आत्मतत्त्वविवेक / बौद्धधिक्कार (उदयनाचार्य - महामहोपाध्याय पं. केदारनाथ त्रिपाठी सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)
Atmatattvaviveka of Udayanacharya
आचार्य उदयन (व्याख्याकार: पं. केदारनाथ त्रिपाठी) द्वारा
पृष्ठ 24, कुल 530 में से
संदर्भ में पढ़ें( १३ )
अथ वक्ष्ये तृतीयस्य हरेरंशस्य धीमतः ।
उदयनाचार्यनाम्नस्तु माहात्म्यं लोमहर्षणम् ॥१॥
भूत्वा स मिथिलायान्तु शास्त्राण्यध्येष्ट सर्वशः ।
विशेषतो न्यायशास्त्रे साक्षाद् वै गौतमो मुनिः ॥२॥
बौद्धसिद्धान्तमुग्धान्ध-सुखाय हितकारिणीम् ।
वितेने विदुषां प्रीत्ये विमलां किरणावलीम् ॥३॥
मिथिलामाजगामाशु निजमन्दिरमुत्तमम् ।
तत्र शिष्योपशिष्यैश्च सेवित परमादरात् ॥७९॥
अध्यापयामास मुहुः सर्वशास्त्राणि यत्नतः ।
अधीय तस्मादाचार्याद् वेदशास्त्राणि सर्वशः ॥८०॥
धर्मं संस्थापयामासुर्द्देशेदेशेऽतिपण्डिताः ।
अद्यापि मिथिलायान्तु तदन्वयभवा द्विजाः ॥८१॥
एवं सोदयनाचार्यो बभूव पृथिवीतले ॥८४॥ इत्यादि ।
( भवि० पु० परि० भगवद्भक्तमाहात्म्य अध्याय ३० )
इस प्रकार स्थूलरीतिसे उदयनाचार्यके देश-काल एवं स्थितिका
निर्णय होता है । सूक्ष्मरीतिसे तो उनके कालका निर्णय उनकी लक्षणा-
वलीके अन्तिम श्लोकसे होता है । वहाँ उदयनाचार्यने स्वयं उल्लेख
किया है— तर्काम्बराङ्कप्रमितेष्वतीतेषु शकान्ततः ।
वर्षेषूदयनश्चक्रे सुबोधां लक्षणावलीम् ॥
इस श्लोकके अनुसार ९०६ शकवर्षमें उदयनाचार्यकी स्थिति
थी, यह निश्चित होता है । यह समय ई० वर्षके रूपमें ९८४ वा
वर्ष होता है । अर्थात् ईसाकी दसवीं शताब्दीके अन्तिम भागमें
उदयनाचार्यकी स्थिति थी ।
एवं, नैषधीयचरितकी एक टीका ९७२ शकवर्ष में लिखी गयी थी,
वह बात भी—
“युग्माश्वाङ्कैर्निरुक्ते शकनृपतिसमे कान्यकुब्जेश्वरस्य ,
आदेशं प्राप्य यत्नान्नलचरितमहाकाव्यटीकां व्यधत्त ।
सूरिर्भूदेवसंज्ञो दिनमणितनयः कूर्मपूर्वाग्रजन्मा ,
तुष्यत् तेनान्तरात्मा त्रिभुवनजनकोमापतिःश्रीमहेशः ॥”
से प्रमाणित है ।
इस टीकाके निर्माणकालको ध्यानमें रखते हुए यह निश्चित होता