्या या तर्कविद्या सहकारी होकर उपकार करती है ।
जैसे, 'श्येनेनाभिचरन् यजेत" यहापर साध्याश हिसांमे श्रुतिका
तात्पर्य है ? या साधन या इतिकर्त्तव्यताशमें ? ऐसा सशय होनेपर
निर्णय किया जाता है कि साध्याश (हिंसा) मे श्रुतिका तात्पर्य नहीं हो
सक्ता है । क्योंकि वैसा होनेपर “मा हिंस्यात् सर्वा भूतानि' इस श्रुतिके
साथ विरोध हो जायगा । अत साधनेतिकर्त्तव्यताशमें ही उक्त श्रुतिका
तात्पर्य है, यह निर्णय आन्वीक्षिकीके द्वारा ही होता है । इससे स्पष्ट है
कि न्यायविद्या सभी धर्म-कर्मोंका आश्रय भी है ।
इसी बातको जयन्तभट्टने भी न्यायमञ्जरीमें प्रकारान्तरसे उपपादित
किया है । जैसे—
दुःशिक्षितकुतर्काशलेशवाचालितानना ।
शक्या किमन्यथा जेतु वितण्डाटोपपण्डिताः ॥
तदेवमुपदेष्टव्या पदार्था सशयादय ।
( ५ )
तन्मूलन्यायनिर्णयवेदप्रामाण्यसंविदे ॥
तेनागमप्रमाणत्वद्वाराऽखिलफलप्रदा ।
इयमान्वीक्षिकी विद्या विद्यास्थानेषु गण्यते ॥
अर्थात् वेदोंका प्रमाणत्वसाधन आन्वीक्षिकीसे ही सम्भव है । एवं
आगममें प्रामाण्यका बोध होनेपर ही इतर विद्यायें वेदोक्त विषयोंमें
प्रवृत्ति करा सकती हैं । अतः विद्याओंमें आन्वीक्षिकी ( न्यायविद्या )
का विशिष्ट महत्त्व है, यह निर्विवाद है । “काणादं पाणिनीयञ्च सर्व-
शास्त्रोपकारकम्” यह उक्ति भी एतन्मूलक ही है । यहाँ काणादपद
न्यायवैशेषिक उभयपरक है ।
न्यायशास्त्रकी परम्परा और उदयनाचार्य
पञ्चाध्यायी न्यायसूत्रोंके प्रणेता महर्षि अक्षपाद गौतम या गोतम
थे । इनका नाम गौतम या गोतम दोनोंही मिलता है । महाकवि
श्रीहर्षने ‘गोतम’ नामका ही उल्लेख अपने नैषधीयचरितमे किया है—
मुक्तये यः शिलात्वाय शास्त्रमूचे सचेतसाम् ।
गोतमं तमवेत्यैव यथा वित्थ तथैव सः॥
(नै० स० १७ श्लो० ७५ )
एवं, नैयायिकप्रवर विश्वनाथन्यायपञ्चाननद्वारा न्यायसूत्रवृत्तिके
अन्तमें उल्लिखित—
“एषा मुनिप्रवरगोतमसूत्रवृत्तिः श्रीविश्वनाथकृतिना सुगमाऽल्पवर्णा ।”
यह पद्य, तथा अपर वाचस्पतिके—
“श्रीवाचस्पतिमिश्रेण मिथिलेश्वरसूरिणा ।
लिख्यते मुनिमूर्धन्यश्रीगोतममतं महत् ॥”
यह श्लोक भी न्यायसूत्रकारका ‘गोतम’ नाम होनेमे प्रमाण हैं । इनके
आधारपर ‘गोतम’ नाम ही प्रतीत होता है । जहाँ कहीं ‘गौतमसूत्र’
इत्यादि लिखा मिलता है, वहाँ “गोतमस्येदं गौतमम्” ऐसा हो सकता
है । जैसे कणादके दर्शनको काणाददर्शन कहा जाता है । न्यायभाष्यके
अन्तमे तथा न्यायवार्तिकके प्रारम्भमें अक्षपाद नामका भी उल्लेख
हुआ है ।
न्यायदर्शनकी प्रवृत्ति मुख्यतया प्रत्यक्ष-अनुमान-उपमान एवं शब्द-
( ६ )
प्रमाणोंके विवेचनद्वारा आत्मा आदि प्रमेयोंका तत्त्वज्ञान करा कर
निःश्रेयसकी प्राप्ति करानेके लिये हुई है ।
महर्षि गोतमका समय अतिप्राचीन है। इसमे श्रुति स्मृति आदि
प्रमाण हैं । मुण्डक उपनिषद्के प्रथममुण्डकमे द्विविध विद्याओंके
प्रसङ्गमे "न्यायो मीमांसा धर्मशास्त्राणि" इस वचनद्वारा न्यायशास्त्रका
उल्लेख होनेसे उसके कर्त्ता गोतमका भी अतिचिरकालीन होना निर्विवाद
है । यद्यपि मीमांसा और धर्मशास्त्र भी न्यायशब्दवाच्य होता हैं,
तथापि उन दोनोंका पृथक् उल्लेख होनेसे यहाँ न्यायशब्द गोतमकृत
न्यायशास्त्रका ही वाच्य है ।
पद्मपुराणमें लिखा है—
कणादेन तु सम्प्रोक्तं शास्त्रं वैशेषिकं महत् ।
गोतमेन तथा न्यायं सांख्यं तु कपिलेन वै ॥
( पद्मपु० उ० ख० २६३ अ० )
स्कन्दपुराणके कालिकाखण्डमे आया है—
गोतमः स्वेन तर्केण खण्डयन् तत्र तत्र हि ।
( स्क० पु० का० ख० अ० १७ )
उपर्युक्त प्रमाणोंसे निर्विवाद सिद्ध है कि महर्षि गोतमका समय
अतिप्राचीन है ।
न्यायदर्शनके भाष्यकार वात्स्यायनका कालनिर्णय भी इद्दमित्थ
रूपमें करना कठिन है । न्यायवार्त्तिककारने उन्हें अक्षपादके तुल्य
बताया है—
यदक्षपादप्रतिमो भाष्यं वात्स्यायनो जगौ ।
अकारि महतस्तस्य भारद्वाजेन वार्त्तिकम् ॥
न्यायवार्त्तिकतात्पर्य्यटीकाके प्रारम्भमे वाचस्पतिमिश्रने उन्हें "भगवता
पक्षिलस्वामिना' ऐसा ससम्मान उल्लिखित किया है । जिससे
वात्स्यायनका दूसरा नाम पक्षिलस्वामी भी था, यह प्रमाणित होता है ।
वात्स्यायन मुनिकी चर्चा पद्मपुराणके रामाश्वमेध प्रकरणमें हुई है,
जैसे—
ततः परं धराधारं पृष्टवान् भुजगेश्वरम् ।
वात्स्यायनो मुनिवरः कथामेतां सुनिर्मलाम् ॥
( प० पु० रा० अ० १ )
( ७ )
इस प्रकार पुराणोंमें वात्स्यायनकी चर्चा होनेसे इनकी भी अति-
प्राचीनता सिद्ध है।
एवं, उनके न्यायभाष्यमें भी कोई ऐसा चिह्न नहीं दिखाई पड़ता है,
जिससे उनके अर्वाचीन होनेकी सम्भावना की जाय। यदि भाष्यमे
आत्मवादी, अनात्मवादी, आस्तिक, नास्तिक, सांख्ययोग, क्षणिकवादी,
भूतचैतनिकवादी तथा दशावयववादियोंके मतोंका उपन्यास होनेसे
वात्स्यायनका अर्वाचीन कहा जाय तो उपनिषदादिकोंमें भी इन मतोंका
उल्लेख होनेसे उपनिषदं भी अर्वाचीन हो जायेंगी।
भाष्यमें आये “दशावयवानेके नैयायिका वाक्ये सञ्चक्षते” इस
वचनसे इनका अर्वाचीनत्व नहीं सिद्ध हो सकता है। क्योंकि आन्वी-
क्षिकीविद्याके एक होनेपर भी नैयायिक अनेक हैं। जैसा कि
महाभारतमें लिखा है—
नैयायिकानां मुख्येन वरुणस्यात्मजेन च।
पराजितो यत्र वादी विवादेन पराजितः ॥
किसीका कहना है कि दशावयववादीके रूपमें बौद्ध ही भाष्यकारके
विवक्षित हैं। किन्तु यदि बौद्ध विवक्षित होता तो भाष्यकार उन्हें
नैयायिकनामसे न कहते, बल्कि बौद्धनामसे ही कहते।
कुछ आधुनिक विद्वान् “महाभूतसंक्षोभकः शब्दोऽनाश्रित उत्पत्ति-
धर्मको निरोधधर्मक इत्यन्ये” इस भाष्यवचन में आये 'अन्ये' पदसे
बौद्धकी कल्पना करते हैं और कहते हैं कि ईसासे ४८७ वर्ष पूर्व
वर्तमान बुद्धदेवके बाद ही वात्स्यायनभाष्यकी रचना हुई थी। किन्तु
यह कथन ठीक नहीं है। क्योंकि वेद-धर्मशास्त्र पुराणोंमें जैसे अनेक
आस्तिक-नास्तिकमतोंका उल्लेख होनेपर वे बुद्धके बाद नहीं माने
जाते हैं, वैसे ही उक्त भाष्यवचनमें 'अन्ये' पदसे किसीका मत कहा
गया होगा। क्योंकि बौद्धनामका वहाँ उल्लेख नहीं है। यह बात
न्यायवार्तिककी भूमिकामें स्पष्ट है।
कुछ आधुनिक तार्किक हेमचन्द्राचार्यकृत अभिधानचिन्तामणिकोश-
में लिखे—
वात्स्यायने मल्लनागः कौटिल्यश्चणकात्मजः।
द्रामिलः पक्षिलस्वामी विष्णुगुप्तोऽङ्गुलश्च सः ॥
इस श्लोकको देख कर कहते हैं कि न्यायभाष्यकर्ता वात्स्यायन चाणक्य
ही थे और उनका समय ईसासे ३२१ वर्ष पूर्व था। किन्तु पुरुषोत्तम
देवकृत त्रिकाण्डशेषकोशमे चाणक्यके पांच नाम विष्णुगुप्त कौण्डिन्य
चाणक्य द्रामिल एव अशुल बताये गये हैं। तथा वात्स्यायनके तीन नाम
वात्स्यायन मल्लिनाग और पक्षिलस्वामी बताये गये हैं। जैसे—
विष्णुगुप्तस्तु कौण्डिन्यश्चाणक्यो द्रामिलॊऽशुल ।
वात्स्यायना मल्लिनागपक्षिलस्वामिनावपि॥ ( त्रि० को० ब्रह्मवर्ग )
यह बात इसकी बुधमनोहरा टीकामे स्पष्ट की गयी है।
एव न्यायग्रन्थोंमें नैयायिकके रूपमे वात्स्यायनको छोडकर चाणक्य
या कौटिल्य आदि कोई अन्य नाम नहीं कहा गया है। अत त्रिकाण्ड-
शेषकोशके टीकाकारका कथन ही प्रामाणिक प्रतीत होता है। ऐसी
स्थितिमें हेमचन्द्राचार्यने उक्त आठों नामोंको वात्स्यायनका नाम कैसे
लिख दिया ? इसका कोई मूल नहीं प्रतीत होता है। विशेषरूपसे
म० म० विन्ध्येश्वरीप्रसादद्विवेदीकी न्यायवार्तिकभूमिकामे स्पष्ट है।
यदि हेमचन्द्रके अनुसार चाणक्यका भी 'वात्स्यायन' नाम हो तो
यह वात्स्यायन कोई और ही है, जिन्होंने राजमन्त्री होनेके कारण एक
ही रीतिसे कामशास्त्र और अर्थशास्त्रका निर्माण किया और उसमे लौकिक
विषयोंका सकलन कर दिया। साथ ही चाणक्य नैयायिक नहीं थे, यह
सुनिश्चित है। अत न्यायभाष्यकर्ता वात्स्यायन चाणक्यसे भिन्न थे।
किन्तु वात्स्यायनने नागार्जुनके आक्षेपोंका निराकरण किया, इस
प्रसिद्धिके अनुसार नागार्जुनके बाद वात्स्यायन सिद्ध होते हैं।
वात्स्यायनके तर्कोंका प्रतिवाद वसुबन्धु एवदिङ्नागने किया, जिसके
खण्डनमे आचार्य उद्योतकरने न्यायवार्तिकका प्रणयन किया। उद्योत-
करके तर्कोंका निराकरण ७ वी सदीमें विद्यमान धर्मकीर्तिप्रभृति बौद्ध
पण्डितोंने किया जिनका उत्तर न्यायवार्तिकतात्पर्यटीका लिख कर
वाचस्पतिमिश्रने दिया। तदनन्तर ज्ञानश्री और रत्नकीर्तिने जो
न्यायमतका खण्डन प्रस्तुत किया, उसका निराकरण श्रीउदयनाचार्यने
अत्यन्त प्रौढताके साथ किया। इनके बाद नव्यन्यायकी धारा तत्त्व-
चिन्तामणिके कर्ता गङ्गेशोपाध्यायसे प्रारम्भ होती है।
इनमें यद्यपि वात्स्यायनका भी ठीक ठीक समय निर्धारित कर पाना
सम्भव नहीं है, तथापि इनकी निवासभूमि मिथिला मालूम पड़ती है।
( ९ )
क्योंकि वाक्छलका उदाहरण देते हुए इन्होंने "नवकम्बलोऽयं माणवको
नेपालादागतः" लिखा है। (न्याय भा० अ० १ आ० २ सू० १२)। एव
अपार्थकके विचारमे "दश दाडिमानि षडपूपाः कुण्डमजाजिनं पलल-
पिण्डः" इत्यादि लिखा है। (न्या० भा० अ० ५ आ० २ सू० १०)।
इसके अतिरिक्त २।१।२७ सू० के भाष्यमे "नदी पूर्णा गृह्येत" कथन
किया है, तथा २।१।३८ सू० के भाष्यमे "पूर्वोदकावशिष्टं खलु
वर्षोदकं शीघ्रतरत्व स्रोतसो बहुतरफेनफलपर्णकाष्ठादिवहनम्' इत्यादि
लिखा है। इन कथनोंके आधारपर इनकी निवासभूमि मिथिलाका
समर्थन होता है।
वात्स्यायनके बाद उद्योतकराचार्य आते हैं। ये किस देशमे या
किस कालमे हुए थे, इस विचारके अन्तर्गत कोई इन्हें काश्मीरनिवासी
मानते हैं। क्योंकि किसी वार्त्तिकग्रन्थकी पुष्पिकामे "पाशुपताचार्यो-
द्योतकरविरचितं न्यायसूत्रवार्त्तिकम्" ऐसा उल्लेख है। कोई तो न्याय-
वार्त्तिककी पृष्ठसंख्या ११० मे उल्लिखित "गोपालकेन मार्गेऽपदिष्टे एष
पन्थाः सुघ्नं गच्छति" इस उदाहरणसे ये मालवप्रदेशान्तर्गत पद्मावतीमे
जन्म लिये थे और थानेश्वर निवासी थे, ऐसा मानते हैं। क्योंकि
पद्मावतीमे न्यायविद्याका बहुत प्रचार था। किन्तु महामहोपाध्याय
विन्ध्येश्वरीप्रसादद्विवेदीने इसका खण्डन कर सिद्ध किया है कि
वार्तिककार भी मिथिलाके ही निवासी थे। उनका कथन है कि
न्यायसूत्रके रचयिता गौतममुनि, भाष्यकार वात्स्यायन, वाचस्पतिमिश्र,
उदयनाचार्य, प्रकाशकार वर्धमानोपाध्याय प्रभृति जब मिथिलानिवासी
थे, तो उद्योतकराचार्य भी वहींके थे, काश्मीर या मालवके नहीं
हो सकते।
इनका काल वाचस्पतिमिश्रसे बहुत पूर्वका है। क्योंकि वाचस्पति-
मिश्रने न्यायवार्तिकतात्पर्य्यटीकाके प्रारम्भमे—
"इच्छामि किमपि पुण्यं दुस्तरकुनिबन्धपङ्कमग्नानाम् ।
उद्योतकरगवीनामतिमजरतीनां समुद्धरणात् ॥
ऐसा लिखा है। वासवदत्ताख्यायिकामे भी "न्यायस्थितिमिवोद्योतकर-
स्वरूपाम्" ऐसा आया है। इन प्रमाणोंसे ईसाकी छठी सदी (४९०
से ५६० ई० के मध्य) इनका समय हो सकता है। ऐसा द्विवेदीजी
( १० )
का निर्णय है । काशीस्थ गर्नमेन्टसंस्कृतकालेजमें न्यायशास्त्रके
प्रधानाध्यापक सर्वतन्त्रस्वतन्त्र मेरे गुरुदेव श्रीसूर्यनारायणशुक्लजीने भी
उद्योतकराचार्यका यही समय अपनी न्यायमञ्जरीभूमिकामे निर्धारित
किया है ।
वाचस्पतिमिश्र—
संस्कृतवाङ्मयमें अनेक वाचस्पति हुए हैं। उनमें दो दार्शनिक
वाचस्पति थे । उनमें एकको आचार्यमिश्र वाचस्पतिनामसे तथा
दूसरेको षड्दर्शनटीकाकृत् आचार्यवाचस्पतिमिश्रनामसे प्रसिद्धि प्राप्त
है । इनम द्वितीय षड्दर्शनारण्यानोपञ्चानन आचार्य वाचस्पतिमिश्र
ही न्यायविद्याकी महत्त्वपूर्ण परम्परामें ऋषिकल्प चतुर्थ महापुरुष
थे । इन्होंने •न्यायवार्तिकतात्पर्यटीकाके अतिरिक्त न्यायसूचीनिबन्ध
•न्यायकलिका या •न्यायकणिका-तत्त्वविन्दु-ब्रह्मतत्त्वसमीक्षा तत्त्ववैशारदी
और ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यपर भामतीटीकाकी रचना की थी। इसीलिये
‘षड्दर्शनटीकाकृत्’ इस सम्मानोपाधिसे ये
( ११ )
७८ = ९७६ ई० वर्ष न्यायसूचीनिबन्धका रचनाकाल होता है । अर्थात्
ईसाकी दशम शताब्दीके अन्तमें वाचस्पतिमिश्र थे । एवं ११०० शक-
वर्षमें वर्तमान हम्मीरराजाके सभापण्डित श्रीदामोदरके पुत्र श्रीशार्ङ्गधर-
ने नृगनृपतिका निर्देश शार्ङ्गधरसंहितामें किया है । इससे ११००
शकवर्षसे २०० वर्ष पूर्व ८९८ शकवर्षसे नृगराजाका और वाचस्पति-
मिश्रका समय सिद्ध होता है । इसके अनुसार ७८ वर्ष जोड़नेपर
९७६ ई० वर्ष तथा १३५ वर्ष जोड़नेपर १०३३ वि० संवत् वाचस्पतिमिश्र-
का समय आता है ।
किन्तु उपर्युक्त द्विवेदी प्रभृतिके मतका विरोध करते हुए डा० गङ्गा-
नाथझा प्रभृति अन्य विद्वान् न्यायसूचीनिबन्धके उपसंहारमें लिखे उक्त
श्लोकमें वत्सरपदसे विक्रमवत्सर मानकर वाचस्पतिमिश्रका समय
( ८९८-५७ = ) ८४१ ई० वर्ष निश्चित करते हैं । डा० कीथ एवं
डा० वुडश महाशय भी डा० झा के मतका ही समर्थन करते हैं । उभय-
पक्षका सम्यक् विचारकर श्रीउदयवीरशास्त्री भी झामतका ही समर्थन
करते हैं । तथा श्रीद्विवेदी एवं महामहोपाध्याय हरप्रसादशास्त्रीके
मतका खण्डन करते हैं ।
मेरे विचारसे भी डा० झाका ही मत ठीक प्रतीत होता है । क्योंकि
उक्त निबन्धमें वर्षका नामोल्लेख न होनेसे सामान्यत प्रसिद्ध वि०
संवत् ही मानना उचित है । आज भी ईसाका नाम लिये बिना केवल
वर्षसंख्या १८४७, १९४२, १९४७ आदि लिख दिया जाता है, किन्तु
प्रसिद्धिवशात् ई० वर्ष समझा जाता है । वैसे ही वहाँ प्रसिद्धिवश
विक्रमसंवत् ही मानना चाहिये ।
यह इसलिये भी उचित है कि यदि ८९८ शकवर्ष होता तो ९०६
शकवर्षमे वर्तमान उदयनाचार्य वाचस्पतिमिश्रके अत्यन्त समानकालिक
हो जानेसे उनकी न्यायवार्तिकतात्पर्यटीकापर तात्पर्यपरिशुद्धि कैसे
लिखते ? वाचस्पतिमिश्रलिखित ८९८ को विक्रमवर्ष माननेपर उदयना-
चार्यका समय ( ९०६ शकवर्ष + १३५ = ) १०४१ विक्रमसंवत् होनेसे
वाचस्पतिमिश्रसे लगभग डेढ़ सौ वर्ष बाद उदयनाचार्यद्वारा तात्पर्य-
परिशुद्धिका लिखना सर्वथा संगत होगा । मेरे गुरुदेव श्रीसूर्यनारायण-
शुक्लजीने भी न्यायमञ्जरीकी भूमिकामें ९४१ ई० वर्ष ही वाचस्पति-
मिश्रका समय निर्धारित किया है ।
( १२ )
प्रस्तुत ग्रन्थ 'आत्मतत्त्वविवेक' के रचयिता सुगृहीतनामधेय
आस्तिकशिरोमणि श्रीमान् उदयनाचार्य दार्शनिकगगनमण्डलमें अत्यन्त
तेजस्वी सूर्यके समान विराजमान थे । जिन्होंने न्याय लोक एवं
आगमोंके ऊपर छाये प्रतिपक्षियोंके व्याघातरूप घोर अन्धकारको दूर
कर मुक्तिके मार्गको प्रशस्त किया । ग्रन्थके अन्तमें उनकी यह उक्ति है-
'तदिदमुदयनेन न्यायलोकागमानां व्यतिहतिरवधूय व्यञ्जित धर्म्म मुक्तेः' ।
उनकी प्रसिद्धि अनेक नामोंसे थी । उदयन, उदयनाचार्य
न्यायाचार्योदयन, उदयकर या उदयाकार, उदयंकर एवं उदयनाचार्य
भादुड़ी आदि । अपने 'उदयन' नामका उल्लेख उदयनाचार्यने स्वयं
अपने वैशेषिकसूत्र प्रशस्तभाष्यकी किरणावलीनामक व्याख्याग्रन्थमें
किया है । "व्यतेने किरणावलीमुदयनः" । प्रस्तुत ग्रन्थके उपसंहार-
श्लोकमें भी "तदिदमुदयनेन न्यायलोकागमानाम्" ऐसा उल्लेख किया
है । कलकत्तामुद्रित "आत्मतत्त्वविवेक" के उपसहार-वाक्यमें
"इदमुदयकरेण न्यायलोकागमानाम्" ऐसा पाठ है । इसका उल्लेख
महामहोपाध्याय विन्ध्येश्वरी प्रसाद द्विवेदीने न्यायवार्तिककी भूमिकामें
किया है । इस प्रकार उदयकर भी इनका नाम था । उदयनाचार्य या
न्यायाचार्योदयन ऐसा विद्वानोंद्वारा व्यवहृत नाम भी इन्हीं का है ।
किन्तु ईश्वरप्रत्यभिज्ञासूत्रग्रन्थमे देखा गया 'उदयाका रसूनुना' यह वाक्य
किसी औरको उदयाकरनाभसे अभिहित करता है, उदयनाचार्यको नहीं ।
"शब्देन्दुशेखरे ज्योत्स्नां प्रकरोत्युदयंकरः" श्लोकमे आया उदयंकर-
नाम तो किसी अत्यन्त अर्वाचीनका है, यह सुतरा स्पष्ट है । उदयनाचार्य
भादुड़ी भी प्रस्तुत उदयनाचार्यसे भिन्न थे । क्योंकि चाटुर्जी वानुर्जी
गाङ्गुली भादुड़ी आदि उपाधियाँ बल्लालसेनकी दी हुई हैं, जिनका
समय "अद्भुतसागर आदि ग्रन्थोंके आधारपर १०८५ शकाब्द था ।
जबकि उदयनाचार्यने लक्षणावलीमे इसके निर्माणका काल ९०६ शकाब्द
लिखा है । इस प्रकार उदयन उदयकर-उदयनाचार्य,एवं न्यायाचार्यो-
दयन यही नाम इनके वस्तुतः थे । (द्रष्टव्य--म० म० विन्ध्येश्वरीप्रसाद
द्विवेदीकृत न्यायवार्तिकभूमिका पृष्ठ १५१-५२)
आत्मतत्त्वविवेकके रचयिता श्रीमान् उदयनाचार्य वङ्गदेशीय या
'दाक्षिणात्य नहीं थे किन्तु मैथिल थे, इसका स्पष्ट उल्लेख भविष्यपुराण-
के परिशिष्टमे हुआ है । जैसे -
( १३ )
अथ वक्ष्ये तृतीयस्य हरेरंशस्य धीमतः ।
उदयनाचार्यनाम्नस्तु माहात्म्यं लोमहर्षणम् ॥१॥
भूत्वा स मिथिलायान्तु शास्त्राण्यध्येष्ट सर्वशः ।
विशेषतो न्यायशास्त्रे साक्षाद् वै गौतमो मुनिः ॥२॥
बौद्धसिद्धान्तमुग्धान्ध-सुखाय हितकारिणीम् ।
वितेने विदुषां प्रीत्ये विमलां किरणावलीम् ॥३॥
मिथिलामाजगामाशु निजमन्दिरमुत्तमम् ।
तत्र शिष्योपशिष्यैश्च सेवित परमादरात् ॥७९॥
अध्यापयामास मुहुः सर्वशास्त्राणि यत्नतः ।
अधीय तस्मादाचार्याद् वेदशास्त्राणि सर्वशः ॥८०॥
धर्मं संस्थापयामासुर्द्देशेदेशेऽतिपण्डिताः ।
अद्यापि मिथिलायान्तु तदन्वयभवा द्विजाः ॥८१॥
एवं सोदयनाचार्यो बभूव पृथिवीतले ॥८४॥ इत्यादि ।
( भवि० पु० परि० भगवद्भक्तमाहात्म्य अध्याय ३० )
इस प्रकार स्थूलरीतिसे उदयनाचार्यके देश-काल एवं स्थितिका
निर्णय होता है । सूक्ष्मरीतिसे तो उनके कालका निर्णय उनकी लक्षणा-
वलीके अन्तिम श्लोकसे होता है । वहाँ उदयनाचार्यने स्वयं उल्लेख
किया है— तर्काम्बराङ्कप्रमितेष्वतीतेषु शकान्ततः ।
वर्षेषूदयनश्चक्रे सुबोधां लक्षणावलीम् ॥
इस श्लोकके अनुसार ९०६ शकवर्षमें उदयनाचार्यकी स्थिति
थी, यह निश्चित होता है । यह समय ई० वर्षके रूपमें ९८४ वा
वर्ष होता है । अर्थात् ईसाकी दसवीं शताब्दीके अन्तिम भागमें
उदयनाचार्यकी स्थिति थी ।
एवं, नैषधीयचरितकी एक टीका ९७२ शकवर्ष में लिखी गयी थी,
वह बात भी—
“युग्माश्वाङ्कैर्निरुक्ते शकनृपतिसमे कान्यकुब्जेश्वरस्य ,
आदेशं प्राप्य यत्नान्नलचरितमहाकाव्यटीकां व्यधत्त ।
सूरिर्भूदेवसंज्ञो दिनमणितनयः कूर्मपूर्वाग्रजन्मा ,
तुष्यत् तेनान्तरात्मा त्रिभुवनजनकोमापतिःश्रीमहेशः ॥”
से प्रमाणित है ।
इस टीकाके निर्माणकालको ध्यानमें रखते हुए यह निश्चित होता
( १४ )
है कि नैषधकाव्यके प्रणेता श्रीहर्ष ९७२ शकवर्षसे पूर्वमें थे । और
इन्होंने खण्डनखण्डखाद्यमें उदयनाचार्यकी "शङ्का चेदनुमास्त्येव'
इस कारिकाके उद्धरणके साथ न्यायमतका खण्डन किया है । इससे
भी पुष्ट है कि उदयनाचार्यका ९०६ शकवर्ष काल माननेमें कोई भी
अनुपपत्ति नहीं है ।
उदयनाचार्यने न्यायवार्तिकतात्पर्यपरिशुद्धिमें लिखा है "प्रपञ्चि-
तोऽयं न्यायकुसुमाञ्जलाविति' ( न्या० वा० अ० २ आ० २ ) । एव,
वहीं अ० ३ आ० १ में "विद्यासन्ध्योदयोद्रेकात्" इत्यादि श्लोक लिखा
है, जो किरणावलीके प्रारम्भमें भी है । एव "अपसिद्धान्तस्तु यथा
विरोधाद्भिद्यते तथा तत्रैव वक्ष्यते, शेष परिशिष्टे" यह लिखकर 'न्याय-
परिशिष्ट" ग्रन्थका उल्लेख किया है । किरणावलीमें "विस्तरस्तु न्याय-
कुसुमाञ्जलावात्मतत्त्वविवेके चानुसन्धेय" ऐसा लिखा है । तात्पर्य-
परिशुद्धि और किरणावलीमे लिखा 'विद्यासन्ध्योदयोद्रेकात्" इत्यादि
श्लोक लक्षणावलीमे भी है ।
उपर्युक्त लेखोंसे यह निर्विवाद सिद्ध है कि न्यायकुसुमाञ्जलि
आत्मतत्त्वविवेक किरणावली न्यायवार्तिकतात्पर्यपरिशुद्धि—न्यायपरिशिष्ट
और लक्षणावली ये छहों ग्रन्थ उदयनाचार्यके ही लिखे हैं । न्याय
परिशिष्टनामक न्यायसूत्रवृत्तिका ही अन्य नाम प्रबोधसिद्धि बोधशुद्धि
है, यह बात श्रीवरदराजाचार्यने तार्किकरक्षामें निरूपित की है ।
उपर्युक्त ग्रन्थोंमें सबसे पहिले आत्मतत्त्वविवेक लिखा ऐसा प्रतीत
होता है । क्योंकि उसके ईश्वरसिद्धिप्रसङ्गमे न्यायकुसुमाञ्जलिके
प्रसङ्गोंका कुछ भी संकेत नहीं है । उसके बाद क्रमशः न्यायकुसुमाञ्जलि,
परिशिष्ट, तात्पर्यपरिशुद्धि, किरणावली, अनन्तर लक्षणावली लिखी गयी,
ऐसा प्रतीत होता है ।
त्रिदण्डिवेदान्तियोंका कहना है कि उदयनाचार्यने आत्मतत्त्वविवेकके
अन्तमें "अत एव त्रिदण्डिवेदान्तमतोपसंहार " ऐसा लिखा है । तथा
रामानुजाचार्यके बाद ही त्रिदण्डिवेदान्तियोंका मत प्रचलित होनेसे
रामानुजाचार्यके बाद ही उदयनाचार्यकी स्थिति सिद्ध होती है ।
'प्रपन्नामृत' ग्रन्थके आधारपर रामानुजाचार्यका स्थितिकाल १०१२ शकवर्ष
था । अतः लक्षणावलीग्रन्थमे प्रतिपादित ९०६ शाकाब्दमे उदयनाचार्य
की स्थिति सम्भव नहीं है ।
( १५ )
एव, किन्तु उक्त कथन ठीक नहीं है। क्योंकि रामानुजाचार्यसे भी
बहुत पहले टङ्क-द्रमिण-गुहदेव-भारुचि आदि विशिष्टाद्वैतवादी आचार्य
थे। जिनके सम्बन्धमे 'एकदण्डी त्रिदण्डी वा' ऐसा मनुने स्मरण किया
है। इसलिए त्रिदण्डिवेदान्तमत भी अत्यन्त प्राचीन था और उसीका
उल्लेख उदयनाचार्यने किया है।
सुरेश्वराचार्यने बृहदारण्यकवार्त्तिकके ब्राह्मण ५ अध्याय ६ मे
“सत्रिदण्डवत्” ऐसा उल्लेख किया है। इससे निश्चित होता है
कि शङ्कराचार्यके परवर्ती वाचस्पतिमिश्रके और उनके भी परवर्ती
उदयनाचार्यकेद्वारा त्रिदण्डिमतका उपन्यास होनेमे कोई अनुपपत्ति
नहीं है।
यदि विशिष्टाद्वैत सम्प्रदायको पूर्वापेक्षया अधिकाधिक लोकविश्रुत
करनेवाले अद्वितीय आचार्य श्रीरामानुजाचार्यको ही आधार मानकर
उदयनाचार्यने आत्मतत्त्वविवेकमे “त्रिदण्डिमतोपसहारः” लिखा है,
ऐसा त्रिदण्डिवेदान्तियोंका आग्रह हो तो भी उदयनाचार्यकी ९०६
शकवर्षमें स्थितिका सामञ्जस्य किया जा सकता है। जैसे—१०१२
शकवर्षपर्यन्त १२० वर्षकी परमायुको प्राप्त रामानुजाचार्यका जन्मकाल
( १०१२-१२० = ) ८९२ शकवर्ष सिद्ध होता है। लक्षणावलीके
अनुसार सर्वमान्य ९०६ शकाब्दके बाद भी उदयनाचार्यकी स्थिति हो
सकती है। ऐसी स्थितिमे ९०६ शकाब्दमे और उसके बादमें भी
वर्तमान उदयनाचार्य “त्रिदण्डिमतोपसहारः” ऐसा उल्लेख कर सकते
हैं। अतः उदयनाचार्यकी ९०६ शकवर्षमे स्थिति होनी सर्वथा
प्रामाणिक है।
किसीके अनुसार उदयनाचार्य १०२९ शकवर्षमें अवस्थित लक्ष्मण-
सेनकी सभामें थे। क्योंकि गोवर्धनाचार्यने शृङ्गारसप्तशतीके अन्तमे
लिखा है—
उदयनबलभद्राभ्या सप्तशती शिष्यसोदराभ्या मे ।
द्यौरिव रविचन्द्राभ्यां प्रकाशिता निर्मलीकृत्य ॥
यहाँपर आनन्दपण्डितने इसकी व्याख्यामे उदयनका अर्थ उदयनाचार्य
किया है। तथा गोवर्धनाचार्य राजा लक्ष्मणसेनके पञ्चरत्नोंमें थे।
जैसा कि "पञ्चरत्न" ग्रन्थमे कहा है—
ख्यातो गोवर्धनाचार्य उमापतिधरस्तथा ।
शरणो जयदेवश्च धोयी कविनृप क्रमात् ॥
यहाँ लक्ष्मणसेनकी सभामें गोवर्धनाचार्यके रहनेसे उनके शिष्यका उस
कालमें रहना सुतरा सिद्ध है । किन्तु १०२९ शकवर्षके निकटमें
अथवा उसके बादमे ९०६ शकवर्षमें वर्तमान उदयनाचार्यका रहना
असम्भव होनेसे लक्ष्मणसेनकी सभामे वर्तमान गोवर्धनाचार्यके शिष्य
उदयनाचार्य कोई अन्य ही उदयनाचार्य थे । ऐसा मानना चाहिये ।
एव, १३०० शकाब्दमें वर्तमान जयदेवरचित गीतगोविन्दके टीका-
कार उदयनाचार्य भी कोई अन्य ही थे । क्योंकि ९०६ शकवर्षके साथ
उक्त शकाब्दका विरोध स्पष्ट है । इसलिए ९०६ शकवर्ष उदयनाचार्यका
स्थितिकाल सर्वथा असंदिग्ध है ।
श्रीउदयनाचार्य परमभगवद्भक्त एव आस्तिकशिरोमणि थे । इसके
सम्बन्धमें भविष्यपुराणके परिशिष्टमे निम्नलिखित वर्णन हुआ है—
एक समय कोई बौद्धाचार्य अपने शिष्यों सहित बौद्ध सिद्धान्तोंको
प्रकट करनेके उद्देश्यसे तिरहुत ( मिथिला ) के राजदरबारमे पहुँचा
और अहङ्कारके साथ अपने एक शिष्यको दूतके रूपमे राजाके पास इस
सन्देशके साथ भेजा कि जाओ और मेरे शब्दोंमें मिथिलेशको कहो
कि हे राजन् ! आप वेदशास्त्रोंसे व्यर्थ ही भ्रममें पड़े हो । मेरे शास्त्रको
देखो और मेरे मार्गका अनुगामी बनो । यदि इस प्रदेशमे कोई
व्यक्ति वेदमतकी स्थापना कर सकनेवाला हो तो उसे बुलवाओ कि वह
मेरे साथ विचार करे । राजाने बौद्धाचार्यके दूतकी उस बातको
सुनकर कहा कि जाओ, अपने गुरुसे कहो कि मैं भ्रममे हूँ या वह भ्रममे
हैं, यह निश्चय करना बहुत बडी बात है । कल प्रातः सभामे आवो,
उसमे व्यक्त हो जायगा । यह सुनकर वह दूत राजाके कथनको अपने
गुरुसे निवेदित किया ।
राजाने तत्काल प्रदेशके बहुत पण्डितों को, जिनमें उदयनाचार्य
प्रमुख थे, बुलाकर कहा । अहो, अत्यन्त विद्वान् नास्तिकका इस राज
में आगमन हुआ है, इनके साथ आप लोग शास्त्रार्थ करें । यदि वह
जीत जाते हैं तो मैं और आप सभी उनके मतके अनुयायी हो जायेंगे ।
यदि आप सबकी विजय होती है, तो मैं आप सबकी सेवा करूँगा,
इसमें संशय नहीं है । यह सुन सभी विद्वान् मौन रहे किन्तु उदयना-
( १७ )
चार्यने राजासे कहा—ठीक कहते हो, किन्तु मेरी बात सुनो । मनुष्य
की जय या पराजय तो हरिकी इच्छाके अधीन है । यथाशक्ति हम
विवाद करेंगे, आप चिन्ता छोड़कर हमारे पराक्रमको देखो। दूसरे
दिन राजदरबारमे उपस्थित होकर राजाने सभी विद्वानोंको और उस
बौद्धाचार्यको भी बुलाकर कहा कि आप दोनों (उदयनाचार्य एव बौद्धा
चार्य) का मेरे समक्ष बिचार हो । राजाके निर्देशानुसार बहुत दिनो
तक उन दोनोंका भारी विवाद चलता रहा । तब बौद्ध विद्वान्ने
उदयनाचार्यसे अपनी पराजयको समझते हुए आश्चर्य करानेवाली
अपनी माया फैलायी और राजासे बोला—
शालग्रामकी शिलामे इनके मतमे भगवान् वस्तुत स्थित हैं।
उसे मगावैं, मैं अपने मतसे उसे खण्डित कर देता हूँ। यदि वह शिला
जलवत् होकर अदृश्य हो जाती है, तो मेरा कथन सत्य होगा। यदि
उदयनाचार्य उसे जलवत् करके पुन शिला को व्यक्तकर देंगे तो इनका
भी मत मैं सत्य मान लूँगा। इसमे सशय नहीं है।
राजाने उदयनाचार्यकी तरफ देखा और बोले कि यह बौद्धाचार्य
क्या कह रहे हैं । इसपर उदयनाचार्य अत्यन्त हर्षित हुए और बोले कि
यद्यपि यह इनकी माया है, तथापि मै इसे स्वीकार करता हूँ। मैं माया
भी जानता हूँ, किन्तु एक बात मैं भी कहता हूँ कि शिलाके वैसा हो जाने
पर सभासद् लोग भ्रमसे यही कहेंगे कि दोनोंका मत सत्य है। इसलिये
कौन सत्य है और कौन मिथ्या है, इसके निर्णयके लिये मैं एक शर्त
कहता हूँ। यदि उसे यह स्वीकार करेंगे तो मै भी अपनी प्रतिज्ञाको
पूरी करूँगा। तब राजाने बौद्धाचार्यकी ओर देखा । बौद्धाचार्यने
कहा कि मैं इनकी शर्त मानूँगा ।
दोनोंकी बात सुनकर एक सुदृढ़ शालग्रामकी शिलाको मँगवाया
और उसे एक पवित्र सोनेकी थालीमे रखवाया। तब उक्त बौद्धने अपने
मतको प्रतिपादित किया। तदनन्तर क्षणभरमे वह शिला जल बन
गयी और अग्रिम क्षणमे ही वह तिरोहित हो गयी । सबके समक्ष यह
अद्भुत कार्य हुआ । उसके बाद उदयनाचार्यने बौद्धमतका खण्डन
करते हुए अपना मत कहा । तत्काल वह जल प्रकट होकर अग्रिम क्षण
में ही वह जल पुनः शिला बन गया ।
( १८ )
तदनन्तर राजा आदि सभीने साधु साधु कहते हुए उदयनाचार्यकी
प्रशंसा की । किन्तु आचार्य ने कहा—इनका भी मत जब स्थित ही है
तो यह मेरी प्रशंसा कैसी ? इसलिये अब जो मैं कहता हूँ, उसे
बौद्धाचार्य करें ।
ऐसा कह कर बौद्धाचार्यको कहा कि—मैंने आपके कथनानुसार कर
दिया । किन्तु किसका मत सत्य है और किसका मिथ्या है ? इसके
निश्चयके लिये जो मैं कहता हूँ, राजाके समक्ष करें ।
यह अतिविशाल तालका वृक्ष दरवाजेपर स्थित है । इसपर
चढ़कर हम दोनों ऊपरसे गिरें । "वेदाः प्रमाणम्" यह कह कर मैं और
"वेदाः अप्रमाणम्" यह कह कर आप ऊपरसे गिरना । हम दोनों साथ-
साथ तालवृक्षसे गिरेंगे । दोनोंमें जो जीवित रहेगा, उसका मत सत्य
होगा और उसे सभी लोग स्वीकृत करेंगे । उदयनाचार्यके इस वचन-
को बौद्धाचार्यने भी स्वीकार कर लिया ।
तब राजाने उन दोनोंसे कहा कि प्राणान्त करनेवाली यह परीक्षा
ठीक नहीं है । इसलिये आप दोनों इस विचारको छोड़ दें । राजाके
इस वचनको सुनकर उदयनाचार्यने कहा कि इसमे कोई दोष नहीं है ।
हम शास्त्रके प्रति भक्तिसे अपनी रुचिसे ऐसा करेंगे और तुम मेरे या
इनके किसी एकके मर जानेपर उसके मतको छोड़कर जीवित बचे हुए
के मतको स्वीकार कर लेना ।
ऐसा सुन कर राजाने बौद्धाचार्यकी ओर देखा । उन्होंने भी ऐसा
ही कहा । राजाने भी प्रतिज्ञा की । तब उदयनाचार्य एवं बौद्धाचार्य
दोनों उस महावृक्षपर चढ़कर अपने-अपने मतको बोलकर पृथिवीपर
गिरे । उदयनाचार्य "वेदा प्रमाणम्" कह कर और बौद्धाचाय "वेदाः
अप्रमाणम्" कह कर गिरे । उदयनाचार्य वेदोंसे सुरक्षित होकर वेद
और हरिका स्मरण करते हुए पृथिवीपर खड़े हो गये । किन्तु बौद्धा-
चार्यका ऊपरसे गिरते ही प्राणान्त हो गया । यह महान् आश्चर्य देख
कर राजा आदि सभीने आचार्यको बार-बार नमस्कार कर उनकी प्रशंसा
की । उसके अनन्तर राजाने वेदशास्त्रको सत्य मानकर उसे अपने
राज्यमें स्थापित किया और वैदिक आचारमें निरत हो गये तथा
राज्यके सभी बौद्ध उपासक आस्तिक हो गये ।
पुनः एकबार उदयनाचार्य भगवान् जगन्नाथका दर्शन करनेकी
इच्छासे पुरी गये । वहाँपर मार्कण्डेय हृद आदि तीर्थजलसे स्नानकर
मन्दिरके द्वारपर आ गये । भगवान्के दर्शनहेतु जब मन्दिरके भीतर
प्रवेश करना चाहे तो अपने आप कपाट बन्द हो गया । यह देखकर
उदयनाचार्य दूसरे द्वारपर गये, वहाँ भी वैसा ही हुआ । तीसरे द्वारपर
जानेपर भी वैसा ही हुआ । तब आचार्य चतुर्थ द्वारपर जाकर मन्दिर मे
जानेको तत्पर हुए । किन्तु उस कपाटको भी बन्द देखे ।
इस कौतुकको देखकर वे सभी जन खड़े रहे । किन्तु उदयनाचार्य
जी मुस्कुराते हुए बोले—
जगन्नाथ ! सुरश्रेष्ठ !
ऐश्वर्यमदमत्तोऽसि मामवज्ञाय वर्तसे ।
उपस्थितेषु बौद्धेषु मदधीना तव स्थिति ॥ ६८-६९ ॥
( भवि० पु० परिशिष्ट अ० ३० )
इतना कहते ही तुरन्त सभी बन्द कपाट खुल गये । जगन्नाथके सभी
पुजारी चकित हो गये तथा आदरपूर्वक उदयनाचार्यको ले जाकर
मन्दिरमें भगवान् जगन्नाथका दर्शन कराये । उदयनाचार्यने भगवानका
दर्शन, पूजन और स्तुति करते हुए वहाँ कई रात निवास किया । तथा
भगवान्ने स्वप्नमे पूजारियोंसे कहा कि मेरा उत्कृष्ट पीताम्बर उदयनाचार्य
को दो, वह मेरा अत्यन्त प्रिय है और मेरा ही अश है, इसमे सन्देह
नहीं है । बौद्धसिद्धान्तवादियोंद्वारा तिरस्कृत होनेपर इसने ही मुझे
कायम रखा है । तब प्रात उठ कर पुजारीजन जगन्नाथकी आज्ञासे
उनका पीताम्बर लाकर आचार्यको दे दिये । आचार्यने उस प्रसादको
शिरोधार्य कर लिया । और प्रसाद प्राप्त कर मिथिलामे आ गये ।
और वहाँ सर्वशास्त्रोंको पढाने लगे । बहुत समयके बाद वृद्ध हो
काशी आकर कुछ दिन रहकर उन्होंने मणिकर्णिकामे मङ्गानालमें लीला-
पूर्वक प्राणत्याग कर दिया । इस प्रकार उदयनाचार्य धर्मकी स्थापना
तथा नास्तिक्यकी निवृत्तिके लिये पृथिवीपर अवतरित हुए थे ।
( भवि० पु० परिशिष्ट अध्याय ३० )
प्रस्तुत पुस्तक आत्मतत्त्वविवेकका अनुवाद करने एव इसके प्रका-
शनकी प्रवृत्ति मेरे अन्दर तभी हुई थी, जब मैं मारवाड़के सिरोही
प्रस्तुत ग्रन्थ आत्मतत्त्वविवेकमे आत्मतत्त्वका विशद विवेचन
किया गया है। क्योंकि आस्तिक नास्तिक सभी अध्यात्मवादियोंको
इस बातमे समान मान्यता है कि सर्वानुभवसिद्ध दुःखके नाशका एक-
मात्र उपाय तत्त्वज्ञान ही है। और वह ज्ञेय तत्त्व आत्मा ही है। भले
ही वह ज्ञेय आत्मा निरात्मवादियोंके लिये निषेध्यरूपमे ज्ञेय हो या
आत्मवादियोंके लिये विधिरूपमे ज्ञेय हो । अर्थात् वह आत्मा क्या
है ? जिसका नैरात्म्यवादी निषेध करते हैं और आत्मवादी अस्तित्व
प्रतिपादित करते हैं। इस प्रकार उभयदृष्टिसे उस आत्मतत्त्वका विवेचन
करना आवश्यक होनेसे इस ग्रन्थमें उसका विवेचन किया गया है।
इसीलिये इसका नाम आत्मतत्त्वविवेक रखा गया है। इसका अन्य
नाम बौद्धाधिकार या बौद्धधिकार भी है। यद्यपि उदयनाचार्यके सभी
ग्रन्थ बौद्धोंकी आलोचना करते हैं, किन्तु उन सबोंमे आत्मतत्त्वविवेक
बौद्धमत खण्डनमें अकेला तत्पर है।
यह ग्रन्थ चार अधिकरणोंमें पूर्ण होता है—क्षणभङ्गवाद, बाह्यार्थ
भङ्गवाद, गुणगुणिभेदभङ्गवाद एव अनुपलम्भवादके रूपमे । उक्त
चारो वाद बौद्धोंके हैं, जिनका श्रीमदुदयनाचार्यने प्रबल प्रतिवाद
प्रस्तुत किया है। सिद्धान्तकी दृष्टिसे इन चारो अधिकरणों को क्षण
भङ्गभङ्ग बाह्यार्थभङ्गभङ्ग गुणगुणिभेदभङ्गभङ्ग और अनुपलम्भभङ्ग
प्रकरण नामसे भी कहा जाता है।
क्षणभङ्गवाद—
इस प्रकरणमें क्षणिकवाद का खण्डन किया गया है, जिससे नित्य
आत्मा स्वतः सिद्ध हो जाता है। बौद्धमतके अनुसार जब सभी पदार्थ
क्षणिक हैं, तो आस्तिकोंका नित्य आत्मा कैसे सिद्ध हो सकता है। उनका
यह अनुमान है कि—"यत् सत् तत् क्षणिक यथा जलधर, सन्तश्च भावा
अमी। इत्यादि। अर्थात् जो सत् है, वह क्षणिक है, जैसे मेघ और
घटादि। विवादका विषय शब्दादि भी सत् हैं, इस लिये वे सभी क्षणिक
हैं। इस अनुमानप्रमाण से जब सभी पदार्थ क्षणिक सिद्ध हैं तब
नित्य आत्माके अस्तित्वका प्रश्न ही कहाँ है। यह बौद्धका पूर्वपक्ष है।
यहाँ सिद्धान्तीका कहना है कि "जो सत् है वह क्षणिक है" यह
व्याप्ति ही असिद्ध है। यदि कहा जाय कि क्षेत्रस्थ बीज अङ्कुर जननमें
( २० )
स्टेटमे एक जैनमुनिको न्याय पढ़ानेके लिए उनके आग्रहपर कुछ
समयके लिये वहाँ गया था। वहाँ अनेक न्यायग्रन्थोंके अध्यापनके
साथ साथ आत्मतत्त्वविवेकके भी अध्यापनका सुअवसर प्राप्त हुआ।
अनुवादकार्यकी पूर्णता मैंने गवर्नमेण्ट संस्कृत कालेज, भागलपुर (बिहार)
में अपने कार्यकालमें कर ली थी। किन्तु प्रकाशनकी चेष्टा काशी-हिन्दू
विश्वविद्यालयमें आनेके बाद ही की।
अनुवादकी पाण्डुलिपि मैंने वाराणसेय संस्कृत विश्वविद्यालयमे
अनुसन्धान विभागके तत्कालीन डाइरेक्टर श्रीक्षेत्रेशचन्द्र चट्टोपाध्याय
को दिखलाई। इस कार्यसे बहुत प्रसन्न हो उन्होंने सुझाव दिया कि
आत्मतत्त्वविवेकमें आये पूर्वपक्षोंके मूलवचनोंका ससन्दर्भ उल्लेख
टिप्पणीमें या स्वतन्त्ररूपमें कर देना महत्त्वपूर्ण होगा। उनके निर्देश-
नुसार मैंने उसे भी यथाप्राप्त बौद्धग्रन्थोंका आलोडन कर परिशिष्टके रूप-
मे सन्निविष्ट कर दिया। बादमें इस पाण्डुलिपिको मैंने सम्पूर्णानन्द
संस्कृत विश्वविद्यालयके प्रकाशनविभागको प्रकाशनकी स्वीकृतिहेतु दे
दिया। पाण्डुलिपि लगभग दो वर्ष रखी रह गई और प्रकाशनके लिए
पहलेसे स्वीकृत पुस्तकोंकी लम्बी परम्परामें इसके शीघ्र प्रकाशनकी आशा
न देखकर मैंने अपनी पाण्डुलिपि वहाँसे वापस ले ली। अन्तत उत्तर-
प्रदेश संस्कृत अकादमी, लखनऊकी आर्थिक सहायता पाकर मैंने स्वयं
प्रकाशनका निर्णय कर लिया। प्रकाशनके पूर्व विद्वानोंके प्राप्त सुझावके
अनुसार इसकी भाषाको भी यथासम्भव परिमार्जित किया। फलतः
बहुत कालके अन्तरालमे भी इसका प्रकाशनकार्य सम्पन्न हो सका यह
भगवान् विश्वनाथकी कृपा ही थी।
विषयकी दृष्टिसे गम्भीर एव भाषाकी दृष्टिसे दुरूह इस महत्त्वपूर्ण
ग्रन्थका अनुवादकार्य मैंने अध्यापनके साथ साथ लगभग दो वर्षों में पूर्ण
किया था। उस समय मेरे पास महामहोपाध्याय लक्ष्मणशास्त्री द्राविड़
द्वारा सम्पादित एशियाटिक सोसाइटी, बङ्गालसे प्रकाशित हुई शङ्कर-
मिश्र, रघुनाथशिरोमणि एव भगीरथठक्कुरकी टीकाओंसहित आत्मतत्त्व
विवेक पुस्तक प्राप्त थी। उसमे शङ्करमिश्रकी कल्पलता, भगीरथठक्कुरकी
प्रकाशिका एव रघुनाथशिरोमणिकी दीधिति टीकायें सन्निविष्ट थी।
मथुरानाथ तर्कवागीशकी भी 'रहस्य' नामक टीका प्रारम्भकी कुछ
पंक्तियों तक ही होकर रह गयी मिली, यह आश्चर्य है। प्रकाशिका एव
( २१ )
दीधिति टीकायें ग्रन्थके अन्ततक हैं, किन्तु बीच-बीचमें कही नहीं भी
हैं। किन्तु शङ्करमिश्रकी कल्पलता टीका साद्यन्त अविकल है।
अनुवाद करते समय मैंने उक्त सभी टीकाओंका सहारा लिया है।
किन्तु जहाँपर व्याख्याओमे भेद प्रतीत हुआ है, वहाँ मूलके अत्यन्त
निकट और अक्लिष्ट व्याख्याका ही अनुगमन किया है। ग्रन्थके
अस्फुट विषयको स्फुट करनेकी मेरी यथाशक्ति चेष्टा रही है। उसमें
भी मैं कहाँ तक सफल हुआ हूँ, इसे विद्वज्जन ही बता सकते हैं। मेरा
प्रयास विषयके विवेकके साथ पंक्त्यर्थ का विवेक करनेका भी रहा है।
ताकि ऐसा न हो कि विषयका ज्ञान हो जानेपर भी किसी पंक्तिका
अर्थ अज्ञात रह जाय या एक भी पद का अर्थ छूट जाय। इसी मानीमें
यह अनुवाद विवेचनात्मक है तथा मूल और अनुवादमें बिम्बप्रतिबिम्ब-
भाव जैसा है।
इस संस्करणमें दी गयी टिप्पणियां, जैसे "१ पु० पा०, २ पु० पा०,
३ पु० पा०" एशियाटिकसोसाइटी कलकत्ताद्वारा प्रकाशित आत्मतत्त्व-
विवेकके अनुसार ही मैंने भी दी हैं। कलकत्तावाला संस्करण महा-
महोपाध्याय लक्ष्मणशास्त्री द्राविड़ एव विन्ध्येश्वरीप्रसादद्विवेदीद्वारा
सम्पादित होनेसे प्रामाणिक है।
यहाँ टिप्पणीमें अङ्कित १ पु० से जयनारायणतर्कपञ्चानन एवं
मदनमोहन शर्मन्द्वारा सम्पादित ( कलकत्ता १८४७ ) आत्मतत्त्व-
विवेक लिया गया है। तथा २ पु० जीवानन्द विद्यासागर, कलकत्ता
सम्पादित ( १८७३ ) आत्मतत्त्वविवेक लिया गया है। तथा टिप्पणीमें
अङ्कित ३ पु० पा० से यदुनाथसार्वभौमकी पुस्तकका पाठ लिया गया
है। यह बात रायल एशियाटिक-सोसाइटी, बङ्गालके तत्कालीन जेनरल
सेक्रेटरी जोह्न-वान-मेननद्वारा लिखित भूमिकासे विदित है। इन
तीन संकेतोंके अतिरिक्त सभी टिप्पणियाँ स्वयं मेरी दी हुई हैं।
प्रस्तुत पुस्तकके शुद्ध सम्पादनका भी प्रयास मैंने किया है। मूल-
ग्रन्थके अनुच्छेदोंका निर्धारण प्रायः मैंने अपने ढङ्गसे किया है, ताकि
पाठकोंको विषयबोधमें सुविधा हो। अत्यन्त सावधानीसे इस संस्करण
को शुद्ध बनानेका प्रयास करनेपर भी मानवसुलभ मेरी अनवधानतासे
या मुद्रणके दोषसे यदि त्रुटियाँ रह गई हों तो सहृदय विद्वज्जन कृपया
स्वयं शुद्ध कर लेंगे, यह मेरी विनम्र प्रार्थना है।
दीधिति टीकायें ग्रन्थके अन्ततक हैं, किन्तु बीच बीचमें कहीं नहीं भी
हैं । किन्तु शङ्करमिश्रकी कल्पलता टीका सायन्त अविकल है ।
अनुवाद करते समय मैने उक्त सभी टीकाओका सहारा लिया है ।
किन्तु जहाँपर व्याख्याओंमे भेद प्रतीत हुआ है, वहाँ मूलके अत्यन्त
निकट और अक्लिष्ट व्याख्याका ही अनुगमन किया है । ग्रन्थके
अस्फुट विषयको स्फुट करनेकी मेरी यथाशक्ति चेष्टा रही है । उसमे
भी मैं कहाँ तक सफल हुआ हूँ, इसे विद्वज्जन ही बता सकते हैं । मेरा
प्रयास विषयके विवेकके साथ पक्त्यर्थ का विवेक करनेका भी रहा है ।
ताकि ऐसा न हा कि विषयका ज्ञान हो जानेपर भी किसी पक्तिका
अर्थ अज्ञात रह जाय या एक भी पद का अर्थ छूट जाय । इसी मानिये
यह अनुवाद विवेचनात्मक है तथा मूल और अनुवादमे बिम्बप्रतिबिम्ब
भाव जैसा है ।
इस सस्करणमे दी गयी टिप्पणियों, जैसे "१ पु० पा०, २ पु० पा०,
३ पु० पा०' एशियाटिकसोसाइटी कलकत्ताद्वारा प्रकाशित आत्मतत्त्व
विवेकके अनुसार ही मैने भी दी हैं । कलक