अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

१६८ अश्ववैद्यके [१७ अध्यायः ।
शरत्कालोचिताः कार्याः स्नानपानादिपूर्व्विकाः ॥ ५ ॥
क्रियाः सर्व्वाः समासेन वाजिनां हितमिच्छता ।
वाते स्निग्ध' कफे चोष्णं पित्ते वै स्वादुशीतलम् ॥ ६ ॥
कफे रूक्षञ्च तीक्ष्णञ्च नस्यं प्रोक्तं तपोधनैः ।
चिवट्‌चूर्णं तथा तैलसर्पिषा वसया तथा ॥ ७ ॥
स्निग्धमेतत् स्मृतं नस्यं वाते वापि प्रशस्यते ।
जीवनीयौ समधुकौ शर्कराक्षीरवारिणा ॥ ८ ॥
५। शरत्कालिकं नस्यमाह नकुलः,—“शिलाचन्दनतोयादि-
स्त्रिक्काक्षाणि ? वाजिनां । शर्करामाक्षिकं सैरं पटोलं पलसम्मितम् ॥
नस्यं शरदि सप्तीनां जायते रोगशान्तये”—इति ।
६। नकुलोऽपि वाताद्यधिके स्निग्धादिनस्यमाह,—“देयं वा-
ताधिके स्निग्धं रौक्षं तिक्तं कफाधिके । पित्ताधिके तु मधुरं तुरङ्गे
संप्रयोजितम्” ॥ एषां द्विपञ्चाशत् श्रेष्ठं, अष्टोत्तरविंशति मध्यमं,
षड्विंशत्यधमं नस्यं नकुलेन प्रयोजितम् ॥
७। वाते स्निग्धं नस्यमाह चिवदिति । चिवट्‌चूर्णस्य कर्षः तैल-
घृतवसानां कुडवार्द्धं संमिश्य देयम् । वातेऽपि नस्यमाह नकुलः,—
“शुण्ठी घृतञ्च दुग्धञ्च रजःसारं तथैव च। वातदोषविनाशाय नस्य-
मेतत् प्रयोजयेत्”—इत्यादि ॥
८। पित्ते नस्यमाह जीवनीयाविति । जीवकर्षभकौ मेदामहामेदे
च। मधुकं (यष्टिमधु) । अत्रापि नकुलः,—“माक्षिकं शर्करामिश्रं
चन्दनं केशराणि च। नस्योऽयं वारिणा सद्यः पित्तनाशकरः सदा” ॥