अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

२१० अश्ववैद्यके [५७ अध्यायः।
कम्पते¹ पूर्व्वकायेन स्वल्पपानाशनश्च यः।
शेते प्रसार्य्य गात्राणि शीताङ्गः सोमपीडितः॥ २७॥
रक्ताक्षः² शूनकण्ठश्च कम्पमानश्च श्वासयुक्।
फेनतीव्राङ्गखेदश्च³ ग्रस्तः सूर्य्यग्रहेण सः॥ २८॥
उदके⁴ तत्समीपे वा प्रायो गृह्णाति दारुणः।
तुरङ्गं सत्वहीनन्तु षड्विधो वारुणग्रहः॥ २९॥
यज्ञभूमिचिताचैत्यशून्यवेश्मसुरालये⁵।
लोहिताक्षादयो रोषाद्⁶ ग्रहा गृह्णन्ति वाजिनः॥३०॥
एवंविधैर्निदानैस्तु ग्रहदोषं विनिर्दिशेत्।
वातपित्तकफानान्तु निदानैर्व्याधिमादिशेत्॥ ३१॥
एकाकारेण रोगेण म्रियते वा हयो यदा।
तुरङ्गानां तदा ज्ञेया उपसर्गाः सुदारुणाः॥ ३२॥
ग्रहदोषेषु सर्व्वेषु उपसर्गांस्तथैव च।
अथोक्ताञ्च महाशान्तिं गान्धर्वीञ्च प्रयोजयेत्॥ ३३॥
अश्वरक्षाविधानाय कृत्स्नं सम्मान्य पावकम्।

१। जृम्भते। गः।
२। रक्ताङ्गः सन्नकण्ठश्च कम्पकक्षांससंयुतः। गः।
३। फेनातिश्राखान् वेदी। खः।
४। उदकस्य समीपे वा। गः।
५। यज्ञभूमिं विनिर्मित्य तच्चैव बुधदेवता। गः।
६। सर्व्वे ग्रहाः गृह्णन्ति वाजिनम्। गः।

५८ अध्यायः ।] शोषविवरणम् । ३११
जुहुयाद्घृतसंयुक्तं शुचिः स्नात्वा सुपूजितः ॥ ३४ ॥
शान्तिकं कारयेत् कर्म बलिञ्चापि प्रयोजयेत् ।
ग्रहदोषेषु¹ सर्व्वेषु शान्तिकर्म्माणि कारयेत् ॥ ३५ ॥
देवद्विजप्रव्रजितगुरुवृद्धान् यतीनपि ।
तोषयेद्भोजनैर्दानैर्वस्त्रगोकाञ्चनादिभिः ॥ ३६ ॥
रात्रौ शालासमीपे तु बलिं दद्याच् चतुर्दिशम् ।
मत्स्यमांसैश्च पक्कान्नैः कृशरैः² पायसादिभिः ॥ ३७ ॥
त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा सप्तरात्रमथापि वा ।
नीराजनविधिं कृत्वा नयेदश्वान् पृथक् पृथक् ॥ ३८ ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे ग्रहगृही-
तचिकित्सिते सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ।
अथाष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ।
वातादिशोषलक्षणानि ।
वातादिदोषजातानां शोषाणामनुपूर्व्वशः ।
लक्षणञ्च चिकित्सां प्रवक्ष्यामि समासतः ॥ १ ॥
१ । अयं श्लोको ग-पुस्तके नास्ति ।
१ । रोगेषु । गः । २ । कृशरा । खः ।

२१२ अश्ववैद्यके [५८ अध्यायः ।
आध्मातकुक्षे१र्यस्य स्याद् रूक्षः काशः कृशस्य च ।
मूत्रकृच्छ्रं ततश्चैव भिन्नफेनिलपिच्छलम् ॥ २ ॥
प्रत्यहं हीयमानस्य मन्दग्रासस्य तस्य वै ।
भिषग् वातात्मकं शोषं चिचरोग्नः२ समादिशेत् ॥ ३ ॥
काशदौर्बल्यसंयुक्तस्तृष्णादाहसमन्वितः ।
सङ्कीर्णे रोमकेशे च पित्तशोषं विनिर्दिशेत् ॥ ४ ॥
भिन्नदीर्घाङ्गवालस्य मन्दग्रासस्य बुद्धिमान् ।
सततं हीयमानस्य भृशं कासाहितस्य च ॥ ५ ॥
नित्यं शीतशरीरस्य निद्रातन्द्रान्वितस्य च ।
भिन्नविष्टस्य वाहस्य शोषं श्लेष्मात्मकं वदेत्३ ॥ ६ ॥
सर्व्वलिङ्गान्वितञ्चैव४ जानीयात्सांनिपातिकम् ।
असाध्यं वाजिनां५ शोषं कृच्छ्रसाध्यमथापि वा ॥ ७ ॥

वातादिचतुर्विधशोषिणामि-`

• त्यर्थः । पाठान्तरे गात्रमित्यत्र मलम् । हीयन्ते क्षीणानि भवन्ति । (Wait, let's look at क्षीणानि: yes, as established, it's क्षीणानि भवन्ति ।).
• १० । पञ्चमूलस्य पादशिष्टकषायेण मांसं विपाच्य तेन सह
• शाल्यन्नं भोजयेदित्यर्थः । पञ्चमूलं पलमितम् । लवणस्य पलं तैलस्य
• च कुड़वः ।
• ११ । आस्थापयेत् आस्थापनकर्म कारयेदित्यर्थः । प्रसारिण्या-
• दिभिस्तैलैरिति तैलाध्यायोक्तैरित्यर्थः ।
  Wait, look at तैलाध्यायोक्तैरित्यर्थः:
  तै ला ध्या यो क्तै रि त्य र्थः
  Letters:
  तै (त + ै)
  ला (ल + ा)
  ध्या (ध + य + ा)
  यो (य + ो)
  क्तै (क + त + ै)
  रि (र + ि)
  त्य (त + य

३१४ अश्ववैद्यके [५८ अध्यायः ।
विदद्भिः क्रियया वैद्यैः सम्यगेवं¹ प्रयुक्तया ॥ १२ ॥
दर्भमोरट²शालीनां तथाच नल³काशयोः ।
मूलान्यादाय सर्व्वेषां क्वाथयेन्मृदुनाग्निना⁴ ॥ १३ ॥
मांसैस्तेन⁵ कषायेण रसं कृत्वा विचक्षणः ।
यवान्नं भोजने दद्यात् सघृतं पित्तशोषिणम् ॥ १४ ॥
वासानिम्बकषायेण रसं कृत्वा विचक्षणः ।
जाङ्गलानां तथा मांसैर्मृगाणामथ पक्षिणाम् ॥ १५ ॥
कुलत्थं सुकृतं तेन⁶ रसकेन समन्वितम् ।
भोजयेन्मधुना युक्तं तैलत्रिकटुकान्वितम्⁷ ॥ १६ ॥
१३ । मोरट इक्षुमूलं। नलकाशयोरित्यत्र पाठान्तरे तृणमूलम् ।
एषां मूलानां मिलित्वा पलं ग्राह्यम् ।
१४ । सघृतमित्यत्र घृतं पलचतुष्टयमितम् ।
१५ । जाङ्गलानामिति मृगविशेषणम् ।
१६ । सुकृतं सुसिद्धं । तेन रसकेनेति पूर्व्वोक्तकषायसिद्धमांसरसे-
नेत्यर्थः । श्लेष्मशोषातुरं भोजयेदित्यन्वयः ।
१ । चैवद्धि । गः ।
२ । दर्भशरेश्चु । गः ।
३ । तृण । गः ।
४ । मृदुना चाग्निना शनैः । गः ।
५ । तेन सर्व्वकषायेण । गः ।
६ । क्वाथयेद्वैद्यः । गः ।
७ । मधुसंयुक्तान् रसान् तिक्तैश्च कटुकान्वितैः । खः ।

५८ अध्यायः ।] वातवलासकविवरणम् । २१५
श्लेष्मशोषातुरं^१ वाहं वीक्ष्य चाग्निवलं बुधः ।
सन्निपातोद्भवे चापि कुर्य्याद् भेषजसङ्करम् ॥ १७॥
चितायां दह्यमानायां तद्धूमेन विचक्षणः ।
धूपयेत् सर्व्वशोषे तु तुरङ्गं शास्त्रकोविदः ॥ १८॥
जलौकसाञ्च रक्तेन कुर्य्यान्नेत्राञ्जनं^२ भिषक् ।
पिष्टाभिः सकलाभिर्वा ताभिः^३ शस्तमथाञ्जनम् ॥ १८॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे शोषेऽष्ट-
पञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥
अथ एकोनषष्टितमोऽध्यायः।
वातवलासकलक्षणचिकित्सितम् ।
कफमारुतसम्भूतः स्थूरासन्धिसमाश्रितः ।
शोथो वातवलासाख्यो मृदुश्चैव सवेदनः ॥ १ ॥
तेनातिखञ्जतेऽश्वस्य स्तम्भं पर्व्व च जायते ।
स्थोरकां^४ वेधयेत् सम्यग् वसातैलञ्च सर्पिषा ॥ २ ॥
१। श्लेष्मपित्ताय चाश्वाय । गः ।
२। तेनाञ्जनं । गः ।
३। वातार्ते शस्तमञ्जनम् । गः ।
४। वसातैलञ्च सर्पिंश्च पञ्चभिर्लवणैः सह । क्षते दद्याद् भिषक्
प्रातः स्वच्छस्नेहैश्च मर्दयेत् ॥ गः ।

२१८ अश्ववैद्यके [५६ अध्यायः ।
पञ्चभिर्लवणैः साम्लं पाने दद्याद्भिषग्वरः ।
प्राग्नः शोथं ततस्तैश्च मर्दयेद्भिषजां वरः ॥ ३ ॥
भग्नैः शंखकपालाद्यैः स्वेदैस्तं स्वेदयेद्भिषक् १ ।
तैलयुक्तं जलं पाने ग्रासे दूर्व्वाञ्च दापयेत् ॥ ४ ॥
पञ्चमूलकषायेण क्षीरयुक्तेन वस्तयः२।
सुखाय विहितास्तस्य पिप्पलीकल्कयोजिताः ॥ ५ ॥
चैष्टतेन३ च तैलेन कुर्य्यात्तैलानुवासनम्४ ।
अशान्तौ५ वह्निना कर्म्म ततः सम्पाद्यते सुखम् ॥ ६ ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे वातवला-
सकचिकित्सिते एकोनषष्टितमोऽध्यायः ॥
———
३ । तैरिति उक्तवसातैलैर्लवणादिमिश्रैरित्यर्थः ।
५ । पञ्चमूलस्य पलदशकम् । क्षीरस्य षाढ़को वस्त्यर्थं ग्राह्यः ।
———
१ । स्वेदैः संसेवयेद्भिषक् । खः ।
२ । वस्तिना । गः ।
३ । तैष्टताद्येन । गः ।
४ । तस्यानुवासनम् । गः ।
५ । असान्तौ । खः ।

[ ११७ ]
अथ षष्टितमोऽध्यायः ।
व्यापल्लक्षणचिकित्सितम् ।
प्रभूतं लवणं यस्य भोजने वाजिनो भवेत् ।
केवलं वा ततश्चास्य¹ व्यापत् सुमहती भवेत् ॥ १ ॥
लवणव्यापदार्त्तस्य स्वेदः श्वासश्च जायते ।
जलावगाहनं शस्तं तस्य कर्द्दमलेपनम् ॥ २ ॥
शर्करोदकपानञ्च हितं तस्मै² प्रकीर्त्तितम् ।
पयोऽनुवासनं वापि³ विशेषेणैव जायते ॥ ३ ॥
लवणव्यापदार्त्तस्य पिष्ट्वालम्बुषया सह ।
आखोद्य तिलतैलेन ततः पानं प्रदापयेत् ।
हरीतकी कुष्ठशृतं दापयेत् पानमुत्तमम् ॥ ४ ॥
बहुभिः खादितैर्धान्यैर्धान्यव्यापदमादिशेत् ।
शूलचिह्नं⁴ ततस्तस्य विह्वलत्वञ्च जायते ॥ ५ ॥
४ । लवणेत्यादि सार्द्धश्लोकः ख-पुस्तके नास्ति । अत्र तिल-
तैलस्य प्रस्थार्द्धं ग्राह्यम् । अलम्बुषायाश्च पलम् ।
५ । धान्यव्यापदं धान्यभक्षणजनितव्याधिमित्यर्थः ।
१ । तस्य व्याधिश्च महती । खः ।
२ । तस्य क्षमाचया । गः ।
३ । क्षीरस्यास्थापनं तस्य । गः ।
४ । शूलं चिह्नं । खः ।

२१८ अश्ववैद्यके [६१ अध्यायः।
सौभिञ्जवर्त्तिविहितां कुर्य्यात्तस्य भिषक् क्रियाम्।
अनयापि¹ सुखी न स्यात् कुक्षौ दाहस्ततः² स्मृतः ॥ ६ ॥
लवणव्यापदुक्तस्तु³ विधिः सर्व्वः प्रकीर्त्तितः।
सुराव्यापत्परीत्तस्य मुनिभिः शास्त्रकोविदैः ॥ ७ ॥
क्षीरव्यापद्गृहीतोऽश्वो मन्दं पिवति खादति।
†निद्रालुर्व्वेदनातंश्च ध्यायी गुरुशिरा भवेत् ॥ ८॥
पिप्पल्या हस्तिपिप्पल्या तेजोवत्या तथैव च।
अतिविषेण शुण्ठ्या च युक्ता पाने सुरा हिता ॥ ९ ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे व्यापच्चि-
कित्सिते षष्टितमोऽध्यायः ॥
अथैकषष्टितमोऽध्यायः।
{विषलक्षणचिकित्सितम् ।}
स्थावरं जङ्गमञ्चैव विषं द्विविधमुच्यते ।
जङ्गमं प्राणिसम्भूतं स्थावरञ्चापि मूलजम् ॥ १ ॥
६ । हस्तिपिप्पली गजपिप्पली । तेजोवती वचा । एषां पञ्च-
माषः कल्को देयः ।
१ । प्राणिसभूतमिति सर्पादिजनितम् । मूलजं कालकूटादिजम् ।
१ । यदि तया । गः ।
२ । तदा । गः ।
३ । लवणाव्यापत्परीत्तस्य । गः ।

६१ अध्यायः ।] विषरोगविवरणम् । .२१९
प्रस्वेदो रोमहर्षश्च अरुचिर्गात्रसादनम् ।
विवर्णमूत्रं लाला च भिन्नविङ्गलमेव च ॥ २ ॥
लिङ्गान्येतानि वाहस्य सर्पदष्टस्य लक्षयेत् ।
स्थावरेऽप्येवमेवन्तु नो दंशस्तत्र केवलम् ॥ ३ ॥
कीटादिविषसंयुक्ते लालास्रावोऽपि जायते१ ।
ज्ञेयो वाधप्रदेशे तु अन्यच्च सर्पदष्टवत्२ ॥ ४ ॥
दत्वादौ३ घृतपानन्तु जीवरक्षाविचक्षणः ।
ततः कुर्यात् क्रियां वैद्यः प्रच्छन्नोद्वर्त्तनादिकम् ॥ ५ ॥
तण्डुलीयकमूलन्तु मूलं विल्वकपित्थयोः ।
गोघृतेन समालोड्य सर्पदष्टे तु पाययेत् ॥ ६ ॥
सर्पदष्टस्य वाहस्य क्षिप्रं वस्त्रेण बुद्धिमान् ।
प्रच्छाद्येदंशदेशन्तु४ शिरां तस्य च५ वेधयेत् ॥ ७॥
४ । वाधेत्यत्र वेधेति पाठः साधुः ।
६ । तण्डुलीयकमूलं । (कांटानटेरमूल) ।
७ । प्रच्छाद्येत् परिच्छादयेदित्यर्थः ।
१ । कीटादिविषे लाला श्वासो वाहस्य जायते । गः ।
२ । दंशप्रवेशेतु अन्यदा सर्पदंष्ट्रवत् । गः ।
३ । दद्यादौ । खः ।
४ । प्रच्छाद्येदंशदेशन्तु । खः ।
५ । वा तस्य । खः ।

३२०. अश्ववैद्यके [५१ अध्यायः।
एवं कृत्वा भिषक् चूर्णैः शीघ्रमुद्वर्त्तयेत्ततः।
शालिहोत्रादिभिः प्रोक्तैर्विषघ्नैर्वक्ष्यमाणकैः॥ ८॥
कुष्ठजीरक¹दन्तीभिर्नैपाली²भद्रमुस्तकैः।
कट्फले³न्द्रयवागारधूमास्फोटकसैन्धवैः॥ ६॥
विड़ङ्गपिप्पलीक्षारशतपुष्पावचाजलैः⁴।
निशातेजोवतीपाठामरिचागारधूमकैः॥ १०॥
यथाप्राप्तैः समस्तैर्वा एतैश्चूर्णीकृतैर्बुधः।
दष्टस्योद्वर्त्तयेद्देशं प्रस्थितञ्चैव वाजिनः॥ ११॥
प्रलेपो वा प्रदातव्य एतैर्गोमूत्रपेषितैः।
ततः शान्तिं प्रयच्छन्ति तुरङ्गे विषदूषिते॥ १२॥
चन्दनागुरुकुष्ठैश्च लोध्रभार्गीफलीनखैः।
शिरोषदन्तीमूलैश्च दंशलेपो विषापहः॥ १३॥
दंशनात्तंस्य वाहस्य दंशस्थानं विचक्षणः।
छिन्द्यात्तीक्ष्णेन शस्त्रेण मन्त्रैश्चैव विषं हरेत्॥ १४॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे विषचि-
कित्सिते एकषष्टितमोऽध्यायः॥
८। उद्वर्त्तयेत् घर्षयेत्।
६। आस्फोटः (हापरमाली)।
१३। फली प्रियङ्गुः।
१। चित्रक। गः। ३। कङ्कोल। गः।
२। पिप्पली। गः। ४। मन्त्रैः। गः।

[ ३२१ ]
अथ द्विषष्टितमोऽध्यायः।
अपस्मारलक्षणचिकित्सितम् ।
पतत्यकस्माद् यो भूमौ स्तब्धाक्षो गतचेतनः¹।
स्वस्थाशयोऽपि² यः शीघ्रं सोऽपस्मारीति कीर्त्तितः ॥ १ ॥
उन्मादोक्तक्रियां सर्व्वां ततः कुर्य्याद्विचक्षणः ।
घृतस्यातिपुराणस्य तस्य पानञ्च शस्यते³ ॥ २ ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे अपस्मार-
चिकित्सिते द्विषष्टितमोऽध्यायः।
अथ त्रिषष्टितमोऽध्यायः।
षट्पदीभक्षणलक्षणचिकित्सितम् ।
आपाण्डुवर्णा⁴ कपिला हरिता च प्रजायते ।
महोदरा च षट्पादी⁵ सूक्ष्मवक्त्रोत्तमाङ्गिका ॥ १ ॥
षट्पदी नाम विख्याता तथा चाञ्जलिकारिका⁶।
गङ्गापतङ्गसंज्ञा⁷ च भाषिता सा दुरासदा ॥ २ ॥
१। कम्पवाहनः। गः। ५। मन्दोदरी षट्पदीच। गः।
२। पूर्णञ्च योत्थितः। गः। ६। चाञ्जलिकारिका। खः।
३। प्रशस्यते। गः। ७। गाङ्गपाताङ्गसंज्ञा। खः।
४। हुडुर्व्वाच। गः।
41

३२२ अश्ववैद्यके [६४ अध्यायः ।
ग्रासमध्यगतं१ वाहा ये भक्षन्ति सुदारुणम् ।
तेषां शोषश्च मूर्च्छा च भ्रमः श्वासश्च२ जायते ॥ ३ ॥
तेषु गव्यं घृतं पाने अभ्यङ्गश्च प्रशस्यते ।
सर्पदष्टचिकित्सायां कीर्त्तितं यच्च भेषजम् ॥ ४ ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे षट्पदी-
भक्षचिकित्सिते त्रिषष्टितमोऽध्यायः ॥
अथ चतुःषष्टितमोऽध्यायः ।
साध्यासाध्यविवेकः ।
अत ऊर्द्धं प्रवक्ष्यामि साध्यासाध्यविनिश्चयम् ।
एकः प्रशाम्यते व्याधिः पुनरन्यः३ प्रकुप्यति ॥
पुनरन्यः४ पुनश्चान्यो यस्य तं परिवर्जयेत् ॥ १ ॥
व्याधिनाल्पस्य५ वाहस्य प्रकृतिं याति६ सर्व्वदा ।
यः स्वभावं७ परित्यज्य दुश्चिकित्स्यः स उच्यते ॥ २ ॥
१ । पुनरित्येकस्य प्रशमनं अन्यस्य च प्रकोप इत्यर्थः ।
२ । अस्य श्लोकस्य द्वितीयपाठो न सङ्गच्छते ।
१ । ग्रासमध्यगता वाहा भक्षयन्ति । गः ।
२ । शोधः । गः । ५ । विपरीतस्य । खः ।
३ । अन्यश्चैव । गः । ६ । प्रकृतिर्याच । खः ।
४ । पुनश्चान्यः । गः । ७ । स्ववाहन्तु । खः ।

६० अध्यायः ।] साध्यासाध्यविवरणम् । ३२३
किञ्चित्साध्यं¹ तथासाध्यं लक्षणं च प्रकाश्यते ।
कृच्छ्रसाध्यः स विज्ञेयो याप्यो वाथ हयो भवेत्² ॥ ३ ॥
मुष्यते नष्टगन्धश्च³ सोऽप्यसाध्यः प्रकीर्त्तितः ॥ ४ ॥
सप्ताहात् क्रियमाणेऽपि भेषजे यस्य वाजिनः।
विशेषो न भवेत्तस्य चिकित्सां न प्रयोजयेत् ॥ ५ ॥
दीप्ताग्नेस्तु प्रयोक्तव्या क्रिया हीनाग्नये तु न।
निश्चेष्टोऽनिमिषाक्षश्च बालैर्वा यो न वोद्ध्यते ॥ ६ ॥
लभते ताड़नं दाहं रूपैश्च परिवर्जयेत् ।
तनुः स्तम्भा श्लथा वापि जिह्वा चैव तथाविधा ॥ ७ ॥
स्थूलो वा यो निराहार आहारैर्वा न पुष्यति।
पूर्वाङ्गं श्रूयते वामं दक्षिणं यस्य पश्चिमम् ॥ ८ ॥
सदाहगुरु एकाङ्गं श्रूयते यस्य वा हरेः।
शीतं गुदञ्च नासास्यं शीतोच्छासी च यो हयः ॥ ६ ॥
७ । तनुरित्यादि नैव साध्यः प्रकीर्तित इत्यन्तैः श्लोकैरषाध्य-
लक्षणानि प्रदर्शितानि ।
८ । वाङ्मित्यत्र वाममिति युक्तः पाठः ।
१ । इत्येवासाध्यताया । खः । ३ । नष्टगन्धी च । गः ।
२ । मतः । गः ।

३२६ अश्ववैद्यके . [५४ अध्यायः।
मूलाध्मातानिमेषाक्षः कृच्छ्रगामी च जायते ।
कृच्छ्राच्च कम्पते श्वासाध्मातश्च मूनमेहनः ॥ १० ॥
श्लेष्मा न पिच्छिलः सान्द्रः फेनिलः पाण्डुरस्तथा।
गलशुण्डा गले यस्य शोफो वा कठिनो भृशम् ॥ ११ ॥
रुद्धो गलग्रहो वापि मन्या वापि सुदूषिता।
श्लेष्मा विविधवर्णश्च सान्द्रोऽतिपूतिगन्धवान् ॥ १२ ॥
क्षयज्ञः काशते वापि हरेर्यस्य प्रवर्त्तते।
अतिसारेण क्षीणस्य यस्य शोथः प्रजायते ॥ १३ ॥
पश्चात्तु मूत्ररोगश्च जायतेऽश्वस्य दारुणः।
न संह्वयोति यो मेढ्रं वक्षःशोभाविवर्जितः ॥ १४ ॥
गुर्वङ्गोऽतिशयं भूय आत्मानमभिवीक्षते।
भग्नग्रीवश्च यो वाहो ब्रध्नैर्यस्य विमुच्यते ॥ १५ ॥
विस्तीर्णा श्रोणिका यस्य श्वासः स्वेदश्च मुष्करुक्।
वाह्वोरभ्यन्तरे यस्य द्रोणिका भिद्यतेऽपि च ॥ १६ ॥
मण्डूकायाञ्च कीर्णायां नित्यस्रावी तक्षो भवेत्।
खुरश्च यस्य वाहस्य खिन्नश्चैव प्रजायते ॥ १७ ॥
सर्व्वे पूर्व्वोदिता ह्येते नैव साध्याः प्रकीर्त्तिताः।
तथापि जीवमानस्य कुर्य्याद्वैद्यः प्रतिक्रियाम् ॥ १८ ॥
प्रदीप्ताग्निर्भवेद्यस्तु प्रसन्नं रूपमीक्षते।
बहुपानरतो वाजी साध्यरोगः स उच्यते ॥ १६ ॥

६५ अध्यायः।] प्रकृतिज्ञानविवरणम् । १२५
कायेन धनुते यस्तु लोड़तेऽतिशयं हरिः ।
वडवायां रतश्चैव सोऽपि साध्यः प्रकीर्त्तितः ॥ २० ॥
चक्षुषोः सुदीर्त्तिय॑स्य खेददोषी च यो हयः ।
लांगुच्छिर्हितेत्तु (!) शिरा यस्य च वेधिता ॥ २१ ॥
यस्त्वसाध्यः स्मृतो वाहः स कश्चिन्नैव साध्यते ।
काले नापेक्षिताः साध्या दुश्चिकित्स्याः प्रकीर्त्तिताः ॥२२॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे साध्या-
साध्यविवेके चतुःषष्टितमोऽध्यायः ।
अथ पञ्चषष्टितमोऽध्यायः ।
वातादिप्रकृतिलक्षणानि ।
धूमवर्णः कृशो रूक्षः शिरालो वेगवान्' हयः ।
जङ्घौर्वमितजिह्वश्च२ वातप्रकृतिरुच्यते ॥ १ ॥
पित्तप्रकृतिकश्चापि३ कृशतीक्ष्णतनुत्वचः ।
नित्यं शीताभिलाषी च वद्धाशी पीतवर्णकः ॥ २ ॥
२० । धनुते धनुराकारो भवति । लोड़ते मग्नो भवति ।
१ । शिरागण्डाङ्गवान् । गः ।
२ । ऊर्द्ध्वान्तो दिजिह्वश्च । खः ।
३ । निसान्ताशावतिसिद्धः प्रोक्तः । गः ।

३२६ अश्ववैद्यके [६६ अध्यायः ।
पित्तप्रकृतिकश्चापि भवेत् खेदश्च जायते ।
श्लेष्मसुसंहताङ्गश्च क्षुत्तृट्संहरणे क्षमः ॥ ३ ॥
सङ्कीर्णप्रकृतिष्वपि¹ विद्यात् सङ्कीर्णलक्षणम् ।
प्रकृतिं सम्यगालोक्य भिषग्वातादिकामिमाम् ॥ ४ ॥
यथादोषं ततः कुर्य्याच्चिकित्सां शास्त्रसम्मताम् ।
वातश्लेष्म तथा पित्तं ज्ञात्वा कर्म्म प्रचक्रमेत् ॥ ५ ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे प्रकृति-
ज्ञाने पञ्चषष्टितमोऽध्यायः ॥
अथ षट्षष्टितमोऽध्यायः ।
रसोनकल्पः ।
रसोनस्य प्रवक्ष्यामि कल्पं² शास्त्रानुसारतः ।
³सम्पूर्णरसवीर्य्योऽसौ मासे संगृह्य फाल्गुने ।
गृहीत्वा स्थापयेत्तत्र यवस्थो⁴ नैव नश्यति ॥ १ ॥
ततस्तस्य प्रयोगन्तु कुर्य्यान्मात्राप्रमाणतः ।
३ । प्रथमपादद्वयं ख-पुस्तके नास्ति ।
५ । अस्य तृतीयचतुर्थपादौ ख-पुस्तके न स्तः ।
१ । खापि । खः । ४ । यत्रासौ । गः ।
२ । कल्कं । गः ।
३ । सम्पूर्णरसवीर्य्याभ्यां मासे ग्राह्यो तु फाल्गुने । गः ।

६६ अध्यायः।] रसोनकल्पः । ३२७
मातुलुङ्गरसोपेतं मांसानां रसकेन च१।
रसं दद्याद्रसोनस्य अन्यैर्वाम्लैः२ समायुतम् ॥ ३ ॥
प्रथमे दिवसे देयं३ रसोनस्य पलद्वयम्।
एकैकपलवृद्ध्या तु दद्याद्४ यावच्च विंशति ॥ ४ ॥
उत्तमाञ्चस्य मात्रैषा मध्यमस्य चतुर्दश ।
जघन्यस्य५ पलान्यष्टौ मात्रैषा न विरोधिनी ॥ ५ ॥
हीनन्तु रसमात्रातो६ भागेनैकेन बुद्धिमान् ।
यवकल्केन७ संपुष्टं मांसयुक्तं प्रदापयेत् ॥ ६ ॥
प्रत्यहं दापयेत्तावद् यावन्मात्रा विवर्द्धते ।
मात्रावृद्धिं भिषग्युक्त्या८ दद्यादेकान्तरं ततः ॥ ७ ॥
रसोनस्य प्रयोगश्च हेमन्ते शिशिरे तथा।
प्रावृट्काले वसन्ते च मध्यमः परिकीर्त्तितः ॥ ८ ॥
८ । रसोनस्येत्यादिश्लोकः ख-पुस्तके नास्ति ।
१। माषाणाञ्च रसेन वा। गः।
२। प्रत्यैः। गः।
३। दद्यात्। गः।
४। यावत् पूर्णांच विंशतिः। गः।
५। अधमस्य। गः।
६। रसमात्रायाः। गः।
७। याववाटीयुतं। गः।
८। बुद्ध्या। खः।

' in 'दातव्यः' (L7):
In 'दातव्यः', व्य has व attached to य.
Here, it's व + य = व्य! "सव्ययञ्च"!
Wait, look at verse 15:
"पानं सकल्कञ्च"
Variant: "पाने सव्ययञ्च" (or सव्ययं च).
Yes! 'सकल्कञ्च' -> 'सव्ययञ्च'!

Let's double-check line by line to make sure all line breaks match the original image.

Line breaks in image:
Header:
३२८ अश्ववैद्यके [५५ अध्यायः ।

Verses:
शरन्निदाघयोश्चापि नैव देयः कदाचन ।
प्रावृट्काले प्रदातव्यो जलपूर्णे महीतले ॥ ९ ॥
वातिकेषु विकारेषु तिलतैलेन योजितः¹।
क्षीरसर्पिःसमायुक्तः पित्ते वै शर्करान्वितः² ॥ १० ॥
कफे³ कटुकतैलेन कटुकैरवचूर्णितः⁴।
रसः प्रभाते दातव्यः सायं कल्कस्तु भोजने ॥ ११ ॥
पिण्डेनैव⁵ प्रदातव्यो रसोनस्तु विजानता ।
वायौ प्रधानः पित्ते तु विषमस्तु कफे समः ॥ १२ ॥
वातश्लेष्मरिण वाते वा कफे वा पानमिष्यते ।
रसं दद्यात्⁶ प्रभाते तु स्

६९ अध्यायः ।] रसोनकल्पः । ३२६
कल्कप्रयोगेऽल्पगुणं तथा चात्ययवर्जितम्१ ।
क्रियावसाने२ दातव्यं शालिषष्टिकपायसम् ॥१६॥
त्रिरात्रं३ पञ्चरात्रं वा शर्करासर्पिषान्वितम् ।
पुराणः स तु विज्ञेयो नैव देयस्तु वाजिनाम् ॥ १७ ॥
विधिरेष समुद्दिष्टः पूर्व्वशास्त्रविशारदैः ।
द्विगुणञ्चापि सप्ताहं तुरङ्गं४ नैव वाहयेत् ॥ १८ ॥
स्वादुशीतोपचारञ्च तत्र यावत्५ प्रकीर्त्तितः ।
रसोने तु यदा खेदी६ श्वासवान् जायते हयः ॥ १९ ॥
व्यापद्युक्तः स विज्ञेयस्तस्य कुर्य्याद्भिषक्७ क्रियाम् ।
पित्तज्वरसमुद्दिष्टां८ क्रियां सर्व्वां प्रयोजयेत् ॥ २० ॥
रसोनव्यापदाघाते तुरङ्गं मतिमान् भिषक् ।
वातभुग्नास्थिगात्रेषु मारुताहतमूर्त्तिषु ॥ २१ ॥
वृद्धेषु च विशेषेण रसोनञ्च९ प्रदापयेत् ।
१७ । पुराण इत्यादिश्लोकः ख-पुस्तके नास्ति ।
१ । क्षयवर्जितः । ख ।
२ । कृतावसाने । ख ।
३ । त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा शर्करा माक्षिकान्विता । ग ।
४ । द्विगुणं । ग ।
५ । यथावत् परिकीर्त्तितः । ग ।
६ । सादी सभावाज्जायते हयः । ग ।
७ । क्रियामिमाम् । ग ।
८ । समुद्दिष्टं विधिं सर्व्वम् । ग । ९ । सरसोनं । ग ।
42