अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

२६ अध्यायः।] निरूहविवरणम्। १५५
कषायं खरसञ्चैव गोमूत्रं काञ्जिकन्तथा ।
कल्कञ्चैव प्रदातव्यं भेषजैर्व्वक्ष्यमाणकैः ॥ १८ ॥
चिफला मधुकं रास्ना मदनं गौरसर्षपाः ।
एला चिकटुकं कुष्ठं शतपुष्पा हरेणुकम् ॥ १९ ॥
हरिद्रे द्वे समञ्जिष्ठे¹ तथा लवणपञ्चकम् ।
यथाप्राप्तं समस्तं वा वर्गमेतं प्रदापयेत् ॥ २० ॥
कफोल्बणेषु रोगेषु तथा वातोल्बणेषु च ।
निरूहः संप्रदातव्यस्तुरङ्गस्य विपश्चिता ॥ २१ ॥
कषाये कल्कमालोड्य निरूहं संप्रदापयेत् ।
नैवात्यन्ततनुं² धीमान् नैवात्यन्तघनं तथा ॥ २२ ॥
पित्ते निरूहः कर्त्तव्यः क्षीरेणेक्षुरसेन वा ।
सिन्धुसर्पिःसमायुक्तः शर्करामधुसंयुतः ॥ २३ ॥
१८। तुरङ्गानां कफोल्बणेषु वातोल्बणेषु वा रोगेषु एष निरू-
हो देयः । चिफलादीनां समस्तानां यथालब्धानां वा कषायार्थं
दशपलानि कल्कार्थञ्च पलं यथासंख्यं ग्राह्यम् । अथ चतुराढ़के
जले पक्त्वा पादावशिष्टे कषाये उक्तं कल्कं मिश्रयित्वा निरूहो देयः।
एवञ्च खरसगोमूत्रकाञ्जिकानां प्रत्येकमाढ़के प्रत्येकं चिफलादि कल्क-
पलं मिश्रयित्वा निरूहो देयः । एष चतुर्विधो निरूहः ॥
२३। पित्ते निरूहमाह पित्तइत्यादि । इक्षुरसस्य क्षीरस्य वा-
ढ़कं सैन्धवस्य पलं घृतस्य च प्रस्थः । मधुनः शर्करायाश्च पलं पलम् ॥
१ । दे च मञ्जिष्ठा । गः । २ । नैवात्यन्तं ततो । गः ।