अमृतानुभव एवं चांगदेव पासष्टी (सन्त ज्ञानेश्वर - चिद्विलासवाद एवं अद्वैत अनुभूति सटीक)

प्रकरण सातवें ८५
पातयाचीं मिठी । पडिलिया कींजे दिठी ॥ आपुलियेची
पोटीं । रिगोनी असणें ॥ १५१ ॥ कां नुदेलिया सुधाकरु ।
आपणपें भरे सागरु ॥ ना कूर्मी गिळी विस्तारु । आपेआप
॥ १५२ ॥ आवसेचिये दिवशीं । सतराविये अंशीं ॥ स्वयें जैसे
शशी । रिगणें होय ॥ १५३ ॥ तैसें दृश्य जिणतां द्रष्टे । पडिले
जैताचिये कुटे ॥ तया नांव वावटे । आपणपेया ॥ १५४ ॥
सहजें आवघेंचि आहे । तरी कोणा कोण पाहे ॥ तें देखणेंचि
आहे । स्वरूपनिद्रा ॥१५५॥ नाना न देखणें नको । म्हणे मीचि
मातें देखो ॥ तरी आपेआप विखो । आपैसें असे ॥ १५६ ॥
पापण्या बंद केल्यावर दृष्टी जशी आपल्यांत सामावून राहाते. १५१.
किंवा चंद्र उगवला नसतांना समुद्र जसा स्वतःत पूर्ण असतो, अथवा
स्वेच्छेनें कासवी सहज आपला विस्तार आपल्यांत सामावून टाकते. १५२.
अथवा अमावास्येच्या दिवशीं जसा चंद्र सतराव्या कलेंत म्हणजे मूळ
स्वरूपांत प्रवेश करतो, १५३. त्याप्रमाणें दृश्य जिंकल्यामुळे द्रष्ट्यावर
जिंकलेपणाचा आळ येतो, त्या जिंकलेपणाच्या आळाला स्वरूपांत ओहो-
टणें म्हणतात, म्हणजे मूळचें स्वरूप असणें हीच स्थिति कायम रहाते.
१५४. जर जगत् मूळचेंच ब्रह्मरूप तर कोणी कोणास बघावयाचें ? तेथें
अधिष्ठानें पाहणें आणि न पाहणें याशिवाय पाहुणेंपणानें आहे आणि या
स्थितीलाच योगनिद्रा असें म्हणतात. १५५. आतां व्यवहाराच्या भाषेत जें
न देखणें आहे, तें नको ! मी आपल्यासच बघून ज्ञानाचा व्यवहार करावा
असें वाटलें तरी पण त्या ज्ञानाच्या व्यवहारास विषय सहजपणें तोच
होतो. १५६.

८६ सार्थ अमृतानुभव

जें अनादीच दृश्यपणें । अनादीचि देखणें ।। हें आता काय
कोणें । रचूं जावें ॥ १५७ ॥ अवकाशेंशी गगना । स्पर्शेशी
पवना ॥ कीं दीप्तीशीं तपना । समंधु कीजे ॥ १५८ ॥ विश्व-
पणें उजिवडे । तरी विश्व देखे पुढें ॥ ना तें नाहीं तरी तेवढें ।
नाहींच देखे ॥ १५९ ॥ विश्वाचें असें नाहीं । विपायें बुडालि-
याहीं ॥ तन्ही दशा ऐशीही । देखताचि असे ॥ १६० ॥
कापुराही आधी चांदिणें । कीं तोचि न मखे तेणें ॥ तैसें केवळ
देखणें । ठायें ठावो ॥ १६१ ॥ किंबहुना ऐसें । वस्तु भलातिये
दशे ॥ देखतचि असे । आपणयातें ॥ १६२ ॥ मनोरथांचीं
देशांतरें । मनीं प्रकाशूनि नरें ॥ मग तेथें आदरें । हिंडे
जैसें ॥ १६३ ॥
कारण, परमात्मवस्तु दृश्यदर्शनरूपानें अनादीच शोभलीं आहे. मग
मग आतां दृश्य-द्रष्टा-भावाची कोणीं नवीन रचना करावयाची आहे कोठें ?
१५७. आकाशाचा अवकाशाशीं, वायूचा गतीशीं, अग्नीचे प्रकाशाशीं
वेगळें नातें कोणीं जोडावयास नको, कारण मूळचे दोन्ही एकच आहेत.
१५८. विश्वाचा प्रकाश झाला तरी निश्चयेंकरून विश्व पाहतो किंवा तें
विश्व नाहींसें झालें तरी तेवढा नाहींपणाही तो पाहतो. १५९. विश्वाची
उत्पत्ति व लय दोन्ही नाहींशीं झाल्यावर जी उरणारी स्थिति त्या स्थिति-
लाही पाहणारा तोच असतो. १६०. पांढरेपणा चंद्राच्या चांदण्याच्या
पांढरेपणानें माखलेला नाहीं तर तो स्वतःच पांढरा आहे, त्याप्रमाणें वस्तु
केवळ आपल्या ज्ञानस्वरूपानेंच आहे. १६१. फार काय वस्तु कोणत्याहि
काळीं आणि कोणत्याहि स्थळीं मनोराज्याची सृष्टि रचून त्या सृष्टीत
मनुष्य प्रेमानें हिंडतो. १६२-१६३.

प्रकरण सातवें ८७
कां दाटला डोळा डोळ्या । डोळाचि तारा होऊनियां ॥ स्फुरे
चोख म्हणोनिया । विस्मो नाहीं ॥ १६४॥ यालागीं एकें
चिद्रूपें आपणपया आपणपे ॥ देखिजे कां आरोपै । काय
काज ॥ १६५ ॥ किळेचें पांघरुण । आपजवी रत्ना कोण ॥
कीं सोनें ले सोनेपण । जोड जोडू ॥ १६६ ॥ चंदन सौरभ
वेढी । कां सुधा आपणाया वाढी ॥ कीं गूळ चाखें गोडी ।
ऐसें आर्थी हें ॥१६७॥ कीं उजाळाचे कीळे । कापुरा पुटीं
दिधले ॥ कीं ताऊनि ऊन केलें । आगीतें काई ॥ १६८ ॥
नाना ते लता । आपुले वेली गुंडाळतां ॥ घर करी न करितां
जयापरी ॥ १६९॥ कां प्रभेचा उभळा ॥ दीप प्रकाशे संचला ॥
तैसा चैतन्यें गिंवसिला । चिद्रूप स्फुरे ॥१७०॥ ऐसें आपणया
आपण । आपुलें निरीक्षण । करावें येणेंवीण । करीतूचि जसे॥१७१॥
अगर डोळा असा डोळाच चित्रविचित्र होऊन जसा नटतो; तसा शुद्ध
आत्मा सर्व त्रिपुट्या स्वतःच नटतो ह्यांत नवल नाहीं. १६४. मग आपणच
आपल्यास पाहिलें असा एकाच ज्ञानरूप आत्म्यावर आरोप करण्याचें काय
कारण ? १६५. रत्नावर कोणी प्रभेचें पांघरूण घालतो का ? किंवा सोने
काढून दुसरीकडून मागवून सोनेपणा आपल्या अंगावर घालतें काय ? १६६.
चंदनानें काय सुगंध पांघरलेला आहे किंवा अमृत आपल्याला चाखायला
अमृत स्वतःच वाढ करतें का ? गूळ आपली गोडी घेतो असे कांहीं आहे
का ? १६७. स्वच्छपणाच्या प्रभेनें कापुरावर पुट दिलें आहे का ? किंवा
अग्नीला तापवून ऊन केलें आहे काय ? १६८. अथवा वेल आपल्या
देहाच्या गुंडाळण्यानें जसें सहज घर करतें १६९ किंवा प्रभेच्या उत्क-
र्षानें दिवा जसा प्रकाशमान असतो, त्याप्रमाणें चैतन्याच्या व्याप्तीनें
चिद्रूप स्फुरतें. १७०. याप्रमाणें 'आपलें निरीक्षण आपण स्वतः करावे'
असा हेतु न ठेवतां निरीक्षण करीतच आहे. १७१.

८८ सार्थ अमृतानुभव
ऐसें हें देखणें न देखणें । हें आंधारें चांदिणें ॥ मा चंद्रासी
उणें । स्फुरतें कां ॥ १७२ ॥ म्हणोनि हें न व्हावें । ऐसेंही करूं
पावे ॥ तरी तैसाचि स्वभावें । आइता असे ॥ १७३ ॥ द्रष्टा
दृश्य ऐसें । दोनी अळुमाळ दिसे ॥ तेंही परस्परानुप्रवेशे ।
कांहींना कीं ॥ १७४ ॥ तेथें दृश्य द्रष्टा भरे । द्रष्टेपण दृश्यीं
सरे ॥ मा दोन्ही न होऊनि उरे । दोहींचें साच ॥ १७५ ॥
मग भलतेथ भलतेव्हां । माझारिले दृश्य दृष्ट भावा ॥ आटणी
करीत खेवा । येती दोन्ही ॥ १७६ ॥ कापुरीं अग्निप्रवेशु । कीं
अग्नीं घातला पोतासु ॥ ऐसें नव्हे संसरिसु । वेचु झाला ॥१७७॥
एका एकु वेचला । शून्यबिंदु शून्यें पुशिला ॥ द्रष्टा दृश्याचा
निमाला । तैसें होय ॥ १७८ ॥
सारांश देखणें न देखणें आत्म्याच्या ठिकाणीं नाहीं. हा अंधकार व हा
प्रकाश अशा समविषम भावाची स्फूर्ति चंद्राच्या जवळ कुठे आहे ? १७२.
म्हणून ही त्रिपुटी आपण होऊं नये अशी स्फूर्ति झाली तरी स्वभावतः
तो तसा सिद्धच आहे. १७३. द्रष्टा व दृश्य असे दोन भाव जरी थोडेसे
दिसतात तरीं दोघांचा परस्परांत प्रवेश झाला असतां दोन्हीही भाव नाहींसे
होतात. १७४. तेव्हां द्रष्टा दृश्यांत दृश्य द्रष्ट्यांत नाहींसें होतें; मग दोघांचा
अभाव होऊन दोघांचे अधिष्ठान मात्र शिल्लक राहतें. १७५. मग वाटेल तेथें,
वाटेल त्या वेळीं, दृश्य द्रष्टा हे दोन भाव आपलीं आटणी करून मध्य-
दर्शन संबंधांत एकरूप होतात. १७६. अग्नीचा कापुरांत किंवा कापुराचा
अग्नींत प्रवेश झाला असें कशाला म्हणावें ? कारण दोघांचा नाश एक-
दमच होतो. १७७. एकांतून एक वजा केला असतां बाकी शून्य राहते !
व तें शून्य आपला स्वतःचा अभाव दाखवितें; त्याचप्रमाणें द्रष्टा व दृश्य
यांची वाटणी झाली असता होतें. १७८.

प्रकरण सातवें ८९
किंबहुना आपुलिया । प्रतिबिंबा झोंबिनलिया ॥ झोंबी सकट
आटोनियां । जाइजे जेवीं ॥ १७९ ॥ तैसे रुसतां दृष्टीं । द्रष्टा
दृश्य भेटी ॥ येती तेथें मिठी । दोहींची पडे ॥ १८० ॥ सिंधु
पूर्वापर । न मिळती तंवचि सागर । मग एकवट नीर । जैसें
होये ॥१८१॥ बहु ये हे त्रिपुटी । सहजें हो तया राहटी ॥
प्रतिक्षणीं काय ठो । करोतसे ॥ १८२ ॥ दोन्ही विशेष गिळी ।
ना निर्विशिष्टातें उगळी ॥ उघडी झांपी एकी डोळी । वस्तूची
हे ॥ १८३ ॥ पातया पातें मिळे । कीं द्रष्टत्वें सैंध पघळे ॥
तिये उन्मळितां मावळे । नवलावो हा ॥१८४॥ द्रष्टा दृश्याच्या
ग्रासीं । मध्यें लेख विकाशी ॥ योगभूमिका ऐशी । आंगीं
वाजे ॥ १८५ ॥
फार काय सांगावें ? ज्याप्रमाणें एखादा पुरुष प्रतिबिंबाला आलिंगन
देऊं लागला असतां आलिंगनासकट बिंबप्रतिबिंबभाव आटतो. १७९.
त्याप्रमाणें दर्शन नाहींसें होतांच द्रष्टा दृश्याचे भेटीस येतो व त्या भेटींत
दोघांचें ऐक्य होतें, १८०. पूर्वेचा आणि पश्चिमेचा असे दोन वेगळाले
समुद्र एकमेकांस मिळत नाहींत, तोपर्यंत त्यांस सागर असें नांव असतें.
मिळाले, म्हणजे मग सर्व पाणीच होतें. त्याप्रमाणें आत्मा निर्धर्मक आत्म-
स्वरूपानें असतो १८१. या अनंत त्रिपुट्यांचा सहज व्यवहार होत
असतांना, प्रत्येक क्षणीं त्यांचा काय निश्चय करावा लागतो ? १८२.
दृश्य-द्रष्टा हे दोन्ही भाव, आत्मा गिळीत नाहीं. व निर्विशिष्ट भाव ओकी-
तहि नाहीं; पण उघडझांपीचे भाव वस्तु आपल्याच अंगावर दाखविते. १८३.
डोळ्याच्या पात्याला पातें लागतांच दृश्य सृष्टि विस्ताराला पावते व तीच
पातीं किंचित् उघडतांच सर्व सृष्टि मावळते, हें विशेष आहे. १८४. द्रष्टा
व दृश्य यांचा ग्रास झाला असतां मध्यंतरी जी स्थिति उत्पन्न होते, त्या
स्थितीसच योगभूमिका असें म्हणतात. १८५.

उठिला तरंगु बैसे । पुढें अनुही नुमसे ॥ ऐसा ठांईं जैसें ।
पाणी होय ॥ १८६ ॥ कां नीद सरोनि गेली । जागृति नाहीं
चेइली ॥ तेव्हां होय आपुली । जैसी स्थिति ॥ १८७ ॥ नाना
एका ठाऊनि उठी । अन्यत्र नव्हे पैठी ॥ हें गमे तैसिया दृष्टी ।
दिठी सूता ॥ १८८ ॥ कां मावळो सरला दीवो । रात्रीचा न
करी प्रस्तावो ॥ तेणें गगनें हा भावो । वाखाणिला ॥ १८९ ॥
घेतला श्वासु बुडाला । घापता नाहीं उठिला ॥ तैसा दोहीं शिव-
तला । नव्हे जो अर्थु ॥ १९० ॥ कीं आघावियांची करणीं ।
विषयांची घेणीं ॥ करितांचि एके क्षणीं । जें कीं आहे ॥ १९१ ॥
तया सारिखा ठावो । हा निकराचा आत्मभावो ॥ येणें कां
पाहे । न पाहों लाभे ॥ १९२ ॥
पाण्यावर उठलेला तरंग मावळला, पुढें दुसरा तरंग उठला नाहीं, ही
पाण्याची अवस्था, १८६. किंवा निद्रा संपली, जागृति उत्पन्न झाली नाहीं
अशी अवस्था, १८७. अथवा दृष्टि एका वस्तूवरून उठली, दुसऱ्या वस्तूवर
गेली नाहीं, अशा मध्य संधींत असणाऱ्या दृष्टीनें जो पाहील, त्यालाच ही
योग भूमिका कळेल. १८८. दिवस मावळला, रात्र पडली नाहीं अशा
वेळच्या गगनाच्या स्थितीनें आम्हीं हा परमात्मभाव वर्णन केला आहे.१८९.
घेतलेला श्वास बुडाला, दुसरा श्वास घेतला नाहीं, या दोन अवस्थांना न
स्पर्शतां जी प्राणाची स्थिति, तशी ती स्थिति आहे, १९०. अथवा सर्व
इंद्रियांकडून विषय उपभोगणें चाललें असतांहि, त्या कालीं मधली क्षणमात्र
जीं अवस्था ती योगभूमिका, म्हणजे प्रमात्याची जी स्थिति असते ती. १९१
त्या स्थितीप्रमाणें आत्म्याचें शुद्ध स्वरूप आहे. अशा स्थितींत शुद्ध
आत्म्याच्या ठिकाणीं ' पाहणें न पाहणें ' प्राप्त होईल का ? १९२

प्रकरण सातवें ९१
काय आपुलिये भूमिके । आरसा आपुलिये निके ॥ पाहो
न पाहो सके । हें कें आहे ॥ १९३ ॥ समोर पाठीमोरया ।
मुखें होऊं ये आरसिया ॥ वांचूनि तयाप्रति तया । होआवे कां
॥ १९४ ॥ सर्वांगें देखणा रवी । परी ऐसें घडे केवी ॥ जे उदो
अस्तूची चवी । स्वयें घेपे ॥ १९५ ॥ कीं रसु आपणया पिये ।
कीं तोंड लपवूनि ठाये ॥ हें रसपण नव्हे । तया जैसें ॥ १९६॥
तैसें पाहाणें न पाहणें । पाहणेंपणेंचि हो नेणें ॥ आणि दोन्ही हें
येणें । स्वयेंचि असिजे ॥१९७॥ जें पाहणेंचि म्हणूनियां । पाहणें
नव्हे आपणया ॥ तैं पाहणें आपसया । हाचि आहे ॥ १९८ ॥
आपला निर्मळपणा आपल्या ठिकाणीं आरसा पाहूं शकतो किंवा पाहूं
शकत नाहीं या म्हणण्यांत अर्थ काय ? १९३. आरशाच्या योगानें समोर
किंवा पाठमोर ही स्थिति मुखाला येते, तोच आरसा टाकला असतां मुख
पाठमोरें किंवा समोर, ही स्थिति येणें शक्य आहे काय ? मुख, समोरपणा
व पाठमोरेपणा या विरहित स्वरूपानें असतें. १९४. सर्वांगानें सूर्य प्रकाश-
मान असला तरी आपल्या उदयास्ताला तो स्वतः पाहतो असें कसें घडेल ?
१९५. किंवा रस आपल्या स्वतःला पीत नाहीं असें म्हणावें तर रस
आपलें तोंड लपवून काय एकीकडे बसतो ? रस रसपणानेंच असल्यामुळे
त्याच्या ठिकाणीं हे दोन्ही भाव नाहींत. १९६. याप्रमाणें आत्मा ज्ञान-
स्वरूप असल्यामुळे त्याच्या ठिकाणीं पाहाणेंपणाचा व न पाहणेंपणाचा
व्यवहार नाहीं; पण तो स्वतःच दोन्ही प्रकारांत असतो. १९७. वस्तु रूप
पाहणें असल्यामुळे तेथें तिचा पाहणेंपणा संभवत नाहीं, यावरून हें सहज
सिद्ध होतें कीं, हा स्वतःला पाहत नाहीं १९८.

९२ सार्थ अमृतानुभव
आणि न पाहणें मा कैसें । आपणपें पाहों बैसें ॥ तरी
पाहणें हें ऐसें । हाचि पुढती ॥ १९९ ॥ हें दोन्ही परस्परें ।
नांदती एका हारें । बांधोनि येरयेरें । नाहीं केलें ॥ २०० ॥
पाहणया पाहणें आहे । तरी न पाहणें हेंचि नव्हे ॥ म्हणोनि
याची सोये । नेणती दोन्ही ॥ २०१ ॥ एवं पाहणें न पाहणें ।
चोरोनियां असणें ॥ ना पाहे तरी कोणें । काय पाहिलें
॥ २०२ ॥ दिसत्यानें दृश्य भासे । म्हणावेना देखिलें ऐसें ॥
तरी दृश्यास्तव दिसे । ऐसें नाहीं ॥ २०३ ॥ दृश्य कीर
दृष्टीसी दिसे । परी साच कीं द्रष्टा असे ॥ आतां नाहीं तें कैसें ।
देखिलें होय ॥ २०४ ॥
आणि द्वैताभावामुळे न पाहाणें हेंच त्याचे स्वरूप आहे, तर तो आपणां
स्वतःला कसें पाहतो ? यावर उत्तर असें कीं तो नित्य ज्ञानस्वरूप आहे;
म्हणून स्वतःला पाहात नाहींच. १९९. पाहणें न पाहणें हे दोन्ही भाव
एका पंक्तीलाच बसतात. त्यांनी एकमेकांस बांधून घेऊन आपापला नाश
करून घेतला. २००. अथवा पाहणारा पाहणें स्वरूपच आहे म्हणून तेथें
न पाहणें संभवतच नाहीं, म्हणून दोघांचा शुद्ध आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणीं
कांहीं संबंध नाहीं. २०१. याप्रमाणें ' पाहणें व न पाहणें ' या दोन्ही
भावांना चोरून स्वरूप स्थिति आहे, अथवा ' पाहिलें ' असें म्हटलें तरी
कोणीं काय पाहिलें ? २०२. दृश्य द्रष्ट्यावर दिसलें तर त्यानें पाहिलें असें
म्हणूं नये काय ? नाहीं. अरे, दृश्याच्या अपेक्षेनें त्याला दिसतें असें
नाहीं. कारण द्रष्ट्याचे पाहाणें अपेक्षित नाहीं. तात्पर्य, दृश्याला द्रष्ट्याहून
भिन्न सत्ताच नाहीं. २०३. दृष्टीला दृश्य दिसतें असें खात्रीनें भासते
मात्र, पण तसें पाहिलें तर जर द्रष्टाच असतो. दृश्य नाहीच, मग तें पाहिले
म्हणतां येईल काय ? २०४.

प्रकरण सातवें ९३
मुख दिसो कां दर्पणीं । परी असणे कीं तये मुखपणीं ॥ तरी
जाली तें वायाणी । प्रतीती कीं ॥ २०५ ॥ देखतांचि आपण-
यातें । आलिये निदेचेनि हातें ॥ तया स्वप्ना ऐसें येथें । निहा-
ळितां ॥ २०६ ॥ निद्रिस्त सुखासनीं । वाहिजे अनुवाहणी ॥
तो साचे काय तेसणी । दशा पावे ॥ २०७ ॥ कीं सिसेवीण
एकएके । दाविली राज्य करिती रंकें ॥ तैशीं तियें स तुकें ।
आर्थीं काई ॥ २०८ ॥ ते निद्रा जेव्हां नाहीं । तेव्हां जो जैसा
जिये ठाईं ॥ तैसा चि स्वप्नीं कांहीं । न दाविजेचि कीं ॥ २०९॥
तान्हेलिया मृगतृष्णा । न भेटलिया सिणु जेसणा ॥ मा भेटलिया
कोणा । काय भेटले ॥ २१० ॥ कीं साउलियेचेनि व्याजें ।
मेळविलें जेणें दुजें ॥ तयाचें करणें वांझें । जालें जैसें ॥ २११ ॥
मुख आरशांत दिसलें तर दिसो; पण वास्तविक तें आपल्या मुखाची
होणारी प्रतीती मिथ्या ठरली. २०५. झोपेंतील स्वप्नांत आपण आपणास जसें
पाहतों तसें हें पाहणें आहे. २०६. आरामशीर पर्यंकावर प्रत्यक्ष निजलेल्या
माणसाला स्वप्नांत ती इतरांकडून उचलून नेले असें झोपणारा पाहत असला
तरी प्रत्यक्षांत तसे घडलेलें दिसतें काय ? २०७. अनेक गरिबांचें 'आपण
राज्य करावें' असे मनोरथ असतात, त्यांना स्वप्नांत 'आपले मस्तक नसलेल्या
शरीरानें राज्य करत आहे,' असें दिसलें तर प्रत्यक्षांत तसें कधीं झालें
काय ? २०८. स्वप्नांत कांहींहि पाहिलें तरी प्रत्यक्ष निद्रावस्थेंत तो
जशाच्या तसाच असतो. आणि निद्रा नसते तेव्हांहि तो जशाच्या तसाच
असतो. २०९. तृषाक्रांत स्वापदाला मृगजळ दिसल्यानें धांवण्याचे फक्त
श्रम घडतात. पण समजा, त्याला मृगजळ भेटलें, तरी पाणी पितां
येईल काय ? २१०. एखाद्यानें आपल्या पडछायेला सोबती म्हणून जवळ
केलें तर त्याचें तें कृत्य वांझेच्या कृत्याप्रमाणें फोल ठरतें. २११.

९४ सार्थ अमृतानुभव
तैसें दृश्य करूनियां । तें द्रष्ट्यातें द्रष्टा ॥ दाऊनि धाडिलें
वायां । दाविलेपणही ॥ २१२ ॥ जें दृश्य दृष्टाचि आहे । मा
दावणें कां साहे ॥ न दविजे तरी नोहे । तया तो कांहीं ॥ २१३ ॥
आरिसा पा न पाहे । तरी मुखचि वायां जाये ॥ तेणेंवीण आहे ।
आपणपें कीं ॥ २१४ ॥ तैसें आत्मयातें आत्मया । न दावीचि
पैं माया ॥ तरी आत्मा वावो कीं वायां । तेंचि तें कीं ना ॥ २१५॥
म्हणौनी आपणपें द्रष्टा । न करितां असे पैठा ॥ आतां जालाचि
दिठा । कां करावा ॥ २१६ ॥ नाना मागुतें दाविलें । तरी पुन-
रुक्त तेंचि झालें ॥ येणेंही बोलें गेलें । दावणें वृथा ॥ २१७ ॥
त्याप्रमाणें हें विश्वरूप दृश्य साकार करून द्रष्ट्याचा द्रष्टेपणा दाखवणें
भाग पाडले व नंतर ते दृश्यहि निरर्थक ठरविलें. २१२. हें दृश्य हाचि
द्रष्ट्याचा एक भाग आहे. मग तें दाखविणें कसें शक्य आहे ? आणि दृश्य
न दाखविलें तर मग तो द्रष्टा नाहीं असें म्हणतां येईल काय ? २१३.
आरशामध्यें आपलें मुख आपण पाहिलें नाहीं म्हणजे तें वायां गेलें असें
होतें काय ? आरसा नसला तरी मुख असतेंच ना ! २१४. त्याप्रमाणें ही
माया आत्म्याला आत्मा दाखवूं शकत नाहीं. मग आत्मा झूठ कीं माया ?
तीच कीं नाहीं, २१५. म्हणून परमात्म्यानें आपल्या ठिकाणीं द्रष्टेपण
येऊं न देतां, मूळच्या ठिकाणींच तो बसला आहे. तो तसा दिसला तरी
मायेनें त्याला द्रष्टा कां करावें ? २१६. किंवा तेंच तें पुन्हा पुन्हा दाखविलें
तर त्याची पुनरुक्ति झाली असें होतें. तेंच तें बोललेलें जसें व्यर्थ जातें तसें
वरचेवर सांगितलेले दृश्यत्व आणि द्रष्टेपण निरुपाधिक टरतें. २१७.

प्रकरण सातवें ९५
दोरा सर्पाभासा । साचपणें दोरु कां जैसा ॥ द्रष्टा दृश्या
तैसा । द्रष्टा साचु ॥ २१८ ॥ दर्पणें आणि मुखें । मुख दिसे
हें न चुके ॥ परी मुखी मुख सत्कें । दर्पणीं नाहीं ॥ २१९ ॥
तैसें द्रष्टा दृश्या दोहो । साच कीं देखता ठावो ॥ म्हणौनी
दृश्य तें वावो । देखिलें जरी ॥ २२० ॥ वावो कीर होये ।
तन्हीं दिसत तंव आहे ॥ येणें बोलें होये । आथी ऐसें ॥२२१॥
तरी आन आनातें । देखोनि होय देखतें ॥ तरी मानु येतें ।
देखिलें ऐसें ॥ २२२ ॥ येथें देखोनि कां न देखोनी । ऐक्य का
नाना होऊनि ॥ परी हा येणें वांचूनी । देखणें असें ॥ २२३ ॥
दोरीला जरी आपण सर्प मानला तरी मुळांत जशी खरोखर दोरी
असते, त्याप्रमाणें जगत् आणि परमात्मा यामध्यें खरा परमात्मा आहे. २१८.
आरशांत प्रतिबिंबामुळे 'पडमुख' दिसतें. तें अगदीं मुखाबरहुकूम हें तर
खरेंच. पण पडमुख हे खोटें आणि पाहणाराचें मुख हें खरें, २१९.
त्याप्रमाणें द्रष्टा आणि दिसणारें आणि दृश्य या दोन्हींमध्यें द्रष्टा हाच खरा
अधिष्ठान आहे, आणि दिसणारें व त्याच्यापासून झालेलें जग मिथ्या होय.
२२०. दृश्य निश्चयेंकरून मिथ्या आहे, पण दिसते तर खरें; म्हणूनच दृश्य
आहे असें माना. २२१. दोन मिथ्या पदार्थांत एकाने दुसऱ्यास पाहिलें
म्हणून पहिला पाहाणारा द्रष्टा झाला व त्या दृश्यामुळे त्याला द्रष्टत्व आलें
म्हणजे मूळचें नव्हते हे म्हणणें ओघानेंच प्राप्त आहे. २२२. अशा स्थितीला
पाहो वा न पाहो, एक असो किंवा भिन्न असो, पण परमार्थतः हाच एक
आहे, ह्याच्यावांचून दुसरें कांहींच नसल्यामुळे पाहणें घडेल काय ? २२३.

९६ सार्थ अमृतानुभव
आरशानें हो कां दाविलें । तन्ही मुखचि मुखें देखिलें ॥ तो
न दावी तन्ही संचलें । मुखचि मुखीं ॥ २२४ ॥ तैसें दाविते
नाहीं । तरी हाचि ययाच्या ठाईं ॥ ना दावी तन्हीही । हाचि
यया ॥ २२५ ॥ जाग्रति दाविला । कां निदा हारविला ॥ परी
जैसा येकिला । पुरुष पुरुषीं ॥ २२६ ॥ कां रायातें तूं रावो ।
ऐसा दाविजे प्रत्ययो । तन्ही टायेठावो । राजाचि असे ॥२२७॥
नातरी रायपण राया । नाणिजे कीं प्रत्यया ॥ तन्ही कांहीं
उणे तया । माजी असे ॥२२८॥ तैसें दावितां न दावितां । हा
यया परौता ॥ चढेना तुटे आइता । असताचि असे ॥ २२९ ॥
आरशानें दाखविले तरी मुखानेंच मुखाला पाहिले. आरशानें मुखाला
दाखविले नाहीं तरी मुख मुखाचे ठिकाणीं एकवटलेलें आहेच. २२४.
त्याप्रमाणें दृश्य संबंध नसला तरी आपल्या ठिकाणीं हा आहे, तसाच आहे.
किंवा दृश्यानें दाखविला तरी पण हाच आहे. २२५. जागृतीनें दाखविला
किंवा झोपेनें लपविला तरी पुरुष आपले ठिकाणीं एकटा आहे तसाच आहे
२२६. अथवा राजाला 'तूं राजा आहेस' असें त्याच्या प्रत्ययास आणिले
तरी (म्हटले किंवा न म्हटले) राजा आपले ठिकाणीं आहे तसा असतोच.
२२७. अथवा राजाला 'तूं राजा आहेस' असें शब्दानें प्रत्ययास आणले
नाहीं तरी (म्हटले नाहीं तरी) त्याच्या राजेपणास कांहीं कमीपणा येतो
काय ? २२८. त्याप्रमाणें हा ज्ञानानें दाखविला किंवा अज्ञानानें दाखविला
तरी तो या दोन्ही भावातीत असल्यामुळे उत्कर्षास येत नाहीं व कमीहि
होत नाहीं; स्वतःसिद्ध आहे तसाच आहे. २२९.

प्रकरण सातवें ९७
तरी कां निमित्य पिसें । हा यया दाऊं बैसे ॥ देखते नाहीं
तैं आरिसे । देखावे कोणे ॥ २३० ॥ दीपु दावीतयाते रची ।
कीं तेणेंचि सिद्धी दीपाची । तैशी सत्ता निमित्ताची । येणें
साच ॥ २३१ ॥ वन्हीतें वन्ही शिखा । प्रकाशी कीर देखा ॥
परी वन्हीहूनी लेखा । येईल काई ॥ २३२ ॥ आणि
निमित्त जें बोलावें । तें येणें दिसोनि दावावें ॥ देखिलें तन्ही
स्वभावें । दृश्यही हा ॥ २३३ ॥ म्हणौनी स्वयंप्रकाशा यया ।
आपणपे देखावया ॥ निमित्त हा वांचोनियां । नाहींच मा
॥ २३४ ॥ भलतेन विन्यासें । दिसत तेणेंचि दिसे ॥ हा
वांचूनि नसे । येथें कांहीं ॥ २३५ ॥
अहो ! तर मग आपणास दाखवावें असें वेड काय निमित्तानें घेतलें ?
अरे ! पहाणाराच नाहीं, मग आरशांत पहावें कोणीं ? २३०. दिवा
लावणाराची सिद्धी दिव्यानें केली का लावणाऱ्यामुळेच दिव्याची सिद्धी
झाली ? त्याप्रमाणें पूर्वसिद्ध आत्मसत्ताच व्यवहाराला निमित्त आहे आणि या
आत्मसत्तेनेंच व्यवहारास खरेपणा भासतो. २३१. अग्नीची ज्वाला अग्नीला
प्रकाशित करिते हे निश्चित खरें आहे असें दिसतें, पण ती ज्वाला
अग्नीहून भिन्न आहे असें म्हणतां येईल का ? २३२. आणि हा आत्मा
दृश्य होऊन आपणांस दाखवितो, म्हणून हा निमित्त आहे असा बोलण्याचा
व्यवहार होतो. आतां दृश्य काय आहे असें पाहूं जावें, तो दृश्यहि हाच.
२३३. म्हणून या स्वयंप्रकाश परमात्म्याला स्वतःला पहाण्याला ह्याच्या-
वांचून दुसरें निमित्त नाहीं. २३४. कोणताही विस्तार याच्याच सत्तेनें
दिसतो ! याच्यावांचून दुसरें कांहींच नाहीं. २३५.
सा. अ....७

९८ सार्थ अमृतानुभव
लेणें आणि भांगारें । भांगाराचि एक स्फुरे ॥ कां जेथें दुसरें ।
नाहींच म्हणौनी ॥ २३६॥ जळतरंगीं दोन्हीं । जळावांचूनि
नाहीं ॥ म्हणौनी आन कांहीं । नाहीं ना नोहे ॥ २३७॥ हो
कां घ्राणुनेमेयो । येऊं कां हातीं घेवो ॥ लाहो कां दिठी पाहो ।
भलतैसे ॥ २३८॥ परी कापुराच्या ठाईं । कापुरावांचूनि
नाहीं ॥ तैसा रीति भलतेययाही । हाचि यया ॥ २३९॥ आतां
दृश्यपणें दिसो । कां द्रष्टा होऊनि असो ॥ परी हा वांचूनि
अतिसो । नाहीं येथें ॥ २४० ॥ गंगा गंगापणें वाहो । कीं
सिंधु होऊनि राहो ॥ परी पाणीपण नवलावो । न देखो
कीं ॥ २४१ ॥ थिजावें कीं विघरावें । हें अप्रयोजक आघवें ॥
घृतपण नव्हे । अनारिसें ॥ २४२ ॥ ज्वाला आणि वन्ही ।
न लेखिजति दोन्ही ॥ वन्हीमात्र म्हणौनी । आन नव्हे कीं ॥ २४३ ॥
अलंकार व सोनें यांमध्ये एक सुवर्णच आहे. कारण सुवर्णात दुसरें
कांहींच नाहीं. २३६. जल व तरंग या दोहोंत जलावांचून कांहीं नाहीं
म्हणून जल व तरंग असा भिन्न शब्दप्रयोग झाला तरी जलाव्‍यतिरिक्त
कांहीं नाहीं व होणारहि नाहीं. २३७. नाकानें वास कळो, हाताला मऊ
लागो, डोळ्यानें स्वच्छ दिसो; कोणत्याहि प्रकारें ज्ञान झालें तरी कापुराच्या
ठिकाणीं कापुरावांचून दुसरें कांहींच नाहीं, त्याप्रमाणें कोणत्याहि प्रकारानें
आत्मा दिसला तरी ह्या आत्म्यावांचून दुसरें कांहीं नाहीं. २३८-२३९.
आतां व्यवहारांत आत्मा दृश्य होऊन दिसो किंवा द्रष्टा होऊन असो, पण
या दृश्यद्रष्टा व्यवहारांत आत्मव्यतिरिक्त दुसरें कांहीं नाहींच. २४०.
गंगानदी गंगारूपानें वाहो किंवा समुद्रास मिळून तद्रूपानें असो, पण
पाण्याच्या दृष्टीनें त्यांत कांहींच फरक दिसत नाहीं. २४१. तुपाला घट्ट अगर
पातळ असें म्हणणें निरर्थक होय, कारण दोन्ही स्थितीत तूपपणा निराळा
नाहीं. २४२. ज्वाला व अग्नि हीं दोन्ही निराळीं आहेत असें म्हणता
येणार नाहीं. कारण तीं दोन्ही वन्हिरूपच आहेत. २४३.

प्रकरण सातवें ९९
तैसें दृश्य कां द्रष्टा । या दोन्ही दशा वांझटा ॥ पाहतां
एकीकाष्ठा । स्फूर्तिमात्र तो ॥ २४४ ॥ इये स्फूर्तीकडोनी ।
नाहीं स्फूर्तिमात्र वांचोनी ॥ तरी काय देखोनी । देखतु
असे ॥ २४५ ॥ पुढें फरकेना दिसते । ना मागें डोकावी
देखते ॥ पाहतां येणें ययातें । स्फुरद्रूपाचि ॥ २४६ ॥ कल्लोळी
जळीं घातले । सोनेंन सोनें पांघुरलें ॥ दिठीचे पाय गुंतले ।
दिठीसीचि ॥ २४७ ॥ श्रुतीसीं मेळविली श्रुती । घ्रुतीसी मेळ-
विली घ्रुती ॥ कां तृप्तीसी तृप्ती । वोगरिली ॥ २४८ ॥ गूळ
गुळें परिवडिला । मेरु सुवर्णे मढिला । कां ज्वाळा गुंडाळिला ।
अनळु जैसा ॥ २४९ ॥ हें बहु काय बोलिजे । कीं नभ
नभाचिये रिगे सेजे । मग कोणे निदिजे । जागे कोणे ॥ २५० ॥
हा येणे पाहिला ऐसा । कांहीं न पाहिला जैसा । आणि न पाह-
तांही आपैसा । पाहणेंचि हा ॥ २५१ ॥
विचार करून पाहिलें तर; तो आत्मा शेवटची निष्कर्मस्थिति-स्फूर्ति
मात्रच आहे. २४४. या स्फूर्तीकडून पाहिलें असतां केवळ स्फूर्तीवाचून
दुसरें कांहीं नाहीं असें आहे. मग काय पाहून हा द्रष्टा होतो. २४५.
दृश्य पुढें फडकत नाहीं अथवा द्रष्टा मागें डोकावीत नाहीं, याने आपल्या
स्वतःस पाहिले म्हणजे तें पहाणें स्फुरद्रूपच होय. २४६. तरंग पाण्यांत
बुडाले, सोन्याने सोने पांघरले, दृष्टीचा पाय दृष्टीतच गुंतला, २४७.
शब्दांत शब्द मिळवला, गंधास गंध मिळविला, किंवा तृप्तीला तृप्ती
वाढली, २४८. गुळानें गुळाला माखिलें, मेरूपर्वत सोन्याने मढविला,
अगर ज्याप्रमाणें अग्नि त्याच्याच ज्वाळांनीं गुंडाळला. २४९. फार काय
सांगावें आकाश आकाशाच्या शय्येवर निजावयास गेले, मग निजावयाचें
कोणीं व जागे रहावयाचें तरी कोणी ? २५०. ह्यांचें पाहणे न पाहण्या-
सारखेंच आहे. कांहीं न पाहतां सहजच हा पाहणेंरूपच आहे. २५१.

१०० सार्थ अमृतानुभव
येथें बोलणें न साहे । जाणणें न समाये । अनुभव न लाहे ।
आंगीं मिरौ ॥ २५२ ॥ म्हणौनि ययातें येणें । येपरीचें पाहणें ।
पाहतां कांहीं कोणे । पाहिलें नाहीं ॥ २५३ ॥ किंबहुना ऐसें
आत्मेन आत्मा प्रकाशे । न चेतुचि चेऊ बैसे । तयासी तो
॥ २५४ ॥ स्वयें दर्शनाचिया सवा । अवघीयाचि जातसे
फावा । परी निजात्मभवा । न मोडतांची ॥ २५५ ॥ न पाहतां
आरिसा असो पाहे । तरी तेंचि पाहणें होये । आणि पाहणेन
तरी ते जाये । न पाहणें पाहणें ॥ २५६ ॥ भलतैसा फाके ।
परी येकपणा न मुके । नाना संकोच तरी असिके । हाचि
आथी ॥ २५७ ॥ सूर्याचिया हाता । अंधकारू नये सर्वथा ॥
मा प्रकाशाची कथा । आइकता कां ॥ २५८ ॥
बोलण्याचा परिणाम नाहीं, जगण्याचा शिरकाव नाहीं, आणि अनु-
भवाची प्रतिष्ठा येथें चालत नाहीं. २५२. याचें स्वतःला पाहणें विचार-
दृष्टीनें पाहिलें नाहीं असें आहे. २५३. हा आत्म्याचा विलास आहे. तो
जागा न होतां स्वरूपानें मूळचा जागाच आहे. २५४. स्वतः दर्शनरूप
असल्यामुळे आत्मस्वरूपस्थितीवर दृश्यद्रष्टादिकांची भ्रमानें प्रमिति होत
असूनहि आत्म्याचा निजात्मभाव मोडला जात नाहीं. २५५. आरसा न
पाहतां मुख मुखपणानेंच असतें, आणि विशेष भावाचें पाहणें मुखेंच आहे.
आणि मूळ पाहण्याकडून पाहिलें तर पाहणे व न पाहणें निघून जातें.
२५६. कितीहि विस्तार होऊनहि आत्म्याचा एकपणा मोडत नाहीं, त्याचा
संकोच झाला तरी तो आहे तसा संपूर्ण असतोच २५७. कधींहि जाणवत
नाहीं, मग तो प्रकाशाची तर वार्ता कशाला ऐकतो ? २५८.

प्रकरण सातवें १०१
अंधारु कां उचिवडु । हा येकला येकवडु । जैसा कां मार्तंडु ।
भलतेथें ॥ २५९ ॥ तैसा आवडतिये भूमिके । आरुढलीयाही
कौतुकें ॥ परी ययातें हा न चुके । हाचि ऐसा ॥ २६० ॥
सिंधूचि शीव न मोडे ॥ पाणीपण सळू न मोडे ॥ परी मोडतु
कां गाडे । तरंगाची ॥ २६१ ॥ रश्मी सूर्याची आथी । परी
बिंबा बाहेरी जाती । म्हणोनी बोधसंपत्ति । उपमा नोहे
॥ २६२ ॥ आणि पल्हेचा दोडा । न पाहतां तढा ॥ जग तंव
कापडा । न भरेचि कीं ॥ २६३ ॥ सोन्याचा रवा । रवे-
पणाचा ठेवा । आवघेयाची अवयवां । लेणें नव्हे ॥ २६४ ॥ न
फेडितां आडवावो । दिगंतोनि दिगंता जावो । नये मा पावो ।
उपमा काइ ॥ २६५ ॥
सूर्याला अंधकार असो किंवा प्रकाश असो, सूर्य ज्याप्रमाणें वाटेल तेथें
आपल्या एकरूपानें एकटा असतोच २५९. तसा कोणत्याहि त्या भूमिके-
वर कौतुकानें आरूढला तरी आपल्या स्वरूपाची हानी न होतां हा
असतो. २६०. जरी अनंत तरंग उत्पन्न झाले व नाश पावले तरी समु-
द्राची मर्यादा मोडत नाहीं व पाणीपणाचा भंग होत नाहीं. २६१. सूर्य-
किरण बिंबाच्या बाहेर जातात, म्हणून सूर्याची उपमा आत्म्याला शोभत
नाहीं. २६२. आणि कापसाचें बोंड फुटूनच कापूस सर्वत्र मिळतो, वस्त्रें
मिळतात म्हणून बोंडातल्या कापसाची उपमा आत्म्याला देतां येत नाहीं.
२६३. सोन्याच्या लगडीचा लगडपणा न मोडतां सर्व अवयवांना
घालण्यासारखे दागिने होत नाहींत. २६४. प्रतिबंध दूर केल्यावांचून
एका दिशेहून दुसऱ्या दिशेला जातां येत नाहीं, मग आत्मस्वरूपाला
दिशेची उपमा कशी देतां येईल ? २६५.

१०२ सार्थ अमृतानुभव
म्हणोनि इये आत्मलीळे । नाहीं आन कांटाळे । आतां
येयाचिये तुळे । हाचि यंया ॥ २६६ ॥ स्वप्रकाशाच्या घासीं ।
जेविता बहु वेगेशीं । वेचेना परी कुशी । वाखही न पडे
॥ २६७ ॥ ऐसा निरुपमा परी । आपुलिये विलासवरी । आत्मा
राणीव करी । आपुले ठाईं ॥ २६८ ॥ तयातें म्हणिपे अज्ञान ।
तरी न्याया भरलें रान ॥ आतां म्हणे तयाचें वचन । उपवावो
हो आम्ही ॥ २६९ ॥ प्रकाशितें अज्ञान । ऐसें म्हणणेंहन । तरी
निधि दावितें अंजन । म्हणिजे काई ॥ २७० ॥ सुवर्णगौर अंबिका ।
न म्हणिजे काय काळिका । तैसा आत्मप्रकाशका । अज्ञानवादु
॥ २७१ ॥ येन्हवी शिवोनि पृथ्वीवरी । तत्त्वाच्या वानेपरी ।
जयाच्या रश्मिकरीं । उजाळा येती ॥ २७२ ॥
म्हणून या आत्मविलासाला वजन करण्यास दुसरा कांटा नाहीं. म्हणून
याचें वजन करण्यास हाच ! २६६. स्वप्रकाशाचे घांस लवकर लवकर
घेतो, पण नवल हें आहे कीं, अन्न संपत नाहीं व कुशीला खळगीहि
पडत नाहीं. (पोट न भरलेलें दिसत नाहीं.) २६७. अशा निरुपम
रीतीनें आपल्या विलासानें सर्व सत्ता चालवितो. अशा प्रकारच्या आत्म-
विलासाला 'अज्ञान' म्हणावें तर न्याय देशोधडीला लागला असें म्हटलें
पाहिजे; २६८. इतक्यावरहि 'अज्ञान आहे' असें म्हणणाऱ्याचें बोलणें
स्वस्थ ऐकून घ्यावें हेंच बरें ! २६९. जमिनीखालचें द्रव्य प्रकाश करणाऱ्याला
जर तूं अज्ञान असें म्हणावें जमिनीखालचें द्रव्य दाखविणाऱ्या अंजनाला
'काजळ' म्हणत नाहींत काय ? २७०. उत्तम सोन्याच्या केलेल्या
देवीला काळी म्हणत नाहींत का ? त्याप्रमाणें स्वयंप्रकाश आत्म्याला
'अज्ञान' म्हणणे हा केवळ शाब्दिक भेद आहे. २७१. ईश्वरापासून
पृथ्वीच्या परमाणूपर्यंत जो अनंत तत्त्वाचा प्रकार दिसतो. तो सर्व ज्याच्या
प्रकाशानें प्रकाशित केला जातो, २७२.

प्रकरण सातवें १०३
जेणें ज्ञान संज्ञान होये । दृङ्मात्र दृष्टींतें विये । प्रकाशाचा
दिवो पाहे । प्रकाशाची ॥ २७३ ॥ तें कोणें निकृष्टें । दाविलें
अज्ञानाचेनि बोटें । ना तमें सूर्या मोटें । बांधितां निकें ॥२७४॥
अपूर्व अज्ञानाक्षरीं । बसतां अज्ञानाची थोरी ॥ शब्दार्थाची उजरी ।
अपूर्व नव्हे कीं ॥ २७५ ॥ लाखेचें मांदुसें । आगीचें ठेवणें
कायसें ॥ आंतुबाहेरी सरिसें । करूनि घाली ॥ २७६ ॥
म्हणोनी जग ज्ञानें स्फिते । बोलतां अज्ञानवादातें ॥ विखुरली
होती आते । वाचेचिये ॥ २७७ ॥
ज्याच्या योगानें व्यावहारिक ज्ञानाला ज्ञानत्व येतें, सर्वत्र त्रिपुटी
ज्ञानच बनतें, प्रकाशाला प्रकाशपणा ज्यामुळे येतो, २७३. येथपर्यंत
प्रतिपादन केलेल्या ज्ञानरूप आत्म्याला कोणी अविचारी मनुष्य अज्ञानाच्या
बोटानें दाखवील म्हणजे आत्म्याला अज्ञान असें म्हणेल तर, 'सूर्याला
अंधाराच्या मोटेंत बांधलें आहे,' या म्हणण्याप्रमाणें त्याचें बोलणें असंबद्ध
होईल. २७४. ज्ञानाची एवढी मोठी थोरवी असूनहि त्या ज्ञान शब्दाच्या
मागें 'अ' अक्षर लावून त्याला 'अज्ञान' हें नांव ठेवण्यांत शब्दिक
कसरत विशेष नाहीं काय ? २७५. लवकर जळणाऱ्या लाखेच्या पेटींत
अग्नि घालून ती ठेविली तर उपयोग काय ? कारण आंत ठेविलेला अग्नि
लाखेला अंतर्बाह्य अग्निरूप करून टाकील.२७६. म्हणून ज्ञानानें दुमदुमून
भरलेल्या जगाला अज्ञान म्हणणें म्हणजे वाणीला फांटा फुटल्याप्रमाणें
आहे. २७७.

१०४ सार्थ अमृतानुभव
अखरी तब गोवधु । पुढारा अमृत बाधु ॥ मा कैसा अज्ञान-
वादु । कीजे-ज्ञानीं ॥ २७८ ॥ आणि अज्ञान म्हणणें । स्फुरतसे
अर्थपणें ॥ आतां हेंचि ज्ञान कोणें । मानिजेना ॥ २७९ ॥
असो हें आत्मराजें । आपणापें जेणें तेजें ॥ आपणचि देखिजे ।
बहुयेपरी ॥ २८० ॥ निर्वचिता जें झावळे । तेचि कीं लाहे
डोळे ॥ डोळयापुढें मिळे । तेंचि तया ॥ २८१ ॥ ऐसें जगज्ञान
जें आहे । तें अज्ञान म्हणे मी वियें ॥ येणें अनुमानें हो पाहे ।
आधी ऐसें ॥ २८२ ॥ तंव अज्ञान त्रिशुद्धी नाहीं । हें जगोंचि
ठेविलें ठाईं ॥ जे धर्म धर्मित्व केहीं । ज्ञानाज्ञान असे ॥ २८३ ॥
काजळा मोती विये । राखोंडिया दिपु जिये ॥ तरी ज्ञान धर्म
होये । अज्ञानचा ॥ २८४ ॥
'गोवध' हीं अक्षरें उच्चारण्याचा एक दोष, आणि गोवध न करतां
गाय मारली असें आहे खोटें बोलण्याचा दुसरा दोष येतात, असें आहे.
म्हणून ज्ञानस्वरूपालाच, 'अज्ञान' कसें म्हणावें ? 'अज्ञान' नाहींच,
तें आहे असें म्हणणें हा एक दोष, व आत्मा आहे 'तो आहे' असें
म्हणणें हा दुसरा दोष. २७८. आतां अज्ञान म्हणण्यांतच वस्तुतः ज्ञानाचें
ग्रहण होते. मग आत्म्यालाच ज्ञान म्हणणें योग्य आहे, असें कोणालाहि
कबूल करावें लागणार नाहीं का ? २७९. हा आत्मराजा आपल्याच तेजानें
आपल्यालाच अनंत प्रकारें बघतो. २८०. विचाराच्यापुढें न टिकतां
डोळ्यांना कसें प्राप्त होणार ? जें असतें तेंच डोळ्यांना दिसतें. २८१.
अज्ञान म्हणते कीं 'जग असें जें ज्ञान' तें माझ्यापासून उत्पन्न होतें या
अनुमानावरून अज्ञान आहे हें पटते. २८२. खात्रीपूर्वक सांगतां येईल कीं
अज्ञान नाहींच. कारण सर्व जगांत ज्ञानच भरलेलें आहे, म्हणून ज्ञान व
अज्ञान यांमध्यें धर्मधर्मिस्वभाव कसा येऊं शकेल ? २८३. मोतीं काय
पाण्याला उत्पन्न करितें ? राखेने दीप पेटवितां येईल काय ? या गोष्टी जर
संभवतील, तर ज्ञान अज्ञानाचा धर्म होईल ! २८४.