अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

१२ अध्यायः।] वर्षापोषणविवरणम्। १६७
कल्पोक्तेन विधानेन यथामात्रं यथाबलम् ।
रसानं गुग्गुलुञ्चापि प्रदद्याद्वाजिनां ततः ॥ २१ ॥
प्रथमे प्रहरे चैव वर्षाकाले न चारयेत् ।
द्वितीये च तृतीये च चारयेन्नतु पश्चिमे ॥ २२ ॥
प्रभाते निस्तुषा देया यवा मध्यदिने तथा ।
सन्ध्याकाले भिषक् प्राज्ञः पुनश्चैवावचारयेत् ॥ २३ ॥
२१ । कल्पोक्तेन विधानेनेति रसोनादिकल्पोक्तव्यवस्थया । सा
चेयम् । प्रथमे दिने रसोनरसं मातुलुङ्गरसञ्च समभागं मिश्रित्वा
पलद्वयं। तत एकैकवृद्ध्या विंशतिपलपर्य्यन्तमुत्तमाश्वाय दद्यात् । मध्य-
माय चतुर्दश अधमाय च पलाष्टकमिति । यथाबलमिति उत्तममध्य-
माधमबलत्वं विविच्येत्यर्थः । एवं गुग्गुलोरपि पलपञ्चकं पलचतुष्टयं
पलत्रयञ्च यथासङ्ख्यमुत्तममध्यमाधमेभ्य एकदिने पानाय भोजनाय
वा देयम् ॥ तथा वर्षासु पानार्थं नवोदकं वृष्ट्यम्बुसेकञ्च विशेषेण
निषिद्धः । तत्र दोषमाह, — “वृष्ट्यम्भोभिस्तु सिक्ताङ्गस्तेजसा त्यज्यते
हयः । अशुद्धोदकजान् रोगान् प्राप्नोति शतशः परान् ॥ नवोदकप्र-
धानेन बलहीनश्च जायते” इति नकुलः ॥
२२ । वर्षायामश्ववाहननिषेधोऽपि नकुलेन कृतः । “न प्रायो
वाहयेदश्वं प्रावृट्काले कथञ्चन । य इच्छेद्वाजिनस्तस्य वाहनं दश-
मासिकम्” — इति ॥
18

ारजः ।" or "गोजिह्वारुजः"? No, "गोजिह्वारजः ।".

Line 18:
२६। शरदाद्याश्विने इति शरदादिराश्विनो मासस्तस्मिन् ।
Wait, let's look at "शरदादिराश्विनो":
श - र - दा - दि - रा - श्वि - नो = शरदादिराश्विनो.
Then: मा - स - स् - त - स्मि - न् = मासस्तस्मिन्. (Yes, not माघ, it's मासस्तस्मिन्!)

Line 19:
शरदादौ वाहननिषेधो नकुलेनापि कृतः,—“वाहनञ्च प्रयत्नेन
Wait:
शरदादौ
वाहननिषेधो
नकुलेनापि
कृतः,—“वाहनञ्च (or कृतः, — “वाहनञ्च)
प्रयत्नेन

Line 20:
सुसूक्ष्ममपि वर्जयेत्”—इति । अस्मिन् काले भोजनार्थं यवघा-
Wait:
सुसूक्ष्ममपि
वर्जयेत्”—इति । (or वर्जयेत्” — इति ।)
अस्मिन्
काले
भोजनार्थं
यवघा-

Line 21:
सयोर्व्यवस्था । नकुलस्तु नीलमकुष्ठघासव्यवस्थां कृतवान् न य

१३ अध्यायः।] शरत्पोषणविवरणम् । १९८
ताड़ागं शस्यते तोयं पाने चैवावगाहने ।
सन्तप्तस्य तु कर्त्तव्यं क्षीरवस्तिकमो बुधैः ॥ २७ ॥
निस्तुषा जलकुम्भस्था यवास्तस्मै हिताः स्मृताः ।
औदकाश्च यवाः प्रोक्ता रक्तपित्तप्रशामकाः ॥ २८ ॥
काश्मर्याश्च फलं मुस्तं वदरं कटुरोहिणी ।
ऊशीरं शर्कराञ्चैव प्रियङ्गुमधुके तथा ॥ २९ ॥
पटोलं त्रायमाणाञ्च एकादश भवेन्मधु ।
एकादशाङ्गमृत्युक्तं सीधुना संप्रदापयेत् ॥ ३० ॥
अत्यन्तश्वासतप्तानां प्रतिपानन्तु वाजिनाम् ।
चन्दनोशीरकल्कैश्च सान्द्रं वा लेपनं हितम् ॥ ३१ ॥
सुशीतञ्च प्रवातञ्च स्थानं तेषां प्रकीर्तितम् ।
व्यजनन्तालवृन्तैश्च विस्तीर्णेऽम्भसि मज्जनम् ॥ ३२ ॥
तदुक्तं “यवसं सुमनोहरं,—नीलवर्णमकुष्ठश्च घृतं यासेन संयुतम्”—
इति । मकुष्ठो वनमुद्गः ।
२७ । जलपानव्यवस्था तुक्तैव । पानाय सारसं तोयमिति ।
अत्र क्षीरवस्तौ आढकमितं दुग्धं देयं परिभाषानियमात् ।
२९ । एतत्काश्मरीफलादिकं मध्वन्तमेकादशाङ्गं सीधुना संप्र-
दापयेत् । अस्य परिमाणं प्रत्येकं पलं सुरायाश्च प्रस्थो ग्राह्यः ॥
३१ । चन्दनं रक्तचन्दनम् ।
१ । पलं । गः ।

१४० अश्ववैद्यके [१३ अध्यायः ।
देयं शरदि चाश्वाय भोजनं क्षीरशालिभिः ।
मांसयूषैरनम्लैर्वा किञ्चित्-सैन्धवसंयुतैः ॥ ३३ ॥
शुक्लपक्षे द्वितीयायां शालां संवेष्ट्य रक्षयेत् ।
आदित्यरश्मितो वाहान् कटैर्वस्त्रादिभिस्तथा ॥ ३४ ॥
अस्तं गते दिनकरे कटादीन्यपकर्षयेत् ।
प्रवातार्थं पुनर्द्दद्याद् यावत् सन्ध्या न जायते ॥ ३५ ॥
धूपो१ निम्बदलैः कार्य्यो घृतगुग्गुलुसंयुतैः ।
शालाप्रवेशविहितान् रक्षकांश्चैव दापयेत्२ ॥ ३६ ॥
३३ । अत्र क्षीरशालिपरिमाणं प्रत्येकं सप्त अष्टौ वा पलानि
देयानि । “ततः शरदमासाद्य बहुखण्डसमन्वितम् । शस्तं क्षीरोदनं
सप्तपञ्चाहपरिसंख्यया” । तथा स एव रात्रौ केवलं दुग्धं मधुरञ्च
ददाति । “दुग्धं वा केवलं रात्रौ कथितं संप्रशस्यते । तथान्यदपि
यत्किञ्चिन्मधुरं संप्रजायते” इति नः । मांसयूषस्य पलद्वयं ।
३४ । “आश्विने शुक्लपक्षे या द्वतीया स्वातियोगिनी । ऐशान्याञ्च
पुनश्चैव गृह्णीयात् स्थानमुत्तमम् । नीराजनं ततः कुर्य्यात् सम्प्राप्ते
दिवसेऽष्टमे। नीराजनस्य कालास्तु पूर्व्वमुक्ताश्च ते मया”॥ इति नकुलः।
कटैः दृणनड़ादिनिर्म्मितासनैः (चेटा मादुर दड्मा) इति प्रसिद्धैः ।
३६ । निम्बदलघृतगुग्गुलूनां प्रत्येकं कर्षत्रयं ग्राह्यम् । परि-
भाषायां तावत् परिमाणस्य विधानात् ।
१ । धूमः । खः । २ । रक्षांश्चैव प्रदापयेत् । खः ।

१३ अध्यायः।] शरत्पोषकविवरणम्। १४१
घर्षणं भ्रामणञ्चैव तथाचैवापवर्त्तनम्¹।
निशाशेषे प्रकर्त्तव्यं यावद्दूरे दिवाकरः² ॥ ३७ ॥
एवं प्रतिदिनं कुर्य्यात् सप्तराचमतन्द्रितः।
कारयेद्ब्राह्मणैश्चैव³ शान्तिस्वस्त्ययनानि च ॥ ३८ ॥
सप्तराचे व्यतिक्रान्ते क्षौरितान्⁴ स्नापयेत्तथा।
अर्चितान् कुसुमैर्गन्धै⁵स्ततो नीराजयेद्बुधः ॥ ३९ ॥
ततो वादित्रनिर्घोषैः कर्त्तव्या ग्रामतो वहिः।
दिशं पूर्वां तयोदीचीमश्वा विप्रैरधिष्ठिताः ॥ ४० ॥
अग्रे वदेद्द्विजो मन्त्रं वेदोद्दिष्टं यथाक्रमम्।
अर्घशान्तिं⁶ तुरङ्गाणां ततो हृष्टः प्रदापयेत् ॥ ४१ ॥
प्रदक्षिणं ततो वह्नेः⁷ कारयित्वा द्विजोत्तमैः।
पुरमश्वाः⁸ प्रवेश्यास्ते तोरणान्तरनिर्गताः ॥ ४२ ॥
३८। अश्वानामर्घशान्तौ कालमाह। “अश्वयुक्छुक्लपक्षस्य पञ्च-
दश्याञ्च शान्तिकं। ॰ ॰ ॰ तिलाक्षताज्यसिद्धार्थान् देवतानां
शतं शतं। उपोषितेन कर्त्तव्यं कर्म चाश्वरूजापहम्” इति नः।
१। उदवर्त्तनम्। खः। ५। प्लावर्त्तितान् कुसुमैर्गन्धैः। गः।
२। उदेत्। खः। ६। सर्व्वशान्तिं। गः।
३। वैद्यः। खः। ७। वह्नौ। गः।
४। चौरिच्छापितां तथा। खः। ८। पुनरश्वाः। खः।

१४२ अश्ववैद्यके [१३ अध्यायः।
अग्रमाल्याग्रगन्धैश्च¹ भोजनाद्यै²स्तथैव च ।
गृहागतेषु वाहेषु अर्घं दद्यान्नराधिपः ॥ ४३ ॥
अर्चितेषु³ ततो वैद्यः कर्णे जापमिदं जपेत् ।
कीर्त्तितं मुनिभिः पूर्व्वं वाजिशास्त्रार्थवेदिभिः ॥४४॥
पूर्व्वं देवमयो त्वं हि स्मर जातिं हयोत्तम ।
सर्व्वे जना त्वया रक्ष्या रणे भर्त्तुश्च वाहक⁴ ॥ ४५ ॥
कर्णजापं भिषक्कृत्वा यथास्थानं ततो हयान् ।
स्थापयेत् कृतमङ्गल्यान् हृष्टान् कल्मषवर्जितान् ॥४६॥
नार्चये⁵ज्जलजैः पुष्पैर्वाह्नार्थविधिं प्रति ।
सौगन्धिकविशेषेण तेषां दद्याच्च⁶ सर्व्वदा ॥ ४७ ॥
दत्वा तिक्तं घृतं पूर्व्वं कार्त्तिके वेधयेच्छिराम् ।
औरसीं पोचिकीं मन्यां कूर्च्चजां कोष्ठजां ततः ॥ ४८ ॥
आसां मध्ये यथायोगमेकां द्वे वापि वेधयेत् ।
प्रतिपानं ततो दद्यादुत्तमं वक्ष्यमाणकम् ॥ ४९ ॥
मञ्जिष्ठा मधुकं पुष्यं प्रियङ्गुस्त्रायमाणकम् ।
एलाच पिप्पलीचैव तथा कटुकरोहिणी ॥ ५० ॥

४८ । आश्विनोपचारमुक्ता कार्त्तिकोपचारमाह दत्वेति ।

१ । अग्रमाला । खः । २ । भोजनानि । खः ।
३ । अञ्चितेषु । खः ।
४ । सर्व्वेभ्यस्तु त्वयारक्ष्यो रणे भर्त्तुः सखा भव । खः ।
५ । अर्चयेत् । ग० । ६ । दद्यान्न । खः ।

१३ अध्यायः।] हेमन्तपोषणविवरणम्। १७१
तुल्यांशान् दापयेदेतान्¹ सीधुना मधुसंयुतान् ।
कल्कं कृत्वा तुरङ्गाय स्राविताय विचक्षणः ॥ ५१ ॥
पञ्चतिक्तकषायेण² द्वितीयञ्च प्रदापयेत् ।
पिप्पलीचायमाणाभ्यां प्रतिपानं सगोक्षुरम् ॥ ५२ ॥
हेमन्ते अश्वपोषणविधानम् ।
सुखेन³ वस्तिना चैव स्नेहं दद्याद्धिमागमे ।
विद्धा तालुशिरां प्राज्ञः प्रतिपानञ्च वाजिनाम्⁴ ॥ ५३॥
यथर्त्तुं प्रतिपानेन⁵ ततो माषान् प्रदापयेत् ।
पुष्पितान् रोगनिर्मुक्तान् कृमिभिश्चाप्यभक्षितान्॥५४
पुष्पिता रक्तजनना फलिता मांसवर्द्धनाः ।
माषा भवन्ति दोषाय विना पुष्पैः फलैस्तथा ॥ ५५ ॥
५०-५१ । एषां द्रव्याणां प्रत्येकं पञ्चिकान् भागान् गृहीत्वा
कल्कीकृत्य च प्रस्थपरिमितसीधुना देयम् । चायमाणा (वलालता) ।
५२ । पञ्चतिक्तमिति वासापटोलभूनिम्बगुडूचीकण्टकारिकाः ।
चायमाणा वलालता ।
५५ । हिमागमे सपुष्पफलमाषयवसं पथ्य आहारः । नकुलेन
आहारस्य एवमेव व्यवस्था कृता ।
१ । तुल्यांशंदापयेदेमां मांसानां । गः ।
२ । पञ्चतिक्तकषायाणां । गः ।
३ । सुखेन । गः । ४ । वाजिनम् । खः ।
५ । यथार्थप्रतिमानेन । खः ।

१४४ अश्ववैद्यके [१५ अध्यायः ।
दिनत्रयं न दातव्यं प्रारम्भे तूदकं१ बुधैः ।
एकान्तरं ततो देयं यावत्पूर्णं दिनाष्टकम् ॥५६ ॥
ततः प्रतिदिनं देयमेकवारं यथेच्छया ।
सकले चैव हेमन्ते विधिरेष जलं प्रति ॥ ५७ ॥
पुष्पिते वारुणी शस्ता लवणेन समन्विता ।
सतैललवणा चापि फलिते संप्रकीर्त्तिता ॥ ५८ ॥
सुराया न प्रयोगस्तु सायाह्ने परिकीर्त्तितः ।
यामिनीप्रहरेऽतीते माषान् दद्यात् सकाञ्जिकान्२॥५६॥
तृतीये समकेऽतीते ततोऽश्वान् दापयेद्बुधः ।
एकान्तरं यथा तेषां श्रमः स्वेदश्च जायते ॥ ६० ॥
यावन्नो पाकमायाति तावन्माषा हिताः स्मृताः ।
कठिना नैव दातव्या सर्व्वदैव विजानता ॥ ६१ ॥
हिमागमे आदौ सुखवसिना श्लेष्ममवचारयेत् । ततस्तालु-
शिरावेधः । ततश्च धान्याकादिभिः प्रतिपानं दत्वा पुष्पितानि माष-
तृणानि आहारार्थं दद्यात् । जलदाने तु प्रथमं दिनत्रयं जलदानस्य
एकान्ततो निषेधः । ततो दिनाष्टकं एकदिनानन्तरं दत्वा ततः प्रति-
दिनमेकवारस्य विधिः ।
१ । प्रारम्भादुदकम् । खः ।
२ । माषं दद्यात् सकाञ्जिकम् । गः ।

१६ अध्यायः।] शिशिरपोषणविधिः। १४५
माषभक्षस्य वाहस्य यदि स्यात् शूलसम्भवः ।
शूलाध्यायोपदिष्टान्तु तदा कुर्य्याद्भिषक् क्रियाम् ॥६२॥
अप्राप्तौ पर्णमाषाणां दद्यान्माषेण भोजनम् ।
सतैललवणैर्माषैः शालिभिर्यवषष्टिकैः ॥ ६३ ॥
धान्यकं चित्रकं व्योषं लोध्रं लवणमेव च ।
एतानि सुरया सार्द्धं हेमन्ते प्रतिपाययेत् ॥ ६४ ॥
शिशिरपोषणविधिः ।
शिशिरप्रतिपानं तु त्र्यहं दद्याद्विचक्षणः ।
ततश्चाग्निवलं दृष्ट्वा तुरङ्गं भोजयेद्बुधः ॥ ६५ ॥
उत्खिन्नैः फलमाषैस्तु युक्तैः काञ्जिकमात्रया ।
तिलतैलसमेतैश्च तथा लवणसंयुतैः ॥ ६६ ॥
६३ । पर्णमाषाणामिति पत्रसहितमाषकलायानामित्यर्थः ।
माषेण सह सतैललवणैः शालिभिर्वा यवैः षष्टिकै र्वा भोजनं दद्यात् ।
अत्र माषेणेति प्रामादिकः पाठः । मांसेनेति युक्तं पाठं प्रतीमः ।
अत्र माषाणां ३ प्रस्थाः । तिलतैलं कुडवत्रयं । लवणस्य च कुडवः ।
६४ । अत्र प्रतिपानं सुराप्रस्थेन धान्याकादीनां मिलित्वा पादोनं
पलं समालोड्य पाययेत् । प्रतिपाने तीक्ष्णद्रव्यपादहीनदानविधा-
नात् ॥ व्योषं शुण्ठी पिप्पली मरिचञ्च । उक्तञ्च,—“विडङ्गपिप्पली-
धान्यशताह्रालोध्रसैन्धवैः । सचित्रकैस्तुरङ्गानां प्रतिपानं हिमागमे” ॥
६६ । उत्खिन्नैर्भर्ज्जितैः । काञ्जिकमात्रया स्वल्पमात्रेण का-
19

१४६ अश्ववैद्यके [१३ अध्यायः।
शिशिरे तोयपानञ्च दद्यादेकं विचक्षणः ।
एवं श्लेष्मा तुरङ्गानां प्रकोपं नैव गच्छति ॥ ६७ ॥
भोजनं वाहनं चैव कुर्य्यादेकान्तरं भिषक्¹ ।
अनुपाने सुरा तेषां भोजितानां प्रकीर्त्तिता ॥ ६८ ॥
सव्योषेण विडङ्गेन हिङ्गुना वचया सह ।
यवानी²शतपुष्पाभ्यां पञ्चभिर्लवणैस्तथा ॥ ६९ ॥
वारुण्याः प्रतिपानन्तु शिशिरे संप्रदापयेत् ।
कायाग्निदीपनं तच्च श्लेष्मदोषनिवारणम् ॥ ७० ॥
शिशिरे गर्भिता देया यवाः स्वस्थाय वाजिने ।
सप्ताहं द्विगुणञ्चैव वाहयेन्नैव बुद्धिमान् ॥ ७१ ॥
ष्ठिकेन । तिलतैलसमेतैरित्यत्र तिलतैलस्य कुडवत्रयं । लवणसंयुक्तै-
रिति लवणस्य कुडवः । माषाणां प्रस्थत्रयं ॥
: ६७ । शिशिरे तोयपानमेकवारं दद्यात् । वारिदानस्य मात्रा
तु चतुर्दश कुडवाः । अनुपाने सुरायाः प्रस्थः ॥
६९-७० । प्रतिपानार्थं व्योषादीनां मिलित्वा चूर्णं पादोनं
पलं सुराप्रस्थेन समालोड्य देयम् ॥ शतपुष्पा (शुल्फा) । “शतपुष्पा
सितच्छत्राऽतितीक्ष्णा मधुरा मिसिः” इत्यमरः । पञ्चलवणानीति
सैन्धवसचक्षसामुद्रविट्सौवर्चलपुलाख्यानि ।
७१ । गर्भिताः (भिजन) ।
१ । वाहनैः कुर्य्यादेकान्तरे भिषग्वरः । खः ॥
२ । पर्वणी । गः

१३ अध्यायः ।] शिशिरपोषणविधिः । १४७
आरम्भात् पञ्चरात्रन्तु पयःपानं न दापयेत् ।
ततः सकृत् प्रदातव्यं यावद्वौ सप्तकौ गतौ ॥ ७२ ॥
तृतीये सप्तमे¹ चैव वाहयेच्च तुरङ्गमम् ।
चतुर्थे च यथाशक्यं² वाहयेच्च विचक्षणः ॥ ७३ ॥
पुष्पिताः फलिताश्चैव प्रशस्ताः सर्व्वदैव तु ।
ये च पुष्टिप्रदा³ हृद्या बलारोग्यविवर्द्धनाः ॥ ७४ ॥
७४ । पुष्पिताः फलिताश्च माषा इत्यर्थः ॥ शिशिरपोषणे
नकुलः—“ततः शिशिरमासाद्य दद्यात्तैलं हि वाजिनां । पलान्यष्टौ
प्रमाणेन भवेद् यावद्द्विसप्तकं ॥ यवोत्थं यवसं पश्चात् दद्याद्विंश-
त्यहानि च । यवाभावे च चणकान् दद्यादार्द्राम्बरान् सदा ॥
तदभावे मसूरांश्च शुष्कार्द्रान् तैलसंयुतान् । यवसञ्चापि यत्
प्रोक्तं ब्रविष्ये तदहं यदा ॥ औषधानान्तु सर्वेषां काथ्यतां तस्य
कर्मणां ॥ तैलानाञ्च घृतानाञ्च यवसं यवसं परम् ॥ पर्व्वतानां
यथामेरुरायुधानाञ्च वज्रकम् । तथा सर्व्वोपचाराणां सप्तेः श्रेष्ठतमा
यवाः । यथोदितः सहस्त्रांशुर्निःशेषं तिमिरं हरेत् । तथा शरीरजान्
दोषान् यवाः सर्व्वान् हरन्ति च ॥ उपचारक्रियाः सर्व्वाः पञ्चर्त्तुजनिता
ह्यये । कृताः सर्व्वेण भोज्येन सप्तेस्तु सुकृताय वै । यद्यस्य यवा दत्ताः
शिशिरे समुपस्थिते । क्रिया अपि कृताः सर्व्वाः पञ्चर्त्तुजनिता ह्यये ॥
पञ्चर्त्तुजनिताश्चाथ क्रिया व्यर्थास्तुरङ्गमे ॥ एवं ज्ञात्वा विदग्धेन यवा
१ । सप्तके । गः॥ ३ । येवा पुष्टिप्रदह्याश्च । गः ॥
२ । यथाशक्त्या । खः ॥

१४८ अश्ववैद्यके [१३ अध्यायः ।
वसन्तपोषणविधिः ।
वसन्ते वाहयेदश्वान् भोजनं नैव दापयेत् ।
खादने भक्षितास्तेषां संस्कृताः केवला यवाः ॥ ७५ ॥
त्र्यहाद् द्वाहाच्च दातव्यं लवणञ्च सुमाचया१ ।
घासः शुष्को जलं वारमेकं द्वौ वा हितं स्मृतम् ॥ ७६ ॥
व्योषव्योमविडङ्गैश्च सक्षौद्रैः सैन्धवान्वितैः ।
प्रतिपानं हितं दृष्टं वसन्ते मदिरायुतम् ॥ ७७ ॥
हेमन्ते शिशिरे विद्वान् वसन्ते च तुरङ्गमान् ।
आतपे दिवसं सर्व्वं स्थापयेद्वाजिशास्त्रवित् ॥ ७८ ॥
˙देयाः प्रयत्नतः॥ प्राप्तक्षीरा विशेषेण शिशिरे समुपस्थिते। शुष्का
अपि यवा देयाः सर्व्वकालञ्च वाजिनाम्॥ प्राणदास्ते यतो ज्ञेयाः सर्व्व-
व्याधिविनाशनाः। योऽन्योऽशनार्थं वाहनां प्रधानो यव दृष्यते ॥
तदभावे यवान् दद्यान्मकुष्ठान् तैलसंयुतान् । भोजने तुरगेन्द्राणां
परां पुष्टिमभीप्सता ॥ मकुष्ठभोजनादाजी पुष्टिं गच्छति लौकिकीं ॥
अप्राप्तौ तु मुकुष्ठानां मुद्गा देया विवेकिभिः । सतैलास्तेऽपि
कुर्व्वन्ति पुष्टिं बलविवर्द्धिनीम् ॥ अन्नाभावे प्रदातव्यं घृतं वा यदि
वा पयः। शस्यं वा मांसमेवाथ पुष्ट्यर्थं वाजिनां सदा ॥ शस्याभावे तु
शुष्कं वा यवसं यस्य वाजिनः” इत्यादि । “भक्षिताः” खाने भर्जिता
इति युक्तम् ॥
१ । वसुमाचया। ख ॥

१३ अध्यायः।] ग्रीष्मपोषणविधिः। १४६
स्थानं छायान्वितं शस्तं ग्रीष्मे व्यायामवर्जिते¹
चिःस्नानपानं घासश्च सान्द्रो यश्चापि वारिजः ॥ ७९ ॥
अतीव घर्म्मतप्तानां शारदं कारयेद्विधिम्।
क्षीरयुक्तं शतावर्या मूलं पाने च शस्यते ॥ ८० ॥
दुर्बलानां प्रदातव्यं सार्द्धं माषरसेन तु² ।
यवभक्तं युतं दध्ना वाहानां स्वल्पसैन्धवम् ॥ ८१ ॥
कुक्कुटीमूलकल्कश्च क्षीरेणालोडितस्तथा ।
ग्रीष्मकाले हितो दृष्टो वाजिनां हितकांक्षिभिः ॥ ८२ ॥
७९। नकुलोऽत्र दूर्व्वां ददाति। “ग्रीष्मकाले तु संप्राप्ते दूर्व्वा-
भोज्यं प्रशस्यते। वाजिनामिह सर्वेषां घर्म्मतापोपशान्तये” इति ॥
ग्रीष्मे चिःस्नानपानं स्याच्चिरं तस्यावगाहनम्”। इत्यग्निपुराणम् ॥
घासस्य दश तुलेति अहोरात्रेण यवस्य तुलादशेति ज्ञेयम् ।
८० । शतावर्या मूलकल्कपलं । क्षीरस्य प्रस्थः ॥
८१। अत्र चतुराढकमितस्य यवस्य भक्तं देयम् । “निस्तुषाणां
प्रदातव्या यवानां चतुराढकी” इत्यग्निपुराणम् ॥ अत्र पानं सर्पिः-
प्रभृति । माषरसेनेत्यत्र मांसरसेनेति साधुः ॥
८२ । कुक्कुटीमुलकल्कः शाल्मलीमूलकल्कः ॥
१ । व्यायामवर्जितं । गः ॥ २ । सार्द्धं मांसरसेन तु ।

१५० अश्ववैद्यके [१३ अध्यायः ।
प्रियङ्गुपिप्पलीलोध्रमधुकं विश्वभेषजम् ।
निदाघे प्रतिपानं स्यात् सीधुना मधुना युतम् ॥ ८३ ॥
सर्व्वर्त्तुपोषकविधिः
देशे देशे च घासानां नामान्यत्वं प्रजायते ।
तेन घासा मया नैव नामभिः परिकीर्त्तिताः ॥ ८४ ॥
औदकं दापयेद्धासं ग्रीष्मे शरदि वाजिनाम् ।
कालेऽन्यस्मिन् हितो हृष्टः शुष्को रोगविवर्जितः ॥ ८५ ॥
सर्व्वेषु चैव रोगेषु तथा कालेषु षट्सपि ।
दूर्व्वा नित्यं हिता हृष्टा वाजिपुष्टिविवर्द्धिनी¹ ॥ ८६ ॥
माषावत्संप्रयुञ्जीत स्वस्थानां सर्व्वकालिकम्² ।
तैलं कालानुरूपोक्तं³ पञ्चषड्दिवसान्तरे ॥ ८७ ॥
८३। प्रियङ्गवादीनां चूर्णं मिलित्वा पलं । सीधुनः प्रस्थः । मधुनश्च
कुड़वः । उक्तञ्चाग्नेये,—"प्रियङ्गुपिप्पलीलोध्रयष्ट्याह्वैः समहौषधैः ।
निदाघे सगुड़ा देया मदिरा प्रतिपानके"—इति। अत्र नकुलः,—
"घृतपानं विशेषेण सुच्छायासु निबन्धनम् । रक्तस्रावञ्च गात्रेषु ग्रासं
वा घृतसंयुतम्॥ घृतं काशस्य मध्यगं सर्व्वदोषप्रशान्तये"—इति ॥
८७। तैलमिति तैलस्य प्रस्थार्द्धं पञ्चषड्दिवसानन्तरं देयम् ।
परन्तु स्नेहपीतस्य "गुर्व्वभिष्यन्दिभक्तानि व्यायामं स्नानमातपम् ।
१। वाजिनां पुष्टिवर्द्धिनी। गः॥
२। स्वस्थाने सर्व्वकालिकान्। गः॥
३। तैलैः कालानुरूपोक्तैः। गः॥

१३ अध्यायः ।] सर्व्वर्त्तुपोषणविधिः । १५१
व्योषजीरकसिन्धूत्थविड्सौवर्चलानलैः ।
हरिद्राद्वयपूतीकवोज१शिग्रुकुठेरकैः ॥ ८८ ॥
गोमूत्रपिष्टैः पिण्डन्तु२ प्रातर्वाजिषु दापयेत् ।
मन्दाग्निदीपनं श्रेष्ठं वलतेजोविवर्द्धनम् ॥ ८९ ॥
अथवा सुरया साद्धं प्रतिपानेषु३ योजितः ।
कायाग्निदीपनश्चाशु४ पिण्डोऽयं मुनिभाषितः ॥ ९० ॥
सर्व्वदैव तुरङ्गाणां हितमेतत् प्रकीर्त्तितम् ।
कण्डूयनं सुखं चाग्र्यं५ तेषां प्रोक्तं मनीषिभिः ॥ ९१ ॥
संग्रामादिषु कालेषु तं स्मरन्ति हयोत्तमाः६ ।
तस्मात् कार्य्यं७ प्रयत्नेन तेषां कण्डूयनं८ बुधैः ॥ ९२ ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे सर्व्वर्त्तू-
पचारे त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥
वायुवर्ज्जञ्च वाहस्य जेच्छपीतस्य वर्जितम्” इति वचनाद् एतत् सर्वं
निषिद्धम्॥
८८-९२। व्योषादीनां मिलित्वा पादहीनं पलं ग्राह्यं । सिन्धूत्थं
सैन्धवं। विडं कृष्णलवणं। अनलश्चित्रकमूलं। हरिद्राद्वयं हरिद्रा
दारुहरिद्रा च। पूतीकः (नाटाकरञ्ज) । शिग्रुः शोभाञ्जनत्वक्।
कुठेरकः श्वेततुलसी (वावइतुलसी) ।
१ । भार्ङ्गी । खः ॥ ५ । चाङ्गे । ङः ॥
२ । पिण्डोन्तु । खः ॥ ६ । हृष्टा यतः । खः ॥
३ । प्रतिपानेन । गः ॥ ७ । कार्ये । गः ॥
४ । कायाग्निदीपनोयञ्च । गः ॥ ८ । कण्डूयते । गः ॥

[ १५२ ]
अथ चतुर्दशोऽध्यायः।
—•:०*०:•—
क्षारदाहविधानम्।
एकस्य वा द्वयोर्वापि समस्तानाम्थापि वा।
रम्भापामार्गभानूनां स्नुहीलाङ्गलिपुष्करान् ॥ १ ॥
दग्ध्वा भस्म समादाय गोमूत्रेण तु गालयेत्¹।
गालितानन्तरं तच्च ताम्रपात्रे निधापयेत् ॥ २॥
१। क्षणनात् क्षरणाद्वा क्षारः। स च शस्त्रादिभ्यः प्रधानतमः
त्रिदोषनाशित्वात्। स च गुणत उष्णस्तीक्ष्णः शोधनः पाचनः विलयनः
रोपणः शोषणो लेखनश्च भवति। स च प्रतिसारणीयत्वात् पानीय-
त्वाच्च द्विविधः। तयोः प्रतिसारणीय एवास्मिन् ग्रन्थे विनियोज्य
इति बोध्यं शोफार्बुदादिदाहार्थम्। भानुः रक्तार्कः। लाङ्गली
(ईषलाङ्गलो)। पुष्करः कुष्ठं (कुड़)। एतेषां भस्मानि द्रोणपरि-
मितानि षड्भिर्गोमूत्रद्रोणैर्गोलयित्वा दोलायन्त्रेण एकविंशतिवारं
परिस्रावयेत्। ततो गालितं क्षारजलं मृदग्निना पाचयित्वा यदा दव्वी-
लेपत्वं गमिष्यति तदा शङ्खादीनां चूर्ण मिलिताष्टपलं प्रक्षिप्य चूर्ण-
तामागतं सिद्धं भवति ॥
१। गोमूत्रेणानुगालयेत्। गः॥

१७ अध्यायः । ] क्षारदाहविवरणम् । १५३
मृदग्निना पचेन्मूत्रं ततो दर्व्वीविघट्टितम् ।
भेषजानि क्षिपेत्तस्मिन् दर्व्वीलेपत्वमागते ॥ ३ ॥
हिङ्गु टङ्कं यवक्षारं पञ्चैव लवणानि च ।
क्षिप्तैतानि पचेत्तावद् यावत्तच्चूर्णतां १ गतम् ॥ ४ ॥
तच्चूर्णन्तु भवेत् सिद्धं २ स्थापयेत् शीतलं कृतम् ।
वातजे ३ कफजे कुष्ठे चार्बुदे मांसकीलके ॥ ५ ॥
लोमान्युत्पाट्य दातव्यः क्षार एष ४ शलाकया । ६ ।
लौहदाहविधानम् ।
वायौ प्रकुपिते ५ ऽत्यर्थमग्निं दद्याद्विचक्षणः ।
यथाशास्त्रं भिषक् प्राज्ञो लौहकैर्मेदसापि वा ॥ ७ ॥
शलाकाभिश्च फालैश्च तप्तैर्लौहेन कीर्त्तितः ।
वर्त्तिभिर्विन्दुदाहेन ६ मेदसा समुदाहृतः ॥ ८ ॥
अग्रकायं ७ दहेल्लोहैः पश्चात्-कायन्तु ८ मेदसा ।
एवं यः कुरुते सम्यक् तस्य सिद्धिर्न दूरतः ॥ ९ ॥
८ । शलाकया वा फालेन वाग्नितप्तेन दाहो लौहदाहः की-
र्त्तितः । तथा वर्त्तिभिर्दाहेन मेदसा दाहः समुदाहृतः ॥
१ । यावत्तु । गः । ५ । बहुप्रकुपितः । खः ।
२ । तिक्तात्तुल्यन्तु । खः । ६ । वर्त्तिभिश्चैव दाहेन । खः ।
३ । वाते कफे च कुष्ठे च । गः । ७ । अग्रकाये । गः ।
४ । एव । खः । ८ । पश्चात्काये । गः ।
20

१५४ अश्ववैद्यके [१४ अध्यायः ।]
दहेत् प्रथमया लोम¹ चर्म चैव द्वितीयया ।
मांसं तृतीयया सम्यग् दहेद्विद्धा शलाकया ॥ १० ॥
समांसलेषु देशेषु फालै²र्वह्निं प्रदापयेत्।
रेखाभिर्बिन्दुभिश्चैव तथा काकपदादिभिः ॥ ११ ॥
दहेदेवं सम्यगेवं वाजिनोऽङ्गं शलाकया।
दग्ध्वा मधुककल्केन घृतमिश्रेण लेपयेत् ॥ १२ ॥
मेदोदग्धविधानम्।
पुरलाक्षामधूच्छिष्टसर्जश्रीवेष्टकैः समैः ।
मनःशिलागुडोपेतैर्वर्त्तिमष्टाङ्गुलायताम् ॥ १३ ॥
कृत्वाष्टाङ्गुलविस्तारां³ शूकरादिवसान्विताम्।
घृतप्लुतेन संवेष्ट्य कर्पटेन विनिःक्षिपेत् ॥ १४ ॥
अधोभागे दृढं विद्वा⁴ सुशिरे वेणुदण्डकैः।
प्रक्षिप्य छिद्रं कुर्व्वीत अधोभागे विचक्षणः५ ॥ १५॥
कोलास्थिमाचदण्डस्य दिहस्तस्य विचक्षणः।
यस्मिन् स्थाने स्थिता वर्त्तिस्तच दण्डं प्रवर्त्तयेत् ॥ १६ ॥
अधोभागे घृताक्तेनालक्तकेनाङ्गुलाष्टकम्।
यस्मिन् कृत्वा ततो वह्निं भृशं प्रज्वालयेद्बुधः ॥ १७ ॥
१० । पुस्तकान्तरे लोमस्थाने लोहमिति पठ्यते ॥
१ । लोहं । गः । ४ । अधोभागं दृढं वद्धं । गः।
२ । काले । गः । ५ । विचेष्टयेत् । खः ।
३ । द्वाङ्गुलविस्तारम् । खः ।

१४ अध्यायः ।] शस्त्रविधानविवरणम् । १५५
तुरङ्गाङ्गे ततो दण्डं विद्धानुपरि धारयेत् ।
द्रुताया वह्नितापेन वर्त्त्याश्छिद्रान्तरे गतैः ॥ १८ ॥
विन्दुभिर्दाहयेदश्वं सुवङ्गं पतितं क्षितौ ।
पश्चात्-कायसमुत्थेन वायुनैवं विमुच्यते ॥ १९ ॥
दाहलक्षणम्।
विल्व१मध्यसवर्णन्तु पक्वतालनिभं तथा ।
सम्यग्दग्धं विजानीयाद् विपरीतं विवर्जयेत् ॥ २० ॥
शस्त्रविधानम् ।
अर्द्धाङ्गुलन्तु विस्तीर्णं कुर्याच्छस्त्रं षडङ्गुलम्२ ।
नाम्ना ब्रोहिमुखं सम्यक् तथा चोत्पलपत्रकम् ॥ २१ ॥
त्र्यङ्गुलं वृद्धिपत्रञ्च क्षुराकारं प्रकीर्त्तितम् ।
पक्वशोथादिषु प्राज्ञः पाटनं तेन कारयेत् ॥ २२ ॥
शस्त्रेणोत्पलपत्रेण ब्रीहिपत्रेण वा भिषक् ।
शिरावेधविधिं सम्यग् दृष्टकर्मा प्रयोजयेत् ॥ २३ ॥
इति श्रीमन्महासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे क्षाराग्नि-
शस्त्रविधाने चतुर्दशोऽध्यायः ।
२१ । ब्रीहिमुखं ब्रीहिमुखसदृशत्वात् । उत्पलपत्रमपि उत्पल-
दलाकारत्वात् । तथा वृद्धिपत्रं नाम चुरसदृशं । एतानि सुश्रुतोक्त-
विंशतिविधशस्त्राणामन्यतमानि । तेषु केन किं साधनीयमित्याह ।
ब्रीहिमुखं व्यधने वृद्धिपत्रमुत्पलपत्रञ्च छेदने भेदने च व्यवह्रियते ॥
१ । चित्त । खः । २ । षड़ायतम् । खः ।

अथ पञ्चदशोऽध्यायः ।
शिरावेध-कालनिरूपणम् ।
अतःपरं प्रवक्ष्यामि शिरावेधविनिश्चयम् ।
प्रधानं वाजिनामेतद्भेषजं गदितं¹ बुधैः ॥ १ ॥
औषधैर्नैव² सिध्यन्ति रोगा रक्तसमुद्भवाः ।
यतो वेधेन सिध्यन्ति स्निग्धस्विन्नस्य वाजिनः ॥ २ ॥
देहस्य रुधिरं मूलं तदालम्बं हि जीवितम्³ ।
तस्मान्नवाहयेच्छुद्धं दुष्टञ्चैव न धारयेत् ॥ ३ ॥
शरत्काले निदाघे च विकाले⁴ वेधयेच्छिराम् ।
अदुर्द्दिने च वर्षासु शीते मध्यन्दिने तथा ॥ ४ ॥
२। स्निग्धस्विन्नस्येति पूर्वदिने पायितघृतस्य, स्विन्नस्य दत्त-
धूपस्येत्यर्थः ॥
३। देहस्य रुधिरमूलत्वाच्छरदादिषु च पित्तादिप्रकोपेण
रुधिरदोषजननाद्दुष्टादुष्टरक्तज्ञानपुरःसरं शिरावेधविधानमाह । अत्र
नकुलः,—“रक्तदोषात्तदा वाजी प्राप्नोत्येव महामयान् । तस्मात्
सर्वप्रयत्नेन रक्तं ज्ञेयं विचक्षणैः”—इति ॥
१। तूदितं । गः । ३। जीविनाम् । गः ।
२। औषधैश्च । गः । ४। विकाशे ।