अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६२१
किं पुनः प्रथम एव जन्मनि कृतयोगो निर्वेधभागीयान्युत्पादयेत् ?
नैतदस्ति । अवश्यं हि
प्राक्तेभ्यो मोक्षभागीयम्
उत्पादयितव्यम् । सर्वस्वल्पं हि
क्षिप्रं मोक्षस्त्रिभिर्भवैः ॥ २४ ॥
एकस्मिन् जन्मनि मोक्षभागीयं कुशलमूलमुत्पादयेत् । द्वितीये निर्वेध-
भागीयानि । तृतीये आर्यमार्गम् । बीजावरोपणशस्याभिवृद्धिफलोत्पत्तिक्रमवत् ।
क्रमेण हि सन्तानस्यास्यां धर्मतायामवतारविपाकविमुक्तयो भवन्तीति ॥ २४ ॥
तच्च पुनर्मोक्षभागीयं वर्णयन्ति—
श्रुतचिन्तामयम्,
न भावनामयम् ।
कति कर्माणि ?
त्रीणि कर्माणि,
प्राधान्येन तु मनस्कर्म्म । तत्प्रणिधानपरिग्रहणात्² कायवाक्कमापि मोक्ष-
प्रायः । तेषामूष्मगतमूर्धभ्यां तद्गोत्राणां व्यावर्तनस्याप्रतिषेधः । खड्गविषाण-
कल्पस्यैवावधारणात् ।
“क्षिप्रं मोक्षस्त्रिभिर्भवैः” इति । यः क्षिप्रं मोक्षं प्राप्नोति, स एकस्मिन्
जन्मनि मोक्षभागीयमुत्पादयेत् । द्वितीये निर्वेधभागीयानि । तृतीये आर्यमार्ग-
मिति । यस्तु पूर्वस्मिन् जन्मनि सम्भृतमोक्षभागीयो भवति, स एकस्मिन्नपि
जन्मनि निर्वेधभागीयान्य्यायमार्गं चोत्पादयेतीत्यवगन्तव्यम् । बीजावरोपणे-
त्यादि । बीजावरोपणं मोक्षभागीयोत्पादनम् । शस्याभिवृद्धिर्निर्वेधभागीयोत्पत्तिः ।
फलोत्पत्तिरार्यमार्गः । अस्यां धर्मतायामिति । प्रवचनधर्मतायाम् । अवतारपरि-
पाकविमुक्तयो भवन्तीति । अवतारो मोक्षभागीयेन । परिपाको निर्वेधभागीयैः ।
विमुक्तिरार्यमार्गेणेति ॥ २४ ॥
तत्प्रणिधानपरिग्रहणादिति । मनःप्रणिधानपरिग्रहात् । प्रणिधानं
१. बीजविरोपण०—का० । २. ०परिग्रहात्त—क०

भागीयं भवति। कश्चिदेकभिक्षामपि दत्त्वा, एकशिक्षामपि चादाय मोक्षाभिलाष-
बलाधानान्मोक्षभागीयान्यक्षिपति।
तच्चैतत्
आक्षिप्यते नृषु।
मनुष्येष्वेव त्रिषु द्वीपेषु, नान्यत्र। प्रज्ञानिर्वेदयोरभावाद्यथायोगम्।
उक्तं प्रसङ्गेन मोक्षभागीयम् ॥
अभिसमयक्रमस्तु वक्तुमारब्धः। तत्र च यावदग्रधर्मा उक्ताः। शेषं
वक्तव्यम्। अत इदमुच्यते—
लौकिकेभ्योऽग्रधर्मेभ्यो धर्मक्षान्तिरनास्रवा ॥ २५ ॥
लौकिकाग्रधर्मानन्तरमनास्रवधर्मज्ञानक्षान्तिरुत्पद्यते ॥ २५ ॥
कस्मिन्नालम्बने ?
कामदुःखे,
कामावचरदुःखमस्या आलम्बनम्। सेयं दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिरित्युच्यते।
अनास्रवज्ञानार्थं निःष्यन्देन विशेषणम्। धर्मज्ञानार्थं¹ क्षान्तिः। पुष्पफलवृक्षवत्।
पुनश्चेतनाविशेषः। एकभिक्षामपि दत्त्वेति। कायकर्म। एकशिक्षामपि चादायेति।
वाक्कर्म। तच्च मनस्कर्मोत्थानमिति। त्रिकर्मस्वभावमल्पकमप्येतत्
मोक्षाभिलाषबलाधानान्मोक्षभागीयमाक्षिपति। मोक्षस्य भागः प्राप्तिर्मोक्षभागः,
तस्मै हितं मोक्षभागीयमिति।
नान्यत्र प्रज्ञानिर्वेदयोरभावाद्यथायोगमिति। कुरुषु तावदुभयं नास्ति।
अपायेषु निर्वेदोऽस्ति, प्रज्ञा नास्ति। देवेषु प्रज्ञास्ति, निर्वेदो नास्तीति। अतो
मनुष्येष्वेव त्रिषु द्वीपेष्वाक्षिप्यते, नान्यत्र।
अभिसमयक्रमस्तु वक्तुमारब्ध इति। "वृत्तस्थः श्रुतचिन्तावान् भावनायां
प्रयुज्यते" (अभि० को० ६. ५) इत्यारभ्य निर्वेधभागीयानुक्रमः। तत्प्रसङ्गेन
मोक्षभागीयोपन्यास इति।
"धर्मक्षान्तिरनास्रवा" इति। निर्वेधभागीयैरपि धर्मक्षमणम्। अतो निष्यन्देन
विशेषणम्। यस्या धर्मज्ञानं निष्यन्दः, सा धर्मज्ञानक्षान्तिः। धर्मज्ञानार्थं क्षान्ति-
१. कर्मज्ञाना०—का० ।

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६२३

सैव च नियामावक्रान्तिरित्युच्यते; सम्यक्त्वनियामावक्रमणात् । "सम्यक्त्वं
निर्वाणम्" इत्युक्तं सूत्रे । तत्र नियमो नियाम एकान्तीभावः, तस्याभिगमनमवक्र-
मणम् । तस्यां चोत्पन्नायामार्यपुद्गल उच्यते । अनागतया पृथग्जनत्वं व्यावत्र्त्यते ।
एतदेव तस्याः कारित्रमनागतायामभ्युपगम्यते नान्यत्, प्रदीपजातिवत् ।
लौकिकैरग्रधर्मैरित्यपरे२ । न; तद्धर्मत्वात्.तद्विरोधित्वाददोषः, शत्रुस्कन्धा-
रूढतद्घातनवत् ।
उभयैरित्यपरे । आनन्तर्यमुक्तिमार्गसाधर्म्यादिति ।

धर्मज्ञानक्षान्तिः । पुष्पफलवृक्षवत् । यथा—पुष्पार्थ वृक्षः पुष्पवृक्षः । फलार्थ
वृक्षः फलवृक्षः । कारिकायां तु धर्मक्षान्तिरिति वचनमेकदेशग्रहणात्ः, देवदत्तो
दत्त इति यथा । सम्यक्त्वं निर्वाणमित्युक्तमिति । सम्यक्त्वं कतमत् ? यत्तत्पर्या-
दाय रागप्रहाणमिति विस्तरः । तत्र नियमो नियाम इति । तत्र सम्यक्त्वे नियम
एकान्तीभावो नियाम इति घञि रूपम् । अपि तु नियम इति; “यमः समुपनिविषु
च” (पा० सू० ३.३.६३) इत्यप्प्रत्ययस्य विभाषितत्वात् । तस्याभिगमनमव-
क्रमणमिति । तस्यैकान्तीभावस्याभिगमनं प्राप्तिः । तदेव विपर्यासस्यापक्रमान्नि-
यामावक्रान्तिरित्युच्यते । तस्यां चेति । धर्मज्ञानक्षान्तौ । प्रदीपजातिवदिति ।
प्रदीपस्येव जातेरिव चेत्यर्थः । यथा प्रदीपस्यानागतस्य तमोविनाशने सामर्थ्यम्,
जातेश्वानागताया जन्यजनने, तथा पृथग्जनत्वव्यावर्त्तने सामर्थ्यमनागताया
धर्मज्ञानक्षान्तेरभ्युपगम्यते । नान्यदिति । क्लेशप्रहाणं कारित्रम् ।
लौकिकैरग्रधर्मैरित्यपर इति । 'पृथग्जनत्वं व्यावर्तते' इति प्रकृतम् । न तद्धर्मत्वा-
दिति । न युक्तमेतल्लौकिकैरग्रधर्मैस्तद्व्यावर्तेत इति । कस्मात् ? तेऽपि हि पृथग्जन-
धर्माः, कथं पृथग्जनधर्मस्य पृथग्जनधर्मं व्यावर्तयिष्यन्त इति । तद्विरोधित्वाददोषः
अग्रधर्माणां पृथग्जनत्वविरोधित्वाददोष एषः । किं यथा ? इत्याह—शत्रुस्कन्धा-
रूढतद्घातनवदिति यथा शत्रुस्कन्धारूढ एव कश्चिच्छत्रुं घातयेत् । एवं
किलाधर्माः । पृथग्जनत्वशत्रुस्कन्धारूढास्तदेव पृथग्जनत्वं घातयेयुरिति ।
उभयैरिति । लौकिकैरग्रधर्मैः क्षान्त्या च पृथग्जनत्वं व्यावत्र्यंते । कथम् ?
इत्याह—आनन्तर्यविमुक्तिमार्गसाधर्म्यादिति । लौकिकानामग्रधर्माणांमानन्तर्य-
मार्गेण साधर्म्यम् । क्षान्तेर्विमुक्तिमार्गेण । यथा ह्यानन्तर्यमार्गेण क्लेशः प्रहीयते

१. युक्तं—का० । २. लौकिकाग्र०—का ।

९२४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
ततोऽत्रैव धर्मज्ञानम्,
ततः पुनर्दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तेरनन्तरमत्रैव कामावचरे दुःखे धर्मज्ञान-
मुत्पद्यते। तद् दुःखे धर्मज्ञानमित्युच्यते। अनास्रवाधिकारः सर्वत्र वेदितव्यः।
यथा च कामावचरे दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिर्धर्मज्ञानं चोत्पद्यते
तथा पुनः।
शेषे दुःखेऽन्वयक्षान्तिज्ञाने,
दुःखे धर्मज्ञानानन्तरं रूपारूप्यावचरे दुःखे समस्तालम्बनान्वयज्ञानक्षान्ति-
रुत्पद्यते। सा दुःखे अन्वयज्ञानक्षान्तिरित्युच्यते। ततः अन्वयज्ञानमुत्पद्यते।
तद् दुःखेऽन्वयज्ञानमित्युच्यते। प्रथमो धर्मतत्त्वज्ञानाद्धर्मज्ञानम्, तदन्वयादूर्ध्वं
दुःखालम्बनमन्वयज्ञानम्; तथैवानुगमात्।
यथा चैतानि दुःखसत्ये चत्वारि क्षान्तिज्ञानान्युत्पद्य

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६२५
इति षोडशचित्तोऽयं सत्याभिसमयः,
इत्यनेन क्रमेणायं सत्यानामभिसमयः षोडशचित्तको भवति ।
ये तर्हि निकायान्तरीयाः सत्यानामेकाभिसमयं वर्णयन्ति । अभिप्राय
एष द्रष्टव्यः—अभेदेन ह्यभिसमय उच्यते सत्येषु ।
त्रिधा ।
दर्शनालम्बकार्याख्यः,
दर्शनाभिसमयोऽनास्रवया प्रज्ञया सत्यानाम् । आलम्बनाभिसमयस्तत्सम्प्र-
युक्तैर्वेदनादिभिरपि । कार्याभिसमयो विप्रयुक्तैरपि शीलजात्यादिभिः । दुःखे हि
दृश्यमाने तस्य त्रिविधोऽभिसमयः समुदायादीनां कार्याभिसमयः; प्रहाण-
साक्षात्करण-भावनात् ।
तद्यदि सत्यानां दर्शनाभिसमयं प्रत्येकाभिसमयं ब्रूयात् ? अयुक्तं ब्रूयाद्;
आकारभेदात् ।
निकायान्तरीयाः । आर्यधर्मगुप्तप्रभृतयः । अभेदेन ह्यभिसमय उच्यत इति ।
षोडशचित्तोऽयं सत्याभिसमय इति । दर्शनाभिसमयः, आलम्बनाभिसमयः,
कार्याभिसमयश्च—एवं षोडशचित्तक इत्यभेदः ।
दर्शनाभिसमय इति । दर्शनमेवाभिसमयः । एवमालम्बनाभिसमयः, कार्या-
भिसमयश्च । दर्शनाभिसमयोऽनास्रवया प्रज्ञया । "तद्धि भिक्षवो दृष्टम्, यदना-
स्रवया प्रज्ञया दृष्टम्" इति वचनात् । प्रज्ञैव दर्शनमिति व्यवस्थाप्यते ।
आलम्बनं ग्रहणं तत्सम्प्रयुक्तैरपि वेदनादिभिर्भवति । अपिशब्दात् प्रज्ञयापि ।
यस्माच्चित्तचैत्तैः सत्यान्यालम्बन्ते । कार्यं यस्य सत्यस्य यत्कर्त्तव्यम् ।
तद्यथा—दुःखस्य परिज्ञानम्, समुदायस्य प्रहाणम्, निरोधस्य साक्षात्कारणम्,
मार्गस्य भावनम् । तद् विप्रयुक्तैरपि शीलजात्यादिभिर्भवति । अपिशब्दात् प्रज्ञा-
तत्सम्प्रयुक्तैरपि । प्रज्ञासम्प्रयुक्तविप्रयुक्तैर्हि तत्कार्यचतुष्टयं क्रियते । जात्यादि-
भिरिति । आदिशब्दाल्लक्षणान्तराणि प्राप्तयश्च गृह्यन्ते । दुःखे हीति विस्तरः ।
दुःखे हि दृश्यमाने प्रज्ञया । तस्याभिसमयितुर्दुःखस्य वा त्रिविधोऽभिसमयो
यथोक्तः । कथम् ? इत्याह—समुदयादीनां समुदायनिरोधमार्गाणामभिसमयः
प्रहाणसाक्षात्कारणाभावनाद् । यथाक्रमम्—प्रहाणं समुदायस्य क्लेशप्राप्तिच्छेदात्,

६२६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
अथाप्यनात्माकारेण सर्वेषां सत्यानां¹ दर्शनमिति ब्रूयात् ? न तर्हि सत्यानां
दुःखादितो दर्शनं स्यात् । तथा² च सति² सूत्रविरोधः— "इहार्यश्रावकस्य दुःखं
वा दुःखतो मनसिकुर्वतः समुदयं वा समुदयतो यावन् मार्गं वा मार्गतो मनसि
कुर्वतोऽनास्रवेण मनसिकारेण सम्प्रयुक्तो यो धर्माणं विचयः³" ( ) इति ।
भावनामार्ग एवमिति चेत् ? न ; यथादर्शनं भावनात् ।
अथाप्येकस्य दर्शनाच्छेषेषु वशित्वलाभादेकाभिसमयं ब्रूयान्न दोषः स्यात् ।
अन्तरा तु व्युत्थानमस्ति, नास्तीति विचार्यं स्यात् ।
साक्षात्करणं निरोधस्य तत्प्राप्त्युत्पादात् , भावनं मार्गस्य सम्मुखीभावात् ।
आकारभेदादिति । प्रत्येकमेषां दुःखादीनामाकारभेदात् । न च दुःखाकारेण
समुदयादीनां दर्शनं युज्यते; तदाकारार्थभेदात् ।
अथाप्यनात्माकारेण सर्वेषां सत्यानां दर्शनमिति ब्रूयात् निकायान्तरीयः,
शून्यतानात्मते सर्वसत्यानां सामान्यं लक्षणमिति कृत्वा । न तर्हि सत्यानां
दुःखादितो दर्शनं स्यात् । दुःखतः समुदयतो निरोधतो मार्गत इति । तथा च
सत्यनात्माकारेण सर्वेषां दर्शनमिति ब्रुवन् सूत्रविरोधः । यस्मात् सूत्र एवमुक्तम्
आर्यश्रावकस्येति विस्तरः ।
अथ मन्यसे—नास्ति सूत्रविरोधो यस्मादभिसमयावस्थायाः पूर्वं
प्रयोगावस्थायामार्यश्रावकस्य दुःखं वा दुःखतो मनसिकुर्वत इत्येवमादि,
अतोऽनात्माकारेण सर्वेषां दर्शनादेकाभिसमय एवेति ? तच्चायुक्तम्;
अनास्रवेण मनसिकारेण सम्प्रयुक्तो धर्माणं विचय इति वचनात् । न हि
प्रयोगावस्थायामनास्रवमनसिकारः सम्भवति ।
भावनामार्गे एवमिति चेत् । य आर्यश्रावकस्य दुःखं वा दुःखतो मनसिकुर्वत
इति विस्तरेण । न; यथादर्शनं भावनात् । नैतदेवम् ; यथैव हि पूर्वं सत्यानां
दर्शनम्, तथैव तेषां पश्चाद्भावनम् । भावनामार्गो भवतीत्यर्थः ।
शेषेषु वशित्वलाभादिति । अन्तरेण प्रयोगं समुदयादिदर्शनसम्मुखीभाव-
शक्तिलाभो वशित्वलाभः, तस्मादिति । अन्तरा तु व्युत्थानमस्ति नास्तीति विचार्यं
स्यादिति । शेषेषु वशित्वलाभादन्तरा व्युत्थानं प्राप्नोतीति दोषः स्यादित्य-
१. का० पुस्तके नास्ति । २-२. एवं च—का० । ३. प्रविचय—का० ।

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६२७
अथ पुनर्ब्रूयात्—दुःखमेव परिजानन् समुदयं प्रजहाति, निरोधं साक्षात्
करोति, मार्गं भावयति, अत एकाभिसमय इति ? एवमपि न दोषः स्याद्; एकस्य
दर्शने शेषाणां कार्याभिसमयवचनात् । दर्शनाभिसमयं तु प्रति सूत्रे सत्यानां
क्रमेणाभिसमय उक्तो दृश्यते ।
“न हैव गृहपते सत्यानामेकाभिसमयोऽनुपूर्वाभिसमयः¹” इति विस्तरेण
सदृष्टान्तानि त्रीणि सूत्राणि ।
भिप्रायः । उभयथापि च विचार्यमाणे बहूनां सूत्राणां विरोधः । यथा च तेषां
विरोधः, तथा आगमेषु श्रोतव्यः ।
एकस्य दर्शने शेषाणां कार्याभिसमयवचनादिति । यस्मादस्यैतद् वचनम्—
“दुःखे हि दृश्यमाने तस्य त्रिविधोऽभिसमयः । समुदयादीनां कार्याभिसमयः ।
प्रहाणसाक्षात्करणभावनात्” इत्यतोऽस्माभिरप्येवमभ्युपगमान्नास्ति दोषः ।
आह—यद्यप्यभ्युपगम्यत इत्यभिसमयः । सूत्रे सत्यानां क्रमेणाभिसमयो
विरुध्यते । अत उच्यते—दर्शनाभिसमयं तु प्रतीति विस्तरः ।
सदृष्टान्तानि त्रीणि सूत्राणीति । संयुक्तागमे पठ्यन्ते । कथम् ?
१. “अनाथपिण्डद आह—‘किं नु भदन्त चतुर्णामार्यसत्यानामनुपूर्वाभि-
समयः, आहोस्विदेकाभिसमयः’ इति ? ‘चतुर्णां गृहपते आर्यसत्यानामनु-
पूर्वाभिसमयः, न त्वेकाभिसमयः । यो गृहपते एवं वदेत्—अहं दुःखमार्य-
सत्यमनभिसमेत्य, समुदयमार्यसत्यमभिसमेष्यामीति, विस्तरेण यावद्
दुःखनिरोधगामिनीं प्रतिपदमार्यसत्यमभिसमेष्यामीति । मैवं वोच इति
स्याद् वचनीयः । तत् कस्य हेतोः ? अस्थानमनवकाशो यद् दुःखमार्यसत्यमनभि-
समेत्य समुदयमार्यसत्यमभिसमेष्यति पूर्ववत् । यावन्नेदं स्थानं विद्यते ।
स्थानमेतद्विद्यति पूर्ववत् । तद्यथा गृहपते य एवं वदेद्—अहं कूटागारस्य वा
कूटागारशालाया वा मूलपादमप्रतिष्ठाप्य भित्तिं प्रतिष्ठापयिष्यामि, भित्तिम-
प्रतिष्ठाप्य तलकम्, तलकमप्रतिष्ठाप्य च्छदनं प्रतिष्ठापयिष्यामीति । मैवं वोच
इति स्याद्वचनीयः । तत् कस्य हेतोः ? अस्थानमनवकाशो यत् कूटागारस्येति
पूर्ववत् । यावत् स्थानमेतद्विद्यते यन्मूलपादं प्रतिष्ठाप्य भित्तिं प्रतिष्ठापयिष्या-
मीति पूर्ववत् । यावदेवमेव गृहपते नेदं स्थानं विद्यते यद् दुःखसत्यमदृष्ट्वा
समुदयसत्यं द्रक्ष्यति” इति विस्तरः ।
१. ०मकाभिसमयोऽपि पूर्वा०—का० ।

“यो दुःखे निष्काङ्क्षो निर्विचिकित्सो बुद्धेऽपि स” इति सूत्रादेकाभि-
समय इति चेत् ? न; असमुदाचारावश्यम्प्रहाणाभिसन्धिवचनात् ।
य एष उक्तः षोडशचित्तकोऽभिसमयः,
सोऽग्रधर्मैकभूमिकः ॥ २७ ॥
यद्भूमिकोऽग्रधर्मस्तद्भूमिकान्येतानि षोडश चित्तानि । ते पुनः षड्भूमिका
इत्युक्तं प्राक् ॥ २७ ॥
२. “अथान्यतरो भिक्षुराह—‘किं नु भदन्त चतुर्णामार्यसत्यानामनुपूर्वाभि-
समयः, आहोस्विदेकाभिसमयः’ इति ? भगवानाह—‘चतुर्णां भिक्षो सत्याना-
मिति । पूर्ववद्यावत् तथथा भिक्षो य एवं वदेदहं चतुष्कलेवरस्य सोपानस्य
प्रथमसोपानकलेवरमनभिरुह्य द्वितीयमभिरोक्ष्यामीति । द्वितीयमनभिरुह्य
तृतीयम् । तृतीयमनभिरुह्य चतुर्थमभिरोक्ष्यामीति । मैवं वोच इति
स्याद् वचनीयः । तत्कस्य हेतोः ? अस्थानमनवकाशो यच्चतुष्कलेवरस्य सोपानस्य
प्रथमसोपानकलेवरमनभिरुह्य द्वितीयकलेवरमभिरोक्ष्यति । एवं यावत्
तृतीयमभिरुह्य चतुर्थमभिरोक्ष्यति । एवमिहापि नेदं स्थानं विद्यते यद्
दुःखसत्यमदृष्ट्वा समुदयसत्यं द्रक्ष्यति” इत्यादि ।
३. तथा—“आर्यानन्द आह—‘किं नु भदन्त चतुर्णामार्यसत्यानामनुपूर्वाभि-
समयः, उताहो एकाभिसमयः’ इति ? पूर्वसूत्रवत् । यावत् ‘तद्यथानन्द य एवं
वदेदहं चतुष्पदिकाय निःश्रेण्याः प्रथमं निःश्रेणीपदमनभिरुह्य प्रासादमभि-
रोक्ष्यामीति । मैवं वोच इति स्याद्वचनीयः । विस्तरेण यावदेवमेवानन्द य एवं
वदेदहं दुःखमार्यसत्यमनभिसमेत्य समुदयसत्यमभिसमेष्यामीति विस्तरेण
थ्यावन्नेदं स्थानं विद्यते” इति । एतानि त्रीणि सूत्राणि ।
यो दुःख इति विस्तरः । अथ मतं स्याद्—यो दुःखे निष्कांक्षो निर्विचिकित्सो
बुद्धेऽपि स इति सूत्रादेकाभिसमय इति । कथम् ? अशैक्षा हि धर्मा बुद्धः । स
एवाशैक्षा धर्मो मार्गः । तस्माद् दुःखाभिसमयान्मार्गोऽपि तेनाभिसमितः,
यस्माद् दुःखबुद्धेऽपि निष्कांक्षो निर्विचिकित्स इति । कांक्षा विचिकित्सेत्य-
नर्थान्तरम् । अथ वा निश्चयाभिलाषः कांक्षा, विमतिर्विचिकित्सा यथोक्तलक्षणा ।
नासमुदाचारावश्यम्प्रहाणाभिसन्धिवचनादिति । नैतदेवं सूत्रादेकाभिसमय इति;
असमुदाचारस्यावश्यम्प्रहाणस्य चाभिसन्धिवचनात् । दुःखेऽभिसमिते बुद्ध-
विषये विचिकित्साया असमुदाचारोऽवश्यं प्रहाणं च भवति । अतो यो दुःखे
. निष्कांक्षो निर्विचिकित्सो बुद्धेऽपि स इत्युक्तमभिसन्धिः ।

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् १२१
कस्मात् पुनः क्षान्तयो ज्ञानानि चावश्यं भवन्ति ? यस्मात्
क्षान्तिज्ञानान्यानन्तर्यमुक्तिमार्गा यथाक्रमम् ।
आनन्तर्यमार्गाः क्षान्तयः क्लेशप्राप्तिविच्छेदं प्रत्यनन्तर्यशक्यत्वात् १। विमुक्ति-
मार्गास्तु ज्ञानानि; क्लेशप्राप्तिविमुक्तानां विसंयोगप्राप्तिसहोत्पादात् । अतः
उभयैरवश्यं भवितव्यम् । द्वाभ्यां चौरनिष्कासनकपाटपिधानवत् ।
यदि पुनर्द्वितीयेनानन्तर्यमार्गेणैव सह विसंयोगप्राप्तिरुत्पद्येत, किं स्यात् ?
प्रहीणविचिकित्सं ज्ञानं तत्रैवालम्बने नोत्पन्नं स्यात् ।
क्षान्तिभिः क्लेशप्रहाणाच्च संयोजननिकाय ज्ञानबध्या इति शास्त्रविरोध
ते पुनः षड्भूमिका इत्युक्तम् प्रागिति । “अनागम्यान्तरध्यानभूमिकम्”
(अभि० को० ६. २०) इति वचनात् ॥ २७॥
अनन्तर्यशक्यत्वादिति । “कृत्याश्च”, “शकि लिङ् च” (पा० सू० ३.३.१७२)
इति शक्यार्थे कृत्यप्रत्ययः । अन्तरयितुं शक्या अन्तर्याः, नान्तर्याः अनान्तर्याः ।
क्लेशप्रप्तिं ते विच्छिन्दन्ति । विप्रकृतावस्था सा तेषामिष्यते । अनन्तर्य-
मार्गेणेति भावे स्वार्थे वृद्धिर्विधानम् । अनन्तरभावो अनन्तरमार्गो वा आनन्तर्यम्,
तस्य मार्गा आनन्तर्यमार्गाः । विमुक्तिमार्गा इति । विमुक्तौ मार्गा विमुक्तिमार्गाः ।
क्लेशाद्विमुक्तस्यवस्थामार्गा इत्यर्थः । द्वाभ्यां चौरनिष्कासनकपाटपिधानवदिति ।
यथा द्वाभ्यामेकेन चौरो निष्कास्यते । द्वितीयेन तदप्रवेशाय कपाटः पिधीयते ।
एवमानन्तर्यमार्गेण क्लेशचौरो निष्कास्यते; तत्प्राप्तिच्छेदतः । विमुक्तिमार्गेण
च विसंयोगप्राप्तिकपाटं पिधीयते; वर्तमानीकरणात् ।
यदि पुनरिति विस्तरः । यदि पुनर्द्वितीयेनानन्तर्यमार्गेणैव दुःखैऽन्वयज्ञान-
क्षान्त्या सह विसंयोगप्राप्तिरुत्पद्यते । नैव दुःखे धर्मज्ञानमुत्पद्यते, यदनेन
कर्त्तव्यम् । तद् दुःखेऽन्वयज्ञानक्षान्त्यैव क्रियेतेत्यभिप्रायः । प्रहीणविचिकित्सं
ज्ञानं तत्रैवालम्बने कामावचरदुःखे प्रहीणविचिकित्सं ज्ञानं नोत्पन्नं स्यात् ।
तत्र हि दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिः सविचिकित्सैव वर्तते; विचिकित्साया अप्रहीण-
त्वात् । न च तत्र दुःखेऽन्वयज्ञानक्षान्तः प्रहीणविचिकित्सेति शक्यते
व्यवस्थापयितुम्; तद्विषयत्वात् ।
क्षान्तिभिरिति विस्तरः । क्षान्तिभिः क्लेशप्रहाणाद् योऽयं शास्त्रपाठः ।
१. प्रत्यन्तरयितुमशक्य०-का० ।

६३० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
इति चेत् ? न; क्षान्तीनां ज्ञानपरिवारत्वात् । राजपरिवारकृतस्य राजकृत-
व्यपदेशवत् ।
किं पुनः सर्वाणि षोडशचित्तानि सत्यदर्शनाद् दर्शनमार्गः ? नेत्याह ।
किं तर्हि ?
अदृष्टदृष्टेर्दृङ्मार्गस्तत्र पञ्चदश क्षणाः ॥ २८ ॥
दुःखधर्मज्ञानक्षान्तिमारभ्य यावत् मार्गेऽन्वयज्ञानक्षान्तिरेते पञ्चदश क्षणा
दर्शनमार्गः । किं कारणम् ? अदृष्टसत्यदर्शनात् । षोडशे तु नास्त्यपूर्वं द्रव्यमिति
यथादृष्टाभ्यासनाद् भावनामार्ग एव ।
ननु च तेनाप्यदृष्टं पश्यति मार्गान्वयज्ञानक्षान्तिम्¹ । सत्यं प्रति चिन्ता,
नवसंयोजननिकायः । दुःखधर्मज्ञानप्रहातव्यः संयोजननिकायः, समुदयधर्म-
ज्ञानप्रहातव्यः, निरोधधर्मज्ञानप्रहातव्यः, मार्गधर्मज्ञानप्रहातव्यः, दुःखान्वय-
ज्ञानप्रहातव्यः, समुदयान्यवयज्ञानप्रहातव्यः, निरोधान्वयज्ञानप्रहातव्यः,
मार्गान्वयज्ञानप्रहातव्यः, भावनाप्रहातव्यश्च संयोजननिकाय इति ।
सूत्रेऽप्युक्तम्—“इति हि भिक्षवो ज्ञानवध्याः क्लेशाः । विद्युदुपमं चित्तम्”
इति । तस्य विरोधः । न हि तत्र क्षान्तिप्रहातव्यः संयोजननिकाय
इत्युक्तम् । न; क्षान्तीनामिति विस्तरः । नैतदेवम् । कस्मात् ? क्षान्तीनां
ज्ञानपरिवारत्वात् । क्षान्तयो ज्ञानस्य परिवारा इत्यर्थः । क्षान्तिप्रहातव्यः
संयोजननिकायो ज्ञानप्रहातव्य उच्यते । राजपरिवारकृतस्य राजकृतव्यपदेशवत् ।
यथा राजपरिवारकृतस्य कस्यचिदर्थस्य राजकृत इति व्यपदेशो भवति,
तद्वद् भावनाप्रहातव्यस्तु संयोजननिकायो ज्ञानप्रहातव्य एव । तत्र आनन्तर्य-
मार्गोऽपि ज्ञानस्वभाव इति । क्लेशप्रहाणे ह्यानन्तर्यमार्ग एव विशेषेणाधिक्रियते ।
अदृष्टसत्यदर्शनादिति । ज्ञानेन कथमदृष्टसत्यदर्शनं भवति ? तदप्यदृष्टे
सत्यान्तरे सति भवतीति दर्शनमार्गान्तरालवर्ति ज्ञानं दर्शनमार्गः पारम्पर्यमभि-
सन्धाय । तेनाप्यदृष्टमिव पश्यतीति । अथ वा—अदृष्टदृष्टेरदृष्टदर्शनात् ।
पञ्चदशक्षणा दर्शनमार्गो यावदस्य पुद्गलस्यादृष्टदर्शनं प्रवर्तते, तावदस्य क्षणा
दर्शनमार्गः । तस्य दृष्टेऽपि दुःखे अदृष्टदर्शनमस्य समुदये प्रवर्तत एवेत्याह—
भावनामार्ग एव । षोडशक्षण इति वाक्याध्याहारः ।
१. मार्गान्वय०—का० ।

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६३१
न तु क्षणं प्रति। न हि क्षणेनादृष्टेन सत्यमदृष्टं भवति। यथा नैकलुङ्गेनालूनेन¹
केदारमलूनं भवति। फलत्वाददृष्टज्ञानषोडशाकारभावनावत् पूर्वमार्गविहानेः
प्राबन्धिकत्वाच्च मार्गान्वयज्ञानं भावनामार्गः।
ननु च तेनाप्यदृष्टं पश्यति, किं तददृष्टम् ? इत्याह - मार्गान्वयज्ञान-
क्षान्तिमिति। मार्गान्वयज्ञानक्षान्तिरात्मानं विरहय्य शेषमन्वयज्ञानपक्ष्यं
मार्गमालम्बते; स्वात्मनि वृत्तिविरोधात्। तेनोच्यते-मार्गान्वयज्ञानक्षान्तिम-
दृष्टां पश्यतीति। सत्यं प्रति चिन्तेति विस्तरः। सत्यं प्रति चिन्ता-दृष्टं न
दृश्यमिति। न तु क्षणं प्रति। दृष्टः क्षणो न वेति। कस्मात् ? पञ्चदशेन
क्षणेन यदन्वयज्ञानपक्षलक्षणं सत्यं दृष्टम्, तदेव षोडशेनापीति। नास्त्यपूर्व-
दृष्टसत्यदर्शनमिति। न षोडशक्षणो दर्शनमार्ग इति व्यवस्थाप्यते। न ह्येक-
क्षणेनादृष्टेन मार्गान्वयज्ञानक्षान्तिलक्षणेन सत्य तन्मार्गसत्यमदृष्टं भवति।
लौकिकं दृष्टान्तमाह - यथा नैकलुङ्गेन एकसस्यशलाकया दात्रेणालूनेन/च्छिन्नेन
केदारमलूनं भवति। किं तर्हि ? लूनमेवेत्यर्थः। तथा हि-केचित् प्रमादाद-
लूनेऽपि एकलुङ्गे वक्तारो भवन्ति - लूनमस्माभिः केदारमिति। फलत्वादिति
विस्तरः। फलत्वादित्यादिहेतुभिर्भावनामार्गमेव षोडशक्षण साधयति। भावना-
मार्गः षोडशः क्षणः; संस्कृतश्रामण्यफलत्वात्, सकृदागामिफलवत् यावदर्हत्त्व-
फलवद्वा। तथा भावितादृष्टज्ञानषोडशाकारत्वाद् विहीनाप्रतिपन्नमार्गत्वात्
प्राबन्धिकत्वाच्च। फलान्तरवदेव भावनामार्गः। षोडशे हि क्षणेऽष्टौ ज्ञानानि
भाव्यन्ते - दुःखे धर्मज्ञानम्, दुःखेऽन्वयज्ञानम्, यावन्मार्गेऽन्वयज्ञानमिति।
आकारा अपि षोडशानित्याद्या भाव्यन्ते। तद्देव च दर्शनमार्गेऽष्टज्ञानषोडशा-
कारभावना नास्ति। तत्र हि सभागज्ञानाकारभावनैव। “यथोत्पन्नानि भाव्यन्ते
क्षान्तिज्ञानानि दर्शने” (अभि० को० ७.२०) इति वचनात्। मार्गान्वयज्ञाने च
पूर्वमार्गस्य प्रतिपन्नकमार्गस्य विहानिः। न च दर्शनमार्गे पूर्वमार्गविहानिरिति।
प्राबन्धिकं चेदं मार्गान्वयज्ञानम्। न च दर्शनमार्गे क्षान्तिज्ञानं वा किञ्चित्
प्राबन्धिकमस्तीत्यतोऽपि मार्गान्वयज्ञानं भावनामार्गे इति।
इतरः प्रत्यवस्थानं करोति - दर्शनमार्गः षोडशः क्षणः; आवश्यकापरिहा-
णित्वात्, दुःखधर्मज्ञानक्षान्त्यादिवदिति। पूर्वपक्षं वा दूषयति - अनुमान-
पतितधर्मस्वरूपविपर्ययात्पक्षाद् बालोऽयं पक्ष इति। भावनामार्ग्वेऽपि साध्यमाने
तदपरिहाणित्वमनेनानुमानेनापततीति। तदिदमन्तर्नीतमभिसमीक्ष्य पुनराह-
१. नैकेन०-का०।

९३२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
अपरिहाणिस्तु दर्शनहेयक्लेशप्रहाणसन्धारणात् ।
अत एव दर्शनमार्ग इति चेत् ? न; अतिप्रसङ्गात् । सप्त ज्ञानानि
कस्माद्दर्शनमार्गः ? दर्शनस्यासमाप्तत्वात् । न हि सर्वं सत्यदर्शनं समाप्तमिति
तदन्तरालत्वाच्चान्यपि दर्शनमार्गः ॥२८॥
उक्तं यथा दर्शनमार्गो भावनामार्गश्चोत्पद्यते ॥
अथेदानीमुत्पन्नार्यमार्गाणां¹ पुद्गलानां व्यवस्थां तथा वक्ष्यामः—
य एते दर्शनमार्गस्वभावाः पञ्चदशक्षणा² उक्ताः, वेदितव्यौ
अपरिहाणिस्त्विति विस्तरः । यस्माद् दर्शनहेयानां क्लेशानां प्रहाणं मार्गान्वय-
ज्ञानेनाधारप्रतिपक्षेण सन्धार्यते । यदि च तस्मात् फलमार्गात् षोडशात् क्षणात्
परिहाणिः स्यात्, स्रोतआपत्तिफलात् परिहाणिः स्यात् । न च स्रोतआपत्ति-
फलात् परिहाणिरित्यतो न तस्मात् परिहीयते ।
इतर आह—अत एवेति । किमयमपरिहाणिहेतुरेवोच्यते ? वयमप्ये-
तमर्थमभिदध्महे, किमयुपलब्धिसममिति चोत्तरमुद्ग्राह्यते । आचार्य
आह—अत एव दर्शनमार्ग इति चेत् । यदि मन्यसे—यत एव दर्शनहेयप्रहाण-
सन्धारणं मार्गान्वयज्ञानेन, अत एव दर्शनमार्ग इति । तन्न । अतिप्रसङ्गात् ।
यदि मार्गान्वयज्ञानेन दर्शनहेयप्रहाणसन्धारणमित्यतो दर्शनमार्गः स्यात्,
एवं सत्यतिप्रसङ्गः स्यात् । तस्मान्मार्गान्वयज्ञानात् परेण सर्वेण भावनामार्गेण
दर्शनहेयप्रहाणसन्धारणमिति सर्वं एव दर्शनमार्गः स्यात् । अनिष्टं चैतत् ।
षोडश एव हि क्षणो दर्शनमार्गो भवद्भिरिष्यते, न सप्तदशाष्टदश इत्यादिकः
क्षणः प्रवाहान्यायेनोत्पद्यते । द्वितीये तृतीये वा दिवसे य उत्पद्यते तज्जातीयो
विशेषमार्गसंगृहीतः । तन्नास्ति । ततोऽपि हि नास्ति परिहाणिः । तदेवं
सत्यावश्यकापरिहाणित्वं यो हेतुरुक्तः, सोऽनैकान्तिक इति दर्शितं भवति ।
तदनैकान्तिकत्वाच्चाप्रतिसाधनं तत् । न पूर्वपक्षदूषणं चेति । आह—सप्त
ज्ञानानि दुःखे धर्मज्ञानं यावन्मार्गे धर्मज्ञानं कस्माद् दर्शनमार्गो न पुनरष्टमं
मार्गेऽन्वयज्ञानमित्यभिप्रायः । दर्शनस्यासमाप्तत्वादिति । मार्गान्वयज्ञानक्षान्तौ
दर्शनं समाप्तम्; सर्वेषां सत्यानां तदानीं दृष्टत्वात् । दुःखे धर्मज्ञान उत्पन्ने
यद्यपि कामावचरं दुःखं दृष्टम्, रूपारूप्यावचरदुःखादि तु न तावद् दृष्टम् ।
एवं यावन् मार्गे धर्मज्ञान उत्पन्ने रूपारूप्यप्रतिपक्षो न तावद् दृष्ट इति ।
१. यथेदानो०—का० । २. पञ्चादश०—का० ।

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६३३
मृदुतीक्ष्णेन्द्रियौ तेषु श्रद्धाधर्मानुसारिणौ ।
मृद्विन्द्रियस्तेषु वर्तमानः श्रद्धानुसारोत्युच्यते, तीक्ष्णेन्द्रियो धर्मानुसारीति ।
श्रद्धयानुसारः श्रद्धानुसारः, सोऽस्यास्तीति श्रद्धानुसारी । श्रद्धयानुसर्तुं
शीलमस्येति वा । पूर्वं परप्रत्ययेनार्थानुसरणात्¹ ।
एवं धर्मानुसारी । पूर्वं स्वयमेव सूत्रादिभिर्धर्मेरर्थानुसरणात् ।
तौ पुनः—
अहीनभावनाहेयौ फलाद्यप्रतिपन्नकौ ॥ २९ ॥
फलानामाद्यं स्रोतआपत्तिफलम्; सर्वफलप्राप्तौ तस्य प्रथमत्वात् । तावेव
श्रद्धाधर्मानुसारिणौ, यदि पूर्वं लौकिकेन मार्गेणाप्रहीणभावनाहेयौ भवतः, सकल-
बन्धनौ तौ स्रोतआपत्तिफलप्रतिपन्नकावुच्येते ॥२९॥
यावत् पञ्चप्रकारघ्नौ,
यदि पूर्वं लौकिकेन मार्गेण कामावचराणां भावनाहेयानां यावत् पञ्च
प्रकाराः प्रहीणा भवन्ति, तथैव प्रथमफलप्रतिपन्नकावुच्येते ।
त्रावशेषं दर्शनं न समाप्तमिति । तदन्तरालत्वादिति । दर्शनमार्गान्तराल-
त्वात् । तयोर्वा द्वयोः क्षान्त्योरन्तरालत्वात् । तान्यपि सप्त ज्ञानानि दर्शन-
मार्गे । शेषद्रष्टव्यसाकांक्षत्वात् तस्य योगिन इत्यभिप्रायः ॥ २८ ॥
पूर्वं परप्रत्ययेन परोदितेन अर्थानुसरणाद् दुःखादिसत्यप्रतिपत्तेरित्यर्थः ।
पूर्वमिति विशेषणेन भावनाकाले परोपदेशनिरपेक्षमर्थानुसरणमिति कथितं
भवति । एवं धर्मानुसारीति । धर्मैरनुसारो धर्मानुसारः, सोऽस्यास्तीति
धर्मानुसारी । धर्मैरनुसर्तुं शीलमस्येति वा । पूर्वं स्वयमेव सूत्रादिभिर्धर्मैर्द्वादशाङ्गैः
प्रवचनैरर्थानुसरणात् । पूर्ववद् व्याख्यानम् ॥ २६ ॥
यावत्पञ्च प्रकाराः प्रहीणा भवन्तीति । यावच्छब्देन यद्येको द्वौ त्रयश्चत्वारः
पञ्च प्रहीणाः प्रकारा भवन्ति । तथैव प्रथमफलप्रतिपन्नकावुच्येते । यथा
सकलबन्धनौ ।
१. परसं प्रत्यये० — का० ।
अभि० को० ३ : १२

६३४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
द्वितीयेऽर्वाङ्‌नवक्षयात् ।
द्वितीयनिमित्तं द्वितीये । यदि तयोस्तस्मात् परेण षट् सप्ताष्टौ वा प्रकाराः
पूर्वं प्रहीणा भवन्ति, तौ¹ द्वितीयफलप्रतिपन्नकावुच्येते ।
कतमच्च द्वितीयम् ? सकृदागामिफलम् ।
कामाद् विरक्तावूर्ध्वं वा तृतीयप्रतिपन्नकौ ॥ ३० ॥
यदि पुनर्नवमस्यापि प्रकारस्य प्रहाणा , कामधातोर्वीतरागौ भवत ऊर्ध्वं
च² यावदाकिञ्चन्यायतनात्, तौ तृतीयप्रतिपन्नकावुच्येते ।
कतमच्च तृतीयम् ? अनागामिफलम् ॥ ३० ॥
षोडशे तु फलस्थौ तौ यत्र यः प्रतिपन्नकः ।
षोडशे तु चित्त उत्पन्ने तौ न-पुनः श्रद्धाधर्मानुसारिणावुच्येते । नापि
प्रतिपन्नकौ । किं तर्हि ? फलस्थौ । यत्र फले यः प्रतिपन्नको भूतः स तदानीं
तत्र फलस्थितो भवति । स्रोतआपत्तिफले, सकृदागामिफले वा, अनागामिफले वा ।
अर्हत्त्वं तु न शक्यमादितः प्राप्तुम् ; दर्शनमार्गेण भावनाहेयाप्रहाणात्³ । पूर्वं
च भवाग्रवैराग्यासम्भवात् ।
“द्वितीयेऽर्वाङ् नवक्षयाद्” इति । द्वितीये इति । द्वितीयनिमित्तमित्यर्थः ।
‘चर्मणि द्वीपनं हन्ति’ इति यथा । अर्वाङ् नवक्षयात् नवप्रकारप्रहाणादधरतः
नवप्रकारप्रहाणपरिहारेणार्थादुक्तं भवति ।
यदि तयोः पुद्गलयोस्तस्मात् पञ्चप्रकारप्रहाणात् परेण षट् सप्ताष्टौ वा
प्रकाराः पूर्वं लौकिकेन मार्गेण प्रहीणा भवन्ति । तौ द्वितीयफलप्रतिपन्नकाविति ।
द्वितीय इति वचनात्, प्रतिपन्नकाविति चाधिकारात्' पदार्थव्यवस्था
लभ्यते ।
ऊर्ध्वं चेति । प्रथमध्यानवीतरागौ । यावदाकिञ्चन्यायतनाद्वीतरागौ ॥ ३० ॥
अर्हत्त्वं तु न शक्यमादितः प्राप्तुमिति । अनागामिफलमप्राप्यादित
एवार्हत्त्वं प्राप्तुं न शक्यते । कस्मादित्याह– भावनाहेयाप्रहाणात् । न हि दर्शन-
१. द्वौ तौ—का० । २. वा—का० । ३. ॰हेयानामप्रहाणात्—का० ।

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६३५
श्रद्धाधिमुक्तदृष्टप्राप्ता मृदुतीक्ष्णेन्द्रियौ तदा ॥ ३१ ॥
तस्मिन् काले यो मृद्विन्द्रियः श्रद्धानुसारिपूर्वी स श्रद्धाधिमुक्त इत्युच्यते ।
यस्तीक्ष्णेन्द्रियो धर्मानुसारिपूर्वी स दृष्टिप्राप्त इत्युच्यते; श्रद्धाप्रज्ञाधिकत्वेनाधि-
मोक्षदृष्टिप्रभावितत्वात् ॥ ३१ ॥
किं पुनः कारणं प्रहीणपञ्चाकारोऽपि षोडशे चित्ते स्रोतआपन्न एवोच्यते,
न सकृदागामिफलप्रतिपन्नकः ? यस्मात्
फले फलविशिष्टस्य लाभो मार्गस्य नास्यतः ।
नाप्रयुक्तो विशेषाय फलस्थः प्रतिपन्नकः ॥ ३२ ॥
फले हि लभ्यमाने फलविशिष्टो मार्गो न लभ्यत इत्येष नियमः । अतः
मार्गेण भावाग्रिकाणां भावनाहेयानां प्रहाणमस्तीति । यथा दर्शनमार्गस्वभावेषु
पञ्चदशसु क्षणेषु वर्तमानः आदितस्तृतीयफलप्रतिपन्नकादर्हत्त्वफलसाक्षात्क्रियायै
प्रतिपन्नकः स्यात् । षोडशे तु चित्त उत्पन्ने आदितोऽनागामिनोऽर्हन् स्यात् ।
भावाग्रिकभावनाहेयप्रहाणाद्ध्यर्हत्त्वं प्रतिष्ठाप्यते । आह—यदि दर्शनमार्गेण
भावाग्रिकाणां भावनाहेयानां प्रहाणं नास्तीत्यतोऽर्हत्त्वं प्राप्तुमशक्यम्, पूर्वमेव
तर्हि पृथग्जनावस्थायामेव भावनामार्गेण भावनावैराग्यात् तत्फलप्रतिपन्नकः ।
तेषु वर्तमानोऽर्हत्त्वफलसाक्षात्क्रियायै प्रतिपन्नको भविष्यति । षोडशे तु
चित्तक्षण आदितोऽर्हन्निति । अत उच्यते— पूर्वं च भवाग्रवैराग्यासम्भवादिति ।
न हि पूर्वं पृथग्जनावस्थायां लौकिकेन मार्गेण भवाग्रवैराग्यसम्भवः; उपरि-
भूम्यभावात् । तस्मादादितः प्रतिपन्नकोऽर्हन्न न स्यादिति ।
श्रद्धाप्रज्ञाधिकत्वेनाधिमोक्षदृष्टिप्रभावितत्वादिति । श्रद्धाधिकत्वेनाधिमोक्ष-
प्रभावितत्वाच्छ्रद्धाधिमुक्तः । श्रद्धाधिको मुक्तः श्रद्धाधिमुक्त इति कृत्वा । न तु
तस्य प्रज्ञा नैवास्ति । तया न तु प्रभावित इति न तन्नाम लभते । प्रज्ञाधिकत्वेन
दृष्टिप्रभावितत्वात् दृष्टिप्राप्तः । न तु तस्य श्रद्धा नास्तीति पूर्ववद् वाच्यम् ।
अपरे तु पुनः नैरुक्तविधिमालम्ब्य व्याचक्षते—श्रद्धाधिपत्येन दर्शनहेयेभ्यो
मुक्तः श्रद्धाधिमुक्तः । दृष्ट्याधिपत्येन प्राप्तफलो (प्राप्तफला) दृष्टिप्राप्त
इति ॥ ३१ ॥
“यावत्पञ्चप्रकारघ्नौ” (अभि० को० ६.३०) इति उक्तम् । अतः पृच्छति—
किं पुनः कारणमिति विस्तरः ।
फलविशिष्टो मार्गो न लभ्यत इति । फलाद्विशिष्टो मार्गः सकृदागामि-

६३६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
फलस्थो यावन्न विशेषाय प्रयुज्यते फलान्तरप्राप्तौ, तावत् प्रतिपन्नको नोच्यते ।
एवमन्यत्रापि फले वेदितव्यम् ।
यस्तु तृतीयध्यानवीतरागोऽधरां भूमिं निश्रित्य नियाममवक्रामति, सोऽवश्यं
फलविशिष्टं मार्गं सम्मुखीकरोति । अन्यथा हि स तस्मादूर्ध्वोपपन्नः
सुखेन्द्रियेणासमन्वागतः स्यात् ।
एवं तावद् भूयः कामवीतरागाणां नियामावक्रान्तौ पुद्गल-
व्यवस्थानम् ॥ ३२ ॥
फलप्रतिपन्नकादिः । प्रथमादिप्र=ारभावनाहेयप्रतिपक्षमार्गो न भाव्यत इत्यर्थः ।
यावन्न विशेषाय प्रयुज्यत इति । यावन्नाप्रहीणाक्लेशप्रहाणाय फलान्तरप्राप्ति-
निमित्तं प्रयोगं करोति, तावत्प्रतिपन्नको नोच्यते । यदा प्रयुज्यते, तदा प्रतिपन्नक
इत्यर्थादुक्तं भवति । तदा हि पूर्वप्रहीणक्लेशप्रतिपक्षस्याप्रतिलब्धपूर्वस्य तत्प्रहा-
णस्य चानास्रवा प्राप्तिरुत्पद्यत इति सिद्धान्तः । एवमन्यत्रापि फले वेदितव्यमिति ।
षोडशे चित्ते स्रोतआपन्न एवोच्यत इति

षष्ठं कोशस्थानम् ६३७
आनुपूर्वीकं तु वक्तव्यम् । अत इदं तावद् व्यवस्थाप्यते । यथैते कामधातौ
क्लेशा उपदिष्टाः, एवं
नवप्रकारा दोषा हि भूमौ भूमौ,
यावद् भवाग्रे ।
यथा च दोषाः,
त्रागत इति वचनात् । "यश्चापि सौमनस्येन्द्रियेण समन्वागतः सोऽवश्यं
उपेक्षा-जीवित-मनः-सुख-सौमनस्येन्द्रियैः" इत्येवमादिवचनाच्च । अत्र
—अस्त्येष विभाषायां लिखितपक्षः । स तु न स्थापनापक्षो लक्ष्यते ; अपर
रिति वचनात् । यो हि चतुर्थध्यानलाभी षण्णां भूमीनामन्यतमां भूमिं
नियाममवक्रामति, स षड्भूमिकेनानागामिफलेनानागम्यभूमिकेन
ऋचतुर्थध्यानभूमिकेन षोडशे चित्ते समन्वागतो भवति; तथा वीतरागत्वात् ।
तीयध्यानलाभी, स पञ्चभूमिकेन ; चतुर्थध्यानभूमिकं हत्वा । एवं यो
यध्यानलाभी, स चतुर्भूमिकेन ; तृतीयचतुर्थभूमिके हित्वा । यस्तु
रागः प्रथमध्यानलाभी वा द्वितीयालाभी, स यद्यनागामिफलं प्राप्नोति,
मिकेनासावनागामिफलेन समन्वागतः अनागम्यध्यानान्तरप्रथमध्यान-
केन । सर्वजघन्योऽपि ह्यनागम्यवश्यमेव त्रिभूमिकेनानागामिफलेन
न्वागत इति वर्णयन्ति । तस्मादपरपक्षापेक्षयैवमुक्तमाचार्येणेति युक्तं
त् ।
एवं तावद् भूयःकामवीतरागाणामिति । भूयोवीतरागाणाम्, कामवीतरागाणां
तत्र भूयोवीतरागो यस्य सप्ताष्टौ वा प्रकाराः पूर्वं लौकिकेन मार्गेण प्रहीणा
यस्य नव प्रकाराः प्रहीणाः, स कामवीतरागः । भूयोवीतरागाणां
गलव्यवस्था "द्वितीयेऽर्वाङ् नवक्षयाद्” (अभि० को० ६.३०) इति
नात्, कामवीतरागाणाम् “कामाद्विरक्तावूर्ध्वं च" इति (अभि० को० ६.३०)
नात् ॥ ३२ ॥
यथैते कामधाताविति ।
“यावत् पञ्चप्रकारघ्नौ द्वितीयेऽर्वाङ् नवक्षयात् ।
कामाद् विरक्तौ” (अभि० को० ६.३०)
इति वचनात् कामधातौ नव प्रकाराः क्लेशा उपदिष्टाः ।

६३६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
फलस्थो यावन्न विशेषाय प्रयुज्यते फलान्तरप्राप्तौ, तावत् प्रतिपन्नको नोच्यते।
एवमन्यत्रापि फले वेदितव्यम्।
यस्तु तृतीयध्यानवीतरागोऽधरां भूमिं निश्रित्य नियाममवक्रामति, सोऽवश्यं
फलविशिष्टं मार्गं सम्मुखीकरोति। अन्यथा हि स तस्मादूर्ध्वोपपन्नः
सुखेन्द्रियेणासमन्वागतः स्यात्।
एवं तावद् भूयः कामवीतरागाणां नियामावक्रान्तौ पुद्गल-
व्यवस्थानम् ॥ ३२ ॥
फलप्रतिपन्नकादिः। प्रथमादिप्र*ारभावनाहेयप्रतिपक्षमार्गो न भाव्यत इत्यर्थः।
यावन्न विशेषाय प्रयुज्यत इति। यापन्नाप्रहीणक्लेशप्रहाणाय फलान्तरप्राप्ति-
निमित्तं प्रयोगं करोति, तावत्प्रतिपन्नको नोच्यते। यदा प्रयुज्यते, तदा प्रतिपन्नक
इत्यर्थादुक्तं भवति।

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६३७
आनूपूर्विकं तु वक्तव्यम् । अत इदं तावद् व्यवस्थाप्यते । यथैते कामधातौ
नवप्रकाराः क्लेशा उपदिष्टाः, एवं
नवप्रकारा दोषा हि भूमौ भूमौ,
यावद् भवाग्रे ।
यथा च दोषाः,
समन्वागत इति वचनात् । "यश्चापि सौमनस्येन्द्रियेण समन्वागतः सोऽवश्यं
पञ्चभिः उपेक्षा-जीवित-मनः-सुख-सौमनस्येन्द्रियैः" इत्येवमादिवचनाच्च । अत्र
ब्रूमः—अस्त्येष विभाषायां लिखितपक्षः । स तु न स्थापनापक्षो लक्ष्यते; अपर
आहुरिति वचनात् । यो हि चतुर्थध्यानलाभी षण्णां भूमीनामन्यतमां भूमिं
निश्रित्य नियाममवक्रामति, स षड्भूमिकेनानागामिफलेनानागम्यभूमिकेन
यावच्चतुर्थध्यानभूमिकेन षोडशे चित्ते समन्वागतो भवति; तथा वीतरागत्वात्।
यस्तृतीयध्यानलाभी, स पञ्चभूमिकेन; चतुर्थध्यानभूमिकं हित्वा । एवं यो
द्वितीयध्यानलाभी, स चतुर्भूमिकेन ; तृतीयचतुर्थभूमिके हित्वा । यस्तु
वीतरागः प्रथमध्यानलाभी वा द्वितीयालाभी, स यद्यनागामिफलं प्राप्नोति,
त्रिभूमिकेनासावनागामिफलेन समन्वागतः अनागम्यध्यानान्तरप्रथमध्यान-
भूमिकेन । सर्वजघन्योऽपि ह्यनागम्यावश्यमेव त्रिभूमिकेनानागामिफलेन
समन्वागत इति वर्णयन्ति । तस्मादपरपक्षापेक्षयैवायुुक्तमाचार्येणेति युक्तं
स्यात् ।
एवं तावद् भूयःकामवीतरागाणामिति । भूयोवीतरागाणाम्, कामवीतरागाणां
च । तत्र भूयोवीतरागे यस्य सप्ताष्टौ वा प्रकाराः पूर्वं लौकिकेन मार्गेण प्रहीणा
भवन्ति । यस्य नव प्रकाराः प्रहीणाः, स कामवीतरागः । भूयोवीतरागाणां
पुद्गलव्यवस्था "द्वितीयेऽर्वाङ् नवक्षयाद्" (अभि० को० ६.३०) इति
वचनात् , कामवीतरागाणाम् "कामाद्विरक्तावूर्ध्वं च" इति (अभि० को० ६.३०)
वचनात् ॥ ३२ ॥
यथैते कामधाताविति ।
"यावत् पञ्चप्रकारघ्नौ द्वितीयेऽर्वाङ् नवक्षयात् ।
कामाद् विरक्तौ" (अभि० को० ६.३०)
इति वचनात् कामधातौ नव प्रकाराः क्लेशा उपदिष्टाः ।

तथा गुणाः ।
तत्प्रतिपक्षा अप्यानन्तर्यविमुक्तिमार्गाख्या गुणा भूमौ भूमौ नवप्रकारा
एव । कथं कृत्वा ?
मृदुमध्याधिमात्राणां पुनर्मृद्वादिभेदतः ॥ ३३ ॥
मृदुमध्याधिमात्रा हि त्रयो मूलप्रकाराः । तेषां पुनः प्रत्येकं मृदुमध्याधि-
मात्रत्वेन त्रिविधत्वात् नव व्यवस्थाप्यन्ते । तद्यथा—मृदुमृदुः प्रकारः, मृदुमध्यः,
मृद्वधिमात्रः; मध्यमृदुमध्यमध्यः, मध्याधिमात्रः; अधिमात्रमृदुः, अधिमात्रमध्यः,
अधिमात्राधिमात्रश्चेति । तत्र मृदुमृदुना मार्गेणाधिमात्रस्य क्लेशस्य प्रहाणम् । एवं
यावदधिमात्राधिमात्रेण मृदुमृदोः । आदित एवाधिमात्रमार्गासम्भवादनुत्पन्नाधिमात्र-
मार्गस्य चाधिमात्रक्लेशासम्भवात् । औदारिको हि मलश्चेलात् पूर्वं निर्धूयते,
पश्चात् सूक्ष्मः । औदारिकं च तमः सूक्ष्मेणालोकेन हन्यते, सूक्ष्मं चाधिमात्रेणे-
त्येष दृष्टान्तयोगः । शुक्ला हि धर्मा बलवन्तः, दुर्बलास्तु कृष्णाः । क्षणिकमृदु-
केनाप्यार्यमार्गेणानादिसंसारपरम्पराध्यापिताधिमात्राणां¹ क्लेशानामुन्मूलनात्² ।
सुबहुकालसंवर्द्धितानां³ दोषाणां त्रिवृत्कर्षणनिष्कषर्णवत्⁴, क्षणिकाल्पप्रदीपमहातमोप-
घातवच्च⁵ ॥ ३३ ॥
एवं नवप्रकारेपु क्लेशेषु सर्वत्र—

चेलादिति वस्त्रात् । एष दृष्टान्तयोग इति । दृष्टान्तयुक्तिर्दृष्टान्तयोगः ।
दृष्टान्तप्रकार इत्यपरे । तदेवमनया युक्त्या, अनेन वा प्रकारेणान्योऽपि
दृष्टान्तो वक्तव्य इति सूचयति । अन्यथा ह्येष दृष्टान्त इत्येव ब्रूयात् ।
अनादिसंसार इति । अनादौ संसारे । स्वहेतुपरम्परयाध्यापिता अभिवर्धिताः,
ततश्चाधिमात्रप्रमाणमेतेषामित्यभिप्रायः । तेषां क्लेशानामुन्मूलनात्
प्राप्तिच्छेदातः । मूलसधर्मिण्यो हि प्राप्तयस्तत्प्रबन्धत्वात् क्लेशानाम् । त्रिवृत्कर्ष-
निष्कषणवदिति । यथा त्रिवृत्कर्षेण धरणेन सुबहुकाले संवर्धितानां वातपित्ता-
दीनां दोषाणां निष्कर्षणम्, एवं क्षणिकमृदुकेनाप्यार्यमार्गेण क्लेशानाम् ।
यथा च क्षणिकेनाल्पेन प्रदीपेन महतस्तमसो घातः, तद्वत् क्लेशानामिति ॥ ३३॥

१. ॰पराध्यायिताधि०—का० । २. ॰नामुन्मूलत्वात्—का० ।
३. बहु०—क० । ४. त्रिवृत्कर्षकवत्—का० । ५. ॰घातवच्च—का० ।