अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

[ १६७ ]
अथ सप्तदशोऽध्यायः।
───•:0:•───
नस्यविधिः।
ऊर्द्धं^१ वक्त्रस्य दोषोऽस्ति' तथाचाधोमुखस्य च ।
तस्मान्नस्यं तुरङ्गस्य ईषदुन्नाम्य दापयेत् ॥ १ ॥
वामाङ्गुष्ठेन संपीड्य एकं नासापुटं बुधः ।
दद्यान्नस्यं तुरङ्गस्य लघुहस्तः सुमाचया ॥ २ ॥
नाड्यातिश्लक्ष्णया^२ वैद्यो यथा नोद्विजते हयः ।
अन्यथा जायते शीघ्रं नाडीव्यापत् सुदारुणा ॥ ३ ॥
तीक्ष्णैर्वा पूरये^३न्नाड्या देयं नस्यं विजानता ।
चन्दनाशीरयष्ट्याह्वक्षीरतोयैः सशर्करैः^४ ॥ ४ ॥
नस्यं दद्याद् भिषक् प्राज्ञो नाद्या दोषहिताय वै ।
१ । नासाग्राह्यं यदौषधं तन्नस्यं । तच्च द्विविधं रेचनं स्नेहनञ्च ।
तयोः रेचनं कफादीनां कर्षणम् । स्नेहनं बृंहणञ्चेति । तदुक्तं परि-
भाषायां “नस्यभेदो द्विधा प्रोक्तो रेचनं स्नेहनं तथा । रेचनं कर्षणं
प्रोक्तं स्नेहनं बृंहणं मतम् ॥ नस्यं तत्कथ्यते धीरैः नासाग्राह्यं यदौ-
षधम् । नावनं नस्तकर्म्मेति तस्य नामद्वयं मतम्”—इति ॥
२ । अथ कथं नस्यं प्रयोज्यं तदाह । वामाङ्गुष्ठेनेति । सुमाचया
कर्षमितेनेत्यर्थः ।
───────────────────────────
१ । ऊर्द्धं वक्त्रे च दोषः स्यात् । खः ।
२ । दद्यात् श्लक्ष्णतया वैद्यः । गः ।
३ । परया । खः ।
४ । क्षीरतोयैस्तु दापयेत् । गः ।