अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

२६ अध्यायः।] निरूहविवरणम्। १५५
कषायं खरसञ्चैव गोमूत्रं काञ्जिकन्तथा ।
कल्कञ्चैव प्रदातव्यं भेषजैर्व्वक्ष्यमाणकैः ॥ १८ ॥
चिफला मधुकं रास्ना मदनं गौरसर्षपाः ।
एला चिकटुकं कुष्ठं शतपुष्पा हरेणुकम् ॥ १९ ॥
हरिद्रे द्वे समञ्जिष्ठे¹ तथा लवणपञ्चकम् ।
यथाप्राप्तं समस्तं वा वर्गमेतं प्रदापयेत् ॥ २० ॥
कफोल्बणेषु रोगेषु तथा वातोल्बणेषु च ।
निरूहः संप्रदातव्यस्तुरङ्गस्य विपश्चिता ॥ २१ ॥
कषाये कल्कमालोड्य निरूहं संप्रदापयेत् ।
नैवात्यन्ततनुं² धीमान् नैवात्यन्तघनं तथा ॥ २२ ॥
पित्ते निरूहः कर्त्तव्यः क्षीरेणेक्षुरसेन वा ।
सिन्धुसर्पिःसमायुक्तः शर्करामधुसंयुतः ॥ २३ ॥
१८। तुरङ्गानां कफोल्बणेषु वातोल्बणेषु वा रोगेषु एष निरू-
हो देयः । चिफलादीनां समस्तानां यथालब्धानां वा कषायार्थं
दशपलानि कल्कार्थञ्च पलं यथासंख्यं ग्राह्यम् । अथ चतुराढ़के
जले पक्त्वा पादावशिष्टे कषाये उक्तं कल्कं मिश्रयित्वा निरूहो देयः।
एवञ्च खरसगोमूत्रकाञ्जिकानां प्रत्येकमाढ़के प्रत्येकं चिफलादि कल्क-
पलं मिश्रयित्वा निरूहो देयः । एष चतुर्विधो निरूहः ॥
२३। पित्ते निरूहमाह पित्तइत्यादि । इक्षुरसस्य क्षीरस्य वा-
ढ़कं सैन्धवस्य पलं घृतस्य च प्रस्थः । मधुनः शर्करायाश्च पलं पलम् ॥
१ । दे च मञ्जिष्ठा । गः । २ । नैवात्यन्तं ततो । गः ।

१६६ अश्ववैद्यके [१६ अध्यायः ।
चतुर्वर्षस्य वाहस्य गुदे नेत्रं प्रवेशयेत् ।
चतुरङ्गुलं भिषक् प्राज्ञो वाजिशास्त्रविशारदः ॥ २४ ॥
द्वे च¹ द्विवर्षजातस्य त्रिवर्षे चाङ्गुलत्रयम् ।
षाण्मासिके² वर्षजाते एकमेवाङ्गुलं भवेत् ॥ २५ ॥
उदङ्मुखं प्राङ्मुखं वा कृत्वा वाहं सुयन्त्रितम् ।
घृताभ्यक्तेन हस्तेन पुरीषमपकर्षयेत् ॥ २६ ॥
स्वयं³ कृत्वा पुरीषे वा दद्याच्चैवानुवासनम् ।
निरूहश्च प्रदातव्यः पुच्छं नीत्वा प्रदक्षिणम् ॥ २७ ॥
दद्रुशोफकफश्वासग्रहणीकुष्ठरोगिणाम् ।
तृषार्त्तस्य⁴ च गर्भिण्याः कृशवृद्धस्य वाजिनः ॥ २८ ॥
क्षुत्तृष्णाश्रमयुक्तानां मद्यं पीतवतामपि ।
वर्जितो वाजिनां वस्तिस्तथाश्वे व्याधिपीडिते ॥ २९ ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे निरूहा-
नुवासने षोडशोऽध्यायः ।
२४-२५। अश्वानां वयोविशेषेण नेत्रप्रवेशननियममाह चतु-
वर्षस्येत्यादि ।
२६-२७। कथं निरूहयेत्तदाह उदङ्मुखमित्यादि ।
२८-२९ । येषां निरूहनिषेधस्तदाह दद्वित्यादि ।
१ । द्वये । गः ।
२ । षण्मासे वर्षजाते च । खः । ३ । स्वायं । खः ।
४ । क्षुधार्त्तस्यचगर्भिण्याः क्रुद्धवृद्धप्रवासिनाम् । खः ।

[ १६७ ]
अथ सप्तदशोऽध्यायः।
───•:0:•───
नस्यविधिः।
ऊर्द्धं^१ वक्त्रस्य दोषोऽस्ति' तथाचाधोमुखस्य च ।
तस्मान्नस्यं तुरङ्गस्य ईषदुन्नाम्य दापयेत् ॥ १ ॥
वामाङ्गुष्ठेन संपीड्य एकं नासापुटं बुधः ।
दद्यान्नस्यं तुरङ्गस्य लघुहस्तः सुमाचया ॥ २ ॥
नाड्यातिश्लक्ष्णया^२ वैद्यो यथा नोद्विजते हयः ।
अन्यथा जायते शीघ्रं नाडीव्यापत् सुदारुणा ॥ ३ ॥
तीक्ष्णैर्वा पूरये^३न्नाड्या देयं नस्यं विजानता ।
चन्दनाशीरयष्ट्याह्वक्षीरतोयैः सशर्करैः^४ ॥ ४ ॥
नस्यं दद्याद् भिषक् प्राज्ञो नाद्या दोषहिताय वै ।
१ । नासाग्राह्यं यदौषधं तन्नस्यं । तच्च द्विविधं रेचनं स्नेहनञ्च ।
तयोः रेचनं कफादीनां कर्षणम् । स्नेहनं बृंहणञ्चेति । तदुक्तं परि-
भाषायां “नस्यभेदो द्विधा प्रोक्तो रेचनं स्नेहनं तथा । रेचनं कर्षणं
प्रोक्तं स्नेहनं बृंहणं मतम् ॥ नस्यं तत्कथ्यते धीरैः नासाग्राह्यं यदौ-
षधम् । नावनं नस्तकर्म्मेति तस्य नामद्वयं मतम्”—इति ॥
२ । अथ कथं नस्यं प्रयोज्यं तदाह । वामाङ्गुष्ठेनेति । सुमाचया
कर्षमितेनेत्यर्थः ।
───────────────────────────
१ । ऊर्द्धं वक्त्रे च दोषः स्यात् । खः ।
२ । दद्यात् श्लक्ष्णतया वैद्यः । गः ।
३ । परया । खः ।
४ । क्षीरतोयैस्तु दापयेत् । गः ।

१६८ अश्ववैद्यके [१७ अध्यायः ।
शरत्कालोचिताः कार्याः स्नानपानादिपूर्व्विकाः ॥ ५ ॥
क्रियाः सर्व्वाः समासेन वाजिनां हितमिच्छता ।
वाते स्निग्ध' कफे चोष्णं पित्ते वै स्वादुशीतलम् ॥ ६ ॥
कफे रूक्षञ्च तीक्ष्णञ्च नस्यं प्रोक्तं तपोधनैः ।
चिवट्‌चूर्णं तथा तैलसर्पिषा वसया तथा ॥ ७ ॥
स्निग्धमेतत् स्मृतं नस्यं वाते वापि प्रशस्यते ।
जीवनीयौ समधुकौ शर्कराक्षीरवारिणा ॥ ८ ॥
५। शरत्कालिकं नस्यमाह नकुलः,—“शिलाचन्दनतोयादि-
स्त्रिक्काक्षाणि ? वाजिनां । शर्करामाक्षिकं सैरं पटोलं पलसम्मितम् ॥
नस्यं शरदि सप्तीनां जायते रोगशान्तये”—इति ।
६। नकुलोऽपि वाताद्यधिके स्निग्धादिनस्यमाह,—“देयं वा-
ताधिके स्निग्धं रौक्षं तिक्तं कफाधिके । पित्ताधिके तु मधुरं तुरङ्गे
संप्रयोजितम्” ॥ एषां द्विपञ्चाशत् श्रेष्ठं, अष्टोत्तरविंशति मध्यमं,
षड्विंशत्यधमं नस्यं नकुलेन प्रयोजितम् ॥
७। वाते स्निग्धं नस्यमाह चिवदिति । चिवट्‌चूर्णस्य कर्षः तैल-
घृतवसानां कुडवार्द्धं संमिश्य देयम् । वातेऽपि नस्यमाह नकुलः,—
“शुण्ठी घृतञ्च दुग्धञ्च रजःसारं तथैव च। वातदोषविनाशाय नस्य-
मेतत् प्रयोजयेत्”—इत्यादि ॥
८। पित्ते नस्यमाह जीवनीयाविति । जीवकर्षभकौ मेदामहामेदे
च। मधुकं (यष्टिमधु) । अत्रापि नकुलः,—“माक्षिकं शर्करामिश्रं
चन्दनं केशराणि च। नस्योऽयं वारिणा सद्यः पित्तनाशकरः सदा” ॥

पातेऽपि नस्यमाह स एव, - "गुडूची शुण्ठी मुस्ता च तगरं Line 13:सितसर्षपम् । सन्निपाते तु नस्योऽयं वारिणा क्रमकारकः ॥ कुंकुमं Line 14:सघृतं चैव माक्षिकं सितसर्षपाः । सन्निपाते सपित्तेऽयं नस्यः Line 15:स्याज्जीवरेचकः ॥ अभया पुत्रिणी एला एला लाक्षा शतावरी । Line 16:सन्निपातेऽनिलाधिक्ये नस्योऽयं चेमकारकः ॥ मरिचं पिप्पलीमूलं Line 17:वचाशारङ्गिकाभयः । सन्निपाते कफाधिक्ये नस्यं सप्रेः सुखप्रदम्"- Line 18:इति ॥ Line 19:22`

Let's double check १७ अध्यायः ।]:
Wait, is the digit in header १० or १७?
Look at the left: १७ अध्यायः ।]. The digit ७ is clear.
Wait,

[ १७० ]
अथाष्टादशोऽध्यायः ।
स्वेदविधानः ।
यच्च क्वाथेन यः स्वेदो गुरुः स्वेदः स उच्यते ।
वालुकापुटकैः स्वेदः पुटस्वेद उदाहृतः ॥ १ ॥
शकृता महिषाश्वानां गोमयेन तथैव च ।
अग्नितप्तेन यः स्वेदः शङ्करस्वेद उच्यते ॥ २ ॥
अतसीभिः शणैर्माषैर्बीजैः काश्मर्य्यसम्भवैः ।
गोधूमैस्तिलयवैश्चैव कुलत्थैर्धान्यसम्भवैः ॥ ३॥
वर्षाभूगोक्षुरैरण्डैर्धान्याम्लक्वथितैः समैः ।
सर्व्ववातहरः स्वेदः पुटाख्यो गात्रसम्भवः ॥ ४ ॥
सुतप्तकाञ्जिकैः स्विन्नं वृषं बद्ध्वा पुटं भिषक् ।
तुषस्वेदं तुरङ्गस्य धान्यैर्वापि प्रदापयेत् ॥ ५ ॥
कफे रूक्षं प्रशंसन्ति स्वेदं शास्त्रविदो जनाः ।
आभ्राज्य वाते तैलेन सर्पिषा वा प्रदापयेत् ॥६॥
३ । अतसी (मसिना) । काश्मर्य्यसम्भवैः गाम्भारीजातैः बीजै-
रिति शेषः । (गामारवीज) । वर्षाभूः पुनर्नवा (श्वेतपुन्या) । धान्या-
म्लक्वथितैः काञ्जिकपाचितैः। अतस्यादीनां समो भागो ग्राह्यः ॥

१८ अध्यायः।] स्वेदविवरणम् । १७१
वातश्लेष्मणि वाते वा कफे वा स्वेद उच्यते ॥ ७ ॥
पित्तरोगातुरः श्रान्तः क्षुधार्त्तश्च पिपासितः ।
अस्वेद्यः कीर्त्तितो वाजी वडवा चैव गर्भिणी ॥ ८ ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे स्वेदवि-
धानेऽष्टादशोऽध्यायः ॥
अथैकोनविंशोऽध्याय ।
स्नेहप्रयोगः ।
स्नेहप्रयोगो द्विविधः पिण्डः पेयश्च१ वाजिनाम् ।
पिण्डो भोजनसंयुक्तः पाने पेयः स उच्यते ॥ १ ॥
शरत्काले प्रधानस्तु प्रयोगः सर्पिषो मतः ।
हेमन्ते शिशिरे चैव तैलस्य समुदाहृतः ॥ २ ॥
पलपञ्चकमारभ्य त्रीणि त्रीणि विवर्द्धयेत् ।
पूर्णः प्रस्थो भवेद्यावदश्वपाने२ त्वयं विधिः ॥ ३ ॥
३। प्रथमदिने पलपञ्चकमारभ्य प्रतिदिनं यावत्-प्रस्थपूरणं पल-
त्रयमात्रं वर्द्धयेत् । अश्वपान इति वाजिघृतपानविषये ॥
१। पानश्च। खः । २। अच्छपाने। गः ॥

१७२ अश्ववैद्यके [१८ अध्यायः।
अश्वपानाच्च१ दातव्यमर्द्धं स्नेहस्य पण्डितैः।
प्रभाते वा विकाले वा पिण्डं दद्याद्भिषक् तथा ॥ ४ ॥
एकेनाह्ना न दातव्यं प्रस्थादूर्द्धं घृतं बुधैः।
आढकादपरो नैव प्रयोगस्तस्य शस्यते ॥ ५ ॥
त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा सप्तरात्रमथापि वा।
दशाहं द्वादशाहं वा दद्यात् स्नेहं निरन्तरम् ॥ ६ ॥
क्षुधिते यवसं दूर्व्वां तस्मै दद्याद्विचक्षणः।
सुखोष्णं सलिलञ्चैव प्रशस्तं परिकीर्त्तितम् ॥ ७ ॥
स्निग्धता सर्व्वगात्राणां वर्चः स्निग्धमसंहतम्।
सम्यक्स्निग्धस्य वाहस्य उत्साहश्चैव जायते ॥ ८ ॥
अरुचिर्दीनता चैव पादानां श्वयथुस्तथा।
अतिभिन्नपुरीषञ्च अतिस्निग्धस्य लक्षणम् ॥ ६ ॥
अस्निग्धस्य२ भवेद्वर्चो रूक्षवर्त्तितमेव३ च।
तस्मै वातो भिषक् प्राज्ञः पुनः स्नेहं प्रदापयेत् ॥ १० ॥
सम्यक्स्निग्धं प्रशंसन्ति मुनयः शास्त्रकोविदाः।
अतिस्निग्धश्च रूक्षश्च द्वावेतौ निन्दितौ स्मृतौ ॥ ११ ॥
४। अश्वपानाच्चेत्यत्र अश्वपानायेति पाठः साधीयान् ।
५। यस्मिन्दिने घृतप्रस्थो दीयते तस्मिन्दिने द्रव्यान्तराणा
माढकादूर्द्धं न देयमित्यर्थः॥
१। अश्छमानाच्च । गः। ३। बद्धचर्चितम्। गः॥
२। अतिस्निग्धं। खः॥

१६ अध्यायः ।] स्नेहविवरणम् । १०३
अतिस्निग्धस्य वाहस्य कुर्य्याच्चैव विचक्षणः ।
भोजनैः प्रतिपानैश्च वक्ष्यमाणैरनन्तरम् ॥ १२ ॥
सुरालवणसंयुक्तं प्रातर्दद्याद्विचक्षणः ।
यवागूभोजनञ्चैव विकाले तक्रसंयुतम्¹ ॥ १३ ॥
मुद्गाश्च भोजने देयास्तक्रेणाम्लेन मर्द्दिताः ।
एतत्त्र्यहं प्रकर्त्तव्यं पञ्चाहं वा भिषग्वरैः ॥ १४ ॥
एवं विरूक्षितानान्तु शुष्कघासैकवर्त्तिनाम् ।
कायाग्नेर्जायते वृद्धिः स्वल्पाम्भश्चापि वाजिनाम् ॥ १५ ॥
तैलं क्षारेण संयुक्तं प्रावृट्काले प्रदापयेत् ।
क्षीरयुक्तं शरत्काले हेमन्ते सुरया युतम् ॥ १६ ॥
शिशिरे लवणैर्युक्तं वसन्ते त्रिफलान्वितम् ।
वारिणा द्विगुणेनैव ग्रीष्मकाले² प्रशस्यते ॥ १७ ॥
अपक्वं नैव दातव्यं पाने स्वस्थेषु वाजिषु ।
समीक्ष्य दोषं पक्वञ्च तैलं दद्याद्विचक्षणः ॥ १८ ॥
आमं दत्तं गुदे तैलमभिष्यन्दाय जायते ।
तस्माद्दद्याद्विशेषेण स्नेहं³ वस्तौ विपाचितम् ॥ १९ ॥

१६ तैलं पलाष्टकम् । क्षारस्य च षट्तोलकं मात्रा ॥
१७ । लवणस्य पलं । त्रिफलायाश्च मिलितं पलं ॥

१ । तक्रसंस्कृताम् । खः ॥ ३ । स्नेहवस्तिविपश्चितः । गः ॥
२ । ग्रीष्मेचापि । गः ॥

१७४ अश्ववैद्यके [२० अध्यायः ।
मन्दकोष्ठानले वाहे स्थूले चातिकृशे तथा ।
स्नेहपानं न दातव्यं व्यायामेन च योजिते ॥ २०॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे स्नेहप्रयोगे
एकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९ ॥
अथ विंशोऽध्यायः ।
तैलविधानः।
मधुकादितैलम् ।
मधुकोशीरयष्ट्याह्वरक्तचन्दनपद्मकैः ।
श्रीपुष्पधातकीलोध्रमञ्जिष्ठाचन्दनैः समैः ॥ १ ॥
कल्कीकृतं पचेत्तैलं गोक्षीरेण समन्वितम् ।
पित्तदोषविनाशाय मधुकाद्यभिधानकम् ॥ २ ॥
चित्रत्सपिः ।
सर्पिस्तैलं वसां चैव एकीकृत्य विचक्षणः ।
१। मधुकं (मौल) । उशीरं (गन्धवेणा) । यष्ट्याह्वं (यष्टिमधु) ।
पद्मकं (पद्मकाठ) । श्रीपुष्पं (लवङ्ग) । धातकी (धाइफुल) । अत्र
चन्दनं श्वेतचन्दनं । तैलस्य प्रस्थः । मधुकादीनां मिलित्वा कुड़वः ।
दुग्धं च तैलसमं देयम् ॥
३—४ । सर्पिस्तैलवसानां मिलित्वा प्रस्थः । दशमूलस्य कल्कः

२० अध्यायः।] तैलविधानम् । १७५
दशमूलकषायेण तत्कल्कैः पाचयेद्भिषक् ॥ ३ ॥
मृदग्निना वृहताख्यं नस्यपानादिकामिकम्।
वातव्याधिविनाशाय कीर्त्तितं यत्तपोधनैः ॥ ४ ॥
प्रसारणीतैलम् ।
शतं शतं पलानान्तु प्रसारण्याश्वगन्धयोः।
दशमूलशतञ्चैव काथयित्वा विचक्षणः ॥ ५ ॥
माषपर्ण्यः पलं वापि मुङ्गपर्ण्याः पलं तथा।
सैन्धवस्य पले द्वेतु¹ चित्रकस्य तथैव च ॥ ६ ॥
पिप्पलीनां तथा मूलं प्रसारण्याश्च बुद्धिमान्।
यवक्षारञ्च गृह्णीयाद् बुधो द्विपलिकं तथा ॥ ७ ॥
पलैकं² चाष्टवर्गन्तु कल्कार्थे संप्रयोजयेत्।
पूर्व्वोक्तेन कषायेण दधिक्षीरतुषोदकैः॥ ८॥
कुड़वमितः। दशमूलस्य काथ्यस्य मिलितं शरावद्वयं । काथार्थं
वारि (३२ शराव) पादावशिष्टं कर्त्तव्यम्। अथ कल्केन सहैकत्र
पाचवित्वा स्नेहपाकविधानेन साध्यम् ॥
५-८ । तिलतैलं शरावचतुष्टयं (४ से) । काथद्रव्यं—प्रसारण्या-
दीनां त्रयाणां प्रत्येकं पलशतं । अथ काथार्थं वारि प्रत्येकं ४०० पलं ।
पादावशिष्टं कृत्वा तेन काथेन पृथक् पृथक् पाच्यं । तथा दध्ना दधि-
मस्तुना, क्षीरेण, तुषोदकेन च प्रत्येकं तैलसमानेन माषपर्ण्यादीनां
१ । दञ्जदेतु । खः ॥ २ । पलिकं । खः ॥

१७६ अश्ववैद्यके [२० अध्यायः।
पचेत् प्रसारणीतैलं भिषग्विद्वान् समाहितः।
वातरोगेषु१ सर्व्वेषु हितं भेषजमुत्तमम्॥ ९॥
दशमूलस्य कल्केन तत्कषायाम्बुकाञ्जिकैः।
लवणैः संयुतं तैलं पचेद्वातविनाशनम्॥ १०॥
तुल्याभ्यां घृततैलाभ्यां विहृतोक्तैश्च भेषजैः।
मिश्रकं साधयेत्तैलं वसातैलेषु२ मध्यमम्॥ ११॥
अपक्कं यमकं३ प्रोक्तं घृतं तैलसमीरितम्।
पाने वस्तौ तथाभ्यङ्गे वातरोगेषु शस्यते॥ १२॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे तैलवि-
धाने विंशोऽध्यायः॥२०॥
कुट्टितेन कल्केन च सह तैलं साधयेत्। पाकप्रणाली-आदौ तैलं मूर्च्छ-
यित्वा प्रसारण्यादीनां प्रत्येकं काथेन सह कल्कं भोजयेत्। ततः क्षीरा-
दीनि भोजयित्वा पाकशेषं कुर्य्यात्। क्षीरे दिरात्रं सरसे त्रिरात्रं तक्रा-
रण्णालादिषु पञ्चरात्रमिति नियमात् क्षीरं भोजयित्वा द्विरात्रं दधि-
मस्त्वारनालञ्च भोजयित्वा पञ्च पञ्च वासरान् संस्थापयेत्। अष्टवर्ग इति
जीवकर्षभककाकोलीक्षीरकाकोलीमेदमहामेदद्विऋद्धिकानि अष्टौष-
धान। तदुक्तं, — “जीवकर्षभकौ मेदे काकोल्याद्वृद्धिवृद्धिके। अष्ट-
वर्गोऽष्टभिर्द्रव्यैः कथितश्चरकादिभिः”—इति परिभाषा॥
१। रोगेषु चैव सर्व्वेषु। गः॥ ३। मध्यम्। गः॥
२। सिद्धं तैलेन मध्यमम्। गः॥

[ १७७ ]
अथैकविंशोऽध्यायः ।
घृतविधानः ।
पञ्चतिक्तघृतम् ।
वासानिम्बकरञ्जानां सप्तपर्णीपटोलयोः ।
साधयेत् क्वाथकल्काभ्यां पञ्चतिक्तघृतं बुधः ॥ १ ॥
करञ्जाद्यं घृतम् ।
करञ्जोशीरमधुकैः श्यामाचन्दनपद्मकैः ।
त्रायमाणा शटी मूर्वी पटोलातिविषैः समैः ॥ २ ॥
एतैः सर्व्वैस्तथा सार्द्धं त्रिचतुःपञ्चसम्मितैः ।
कल्कीकृतैः पचेत् सर्पिस्त्रिफलाया रसेन तु ॥ ३ ॥
पित्तदोषापहं हृद्यं बलतेजोविवर्द्धनम् ।
करञ्जाद्यमभिधानन्तु जीवनं वृंहणं भिषक्१ ॥४॥
१ । कल्कार्थं वासादीनां प्रत्येकं पलं, क्वाथार्थं च प्रत्येकमष्ट-
पलम् । वारिः ३२ शरावाः । स्नेहस्य च प्रस्थः ॥
२-४ । घृतस्य प्रस्थः। क्वाथार्थं त्रिफलायाः शरावचतुष्टयं, वारि च
(३२ श) । पादावशेषेण क्वाथेन सह करञ्जादीनां मिलित्वा पलच-
तुष्टयं कल्कीकृत्य घृतं पाच्यम्॥ त्रायमाणा वलालता। अतिविषं
(आतरुच्) । नकुलोऽप्यत्र सप्तविंशतिकं घृतमाह, - “शिलाजतुविशाला
१। जीवयेत्तु हयं भिषक् । गः ॥
23

१७८ अश्ववैद्यके [२१ अध्यायः ।
द्वितीयं पञ्चतिक्तं घृतम् ।
पटोलं वासकं निम्बं गुडूची कण्टकारिका ।
एषां दशपलान् भागान् जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ ५ ॥
त्रिफलायाः पलान्यष्ट तत्रैव¹ दापयेद्भिषक् ।
चतुर्भागावशेषन्तु कषायमवतारयेत् ॥ ६ ॥
घृतप्रस्थं प्रदातव्यं चूर्णस्य पलद्वयम् ।
कासे श्वासे च हिक्कायां गलगण्डार्दितेषु च ॥ ७॥
ये चान्ये कफजाः केचित् रोगा वातप्रकोपजाः ।
पैत्तिका द्वन्द्वजाश्चापि तथा वै सन्निपातजाः ॥ ८ ॥
एतानपि निहन्त्याशु पञ्चतिक्तमिदं घृतम् ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे घृतवि-
धाने एकविंशोऽध्यायः ॥
च पद्माख्यं नागकेशरम् । लाक्षाच द्राकमूलञ्च निम्बद्वयसमन्वितम् ॥
घृतं समांशकं देयं सप्तविंशतिकं विदुः"-इति ॥
१ । क्षुण्णं तत्रैव दापयेत् । गः ॥

[ १७५ ]
अथ द्वाविंशोऽध्यायः ।
श्रान्तोपचारः ।
श्रमो भवति रोगाय वाहनानामतिवाहनात् ।
श्वासिनः श्लथदेहाश्च दीनास्तेन भवन्ति वै१ ॥ १ ॥
श्रान्तस्य मदिरान्दत्वा१ गड़युक्तां विजानता ।
पश्चाद्घासः प्रदातव्यो जलपानं भवेत्ततः ॥ २ ॥
गोमयं लवणं मूत्रं कथितं मृत्समन्वितम् ।
सर्व्वाङ्गलेपनं प्रोक्तं मुनिभिः श्रमशान्तये ॥ ३ ॥
मर्दयेत् सर्व्वगात्राणि गोमयेनाथवा पुनः ।
क्षीरोदकेन वस्तिञ्च दद्यात् सेकञ्च मूर्द्धनि ॥ ४ ॥
सर्व्वकायिकमभ्यङ्गं सर्पिषा चैव कारयेत् ।
श्वोभूतजलकुम्भस्थान् संस्कृतान् दापयेद् यवान् ॥ ५ ॥
३ । मूत्रं गोमूत्रम् । श्रमशान्तये पिण्डमाह नकुलः, - “मद्यं
मरिचसंमिश्रं लशुनं नागकेशरम् । द्विगुणं मेषमांसञ्च पिण्डो दत्तो
जयेच्छ्रमम्” - इति ॥
५ । श्वोभूतजलकुम्भस्थानिति पूर्व्वदिने वारिपर्य्युषितानित्यर्थः ॥
१ । खस्यदेहाश्च दीना अश्वा भवन्ति ते । खः ॥
२ । मदिरा देया गुड़युक्ता । गः ॥

१८० अश्ववैद्यके [२३ अध्यायः ।
एता एव क्रिया वैद्यः पञ्चरात्रं प्रयोजयेत् ।
मांसानां रसकैर्युक्तं यवान्नं भोजयेद्भिषक्¹ ॥ ६ ॥
प्रथमे दिवसे दद्यात् कम्पनाय च वाजिने ।
मांसानां रसकं पाने मारुतोद्भवशान्तये ॥ ७॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे श्रान्तोप-
चारे द्वाविंशोऽध्यायः ।
अथ त्रयोविंशोऽध्यायः ।
स्वस्थारिष्टः।
अथातः संप्रवक्ष्यामि स्वस्थारिष्टस्य लक्षणम् ।
शालिहोत्रादिभिः पूर्व्वमृषिभिः कीर्त्तितं यथा ॥ १॥
दुर्मना हीनवर्णश्च दत्तं नैव² च खादति ।
विना रोगमकस्माद्यो गतायुः स प्रकीर्त्तितः ॥ २ ॥
६ । मांसानामित्यादि मांससयुक्तं यवान्नं यथोक्तपरिमाणं
दापयेदित्यर्थः ॥
१ । स्वस्थारिष्टमिति । स्वस्थस्य सुखदेहस्य अरिष्टं मृत्यु-
लक्षणम् ।
२ । एवं नकुल आह,—“यस्याविकारिणोऽश्वस्य शरीरं परि-
हीयते । विमना ध्यानमौलस्त्वचिरात् स विनश्यति” ॥ इति ।
१ । ततः । खः । २ । दत्तं चैव न खादति । खः ।

र्यस्य जायते ।
Wait, "श्वयथुर्यस्य":
श्व, य, थु, र्य, स्य -> श्वयथुर्यस्य. Correct.

यस्य रोमाणि' स्निग्धानि तैलाक्ता इव केशराः ॥ ४ ॥

• "यस्य"
• "रोमाणि'"
• "स्निग्धानि"
• "तैलाक्ता"
• "इव"
• "केशराः"
• "॥ ४ ॥"

असाध्य' इति जानीयात् सप्ताहं तस्य जीवितम् ।

• "असाध्य'"
• "इति"
• "जानीयात्"
• "सप्ताहं"
• "तस्य"
• "जीवितम्"
• "।"

मेढ्र' निष्क्राम्य यो वाजी शार्दूलवन्निषीदति ॥ ५ ॥

• "मेढ्र'" or "मेढ्रं'"? It looks like "मेढ्र'": wait, is there an anusvāra? There's a stroke above/to the right: मेढ्र'.
  Wait, let's look at मेढ्र': is there a dot? It looks like मेढ्र' with a tick mark, or maybe मेढ्रं'. In Sanskrit it's accusative मेढ्रं निष्क्राम्य. Let's look closely: there is a bindu below the tick?

१८९ अश्ववैद्यके [२३ अध्यायः।
नासामेढ्राक्षिपायुभ्योऽकस्माद् यस्य च शोणितम् ।
सपित्तं जायते यस्य श्वासार्तोऽप्यतिमूत्रवान् ॥ ८ ॥
शूनोदरगुदमेढ्रो यश्चैते विगतायुषः ।
पूतिगन्धं भवेद्यस्य दुर्गन्धं मूत्रविट् तथा ॥ ६ ॥
दृष्ट आकम्पते¹ यश्च ग्रासमुज्झिरते यदि ।
मक्षिकै²र्भक्षितः पश्चात् निमिषे यस्य लोचने ॥ १० ॥
न शृणोति च कर्णाभ्यां स्पष्टं दृष्टं न बुध्यते ।
न चालयति लाङ्गूलं स्तब्धकर्णश्च जायते ॥ ११ ॥
श्रवणे पाण्डुरा रक्ता शिरा यस्य च वेधिता ।
मस्तके तालुके कण्ठे हृदि मुष्के च जायते ॥ १२ ॥
श्वयथुः कठिनाऽत्यर्थं रक्तहोनाश्च वाजिनः ।
६ । दर्शनेन्द्रियारिष्टमाह नकुलः, - “दृश्यते चाक्षिणी यस्य
पटलाभ इवाश्रिते । विमुक्तबन्धने चैव विच्छिन्ने च समन्ततः॥
अप्रसन्ने च विवृते सोऽपि शीघ्रं विनश्यति । कुञ्चितं यस्य दृष्टं तु
प्रस्तब्ध इव लक्ष्यते ॥ पुण्डरीकग्रहे वापि विवृत्ते यस्य लोचने ।
तिमिरे तु प्रदृश्येते सोऽपि शीघ्रं विनश्यति” इति ॥
११ । श्रवणेन्द्रियारिष्टे नकुलः,- “कर्णौ यस्य प्रदृश्येते स्तब्धा-
विव समुच्छ्रितौ । श्रवणे पाण्डुरा रक्ता शिरा यस्य स वेधिता ॥
विनश्यति हयः क्षिप्रमेतैर्लिङ्गैर्न संशयः” इति ।
१ । दृष्टोवा कम्पते । गः ।
२ । माक्षिकै वेष्टिते यच्चानिमेषस्य लोचने । खः ।

२३ अध्यायः ।] अश्वारिष्टविवरणम् । १८३
मुखेन स्रवते लाला प्रस्वेदो यस्य लेपवत् ॥ १३ ॥
तालुकं स्फोटकाकीर्णं नेत्रे कान्तिविवर्जिते ।
स्नाने पाने विरक्तश्च निद्राहीनोऽवघूर्णते¹ ॥ १४ ॥
यस्यैकैकं भवेच्चिह्नं मासान्तं तस्य जीवितम् ।
रोगीभूतस्य वाहस्य क्रियया वर्जितस्य च ॥ १५ ॥
यस्यैकैकं भवेच्चिह्नं पञ्चाहाभ्यन्तरे मृतिः² ।
जिह्वाग्रे³ पिड़का यस्य दृश्यते⁴ च तथाधरे ॥ १६ ॥
मूत्रं करोति रक्ताख्यं सप्तमासान् स जीवति ।
यस्य श्वासो भवेदुष्णः शरीरं पुलकाङ्कितम् ॥ १७ ॥
जिह्वा हिमसमाकारा स्वल्पायुः⁵ परिकीर्त्तितः ।
रक्तमश्रु च नेत्रान्ते पाण्डुरे च गतायुषः ॥ १८ ॥
खिन्ने मांसान्विते नेत्रे रक्ताभे रक्तवाजिनः⁶ ।
कृष्णपीतविचित्रैश्च सप्तमे स्वल्पजीविनः ॥ १९ ॥
१६ । रसनेन्द्रियारिष्टमाह नकुलः,—“जिह्वा च कठिना स्तब्धा
सोऽपि शीघ्रं विनश्यति” ।
१८–२१ । वेधशमनपिण्डमाह, शिंशपेत्यादि ॥ शिंशपा
(शिशु) । सारनिर्यासः शालनिर्यासः (धुना) । अष्टवर्गमिति । का-
१ । विना निद्रांच घूर्म्मति । खः । ४ । श्वेते चैव । खः ।
२ । म्रियेत् । गः । ५ । गतायुः सम्प्रकीर्त्तितः । गः ।
३ । ग्रीवाग्रे । खः । ६ । खिन्नमांसनिभे नेत्रे रक्तपीते च
वाजिनः । खः । विन्दुभिः कृष्णपीतैश्च व्याप्ते वा स्वल्पजीविनः ॥

१८४ अश्ववैद्यके [२३ अध्यायः ।
नेत्रैश्चैव विवर्णैश्च¹ सप्तरात्रन्तु जीवति ।
रक्तवर्णं भवेदेकं द्वितीयं नीलवर्णकम् ॥ २० ॥
पुटान्ते लोचने² यस्य मासायुः स प्रकीर्त्तितः ।
स्यातां नीले हि नेत्रान्ते लेखे द्विमासजीविनः ॥ २१ ॥
नीलपीते च नेत्रान्ते स्यातां त्रिमासजीविनः ।
चतुर्मासायुषो लेखा³ नेत्रान्ते बहुवर्णकाः ॥ २२ ॥
षण्मासजीविनोऽश्वस्य नेत्रान्ते बहुविन्दवः ।
सप्तमासायुषो नीले नेत्रे स्यातां हि वाजिनः ॥ २३ ॥
दशमासायुषोऽश्वस्य नेत्रयोर्वर्णव्यत्ययः⁴ ।
नासानिकटनेत्रान्ते प्रसार्याश्वस्य लक्षयेत्⁵ ॥ २४ ॥
दृष्टी रूक्षा सिता वातात् पित्तात् पीतारुणप्रभा ।
कफात् श्वेता जलार्द्रा च पीताभा च⁶ ज्वरागमे ॥ २५ ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे स्वस्था-
रिष्टे त्रयोविंशोऽध्यायः ।
कोली क्षीरकाकोली जीवकर्षभकौ मेदामहामेदौ ऋद्धिवृद्धिश्च ।
द्वौ क्षारौ साचिक्षारयवक्षारौ । कटुका (कट्की) । उग्रा वचा, लवणं
सैन्धवं । गजपिप्पली प्रसिद्धा । त्रिकटु शुण्ठीपिप्पलीमरिचानि ।
त्रिजातं सुस्तचिचकविडङ्गानि । एतेषां चूर्णानि समभागानि पल-
मितानि पिष्ठार्थं ग्राह्याणि ।
१ । नेत्रै विविधवर्णैश्च । गः । ४ । यस्य नेत्रान्ते व्यक्तवर्णकः । गः ।
२ । लोचनं । खः । ५ । लक्ष्यते । खः ।
३ । चतुर्मासायुषोऽश्वस्य । गः । ६ । पीताल्पत्वं ज्वरांगमे । गः ।