अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६२५
इति षोडशचित्तोऽयं सत्याभिसमयः,
इत्यनेन क्रमेणायं सत्यानामभिसमयः षोडशचित्तको भवति ।
ये तर्हि निकायान्तरीयाः सत्यानामेकाभिसमयं वर्णयन्ति । अभिप्राय
एष द्रष्टव्यः—अभेदेन ह्यभिसमय उच्यते सत्येषु ।
त्रिधा ।
दर्शनालम्बकार्याख्यः,
दर्शनाभिसमयोऽनास्रवया प्रज्ञया सत्यानाम् । आलम्बनाभिसमयस्तत्सम्प्र-
युक्तैर्वेदनादिभिरपि । कार्याभिसमयो विप्रयुक्तैरपि शीलजात्यादिभिः । दुःखे हि
दृश्यमाने तस्य त्रिविधोऽभिसमयः समुदायादीनां कार्याभिसमयः; प्रहाण-
साक्षात्करण-भावनात् ।
तद्यदि सत्यानां दर्शनाभिसमयं प्रत्येकाभिसमयं ब्रूयात् ? अयुक्तं ब्रूयाद्;
आकारभेदात् ।
निकायान्तरीयाः । आर्यधर्मगुप्तप्रभृतयः । अभेदेन ह्यभिसमय उच्यत इति ।
षोडशचित्तोऽयं सत्याभिसमय इति । दर्शनाभिसमयः, आलम्बनाभिसमयः,
कार्याभिसमयश्च—एवं षोडशचित्तक इत्यभेदः ।
दर्शनाभिसमय इति । दर्शनमेवाभिसमयः । एवमालम्बनाभिसमयः, कार्या-
भिसमयश्च । दर्शनाभिसमयोऽनास्रवया प्रज्ञया । "तद्धि भिक्षवो दृष्टम्, यदना-
स्रवया प्रज्ञया दृष्टम्" इति वचनात् । प्रज्ञैव दर्शनमिति व्यवस्थाप्यते ।
आलम्बनं ग्रहणं तत्सम्प्रयुक्तैरपि वेदनादिभिर्भवति । अपिशब्दात् प्रज्ञयापि ।
यस्माच्चित्तचैत्तैः सत्यान्यालम्बन्ते । कार्यं यस्य सत्यस्य यत्कर्त्तव्यम् ।
तद्यथा—दुःखस्य परिज्ञानम्, समुदायस्य प्रहाणम्, निरोधस्य साक्षात्कारणम्,
मार्गस्य भावनम् । तद् विप्रयुक्तैरपि शीलजात्यादिभिर्भवति । अपिशब्दात् प्रज्ञा-
तत्सम्प्रयुक्तैरपि । प्रज्ञासम्प्रयुक्तविप्रयुक्तैर्हि तत्कार्यचतुष्टयं क्रियते । जात्यादि-
भिरिति । आदिशब्दाल्लक्षणान्तराणि प्राप्तयश्च गृह्यन्ते । दुःखे हीति विस्तरः ।
दुःखे हि दृश्यमाने प्रज्ञया । तस्याभिसमयितुर्दुःखस्य वा त्रिविधोऽभिसमयो
यथोक्तः । कथम् ? इत्याह—समुदयादीनां समुदायनिरोधमार्गाणामभिसमयः
प्रहाणसाक्षात्कारणाभावनाद् । यथाक्रमम्—प्रहाणं समुदायस्य क्लेशप्राप्तिच्छेदात्,