अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

“यो दुःखे निष्काङ्क्षो निर्विचिकित्सो बुद्धेऽपि स” इति सूत्रादेकाभि-
समय इति चेत् ? न; असमुदाचारावश्यम्प्रहाणाभिसन्धिवचनात् ।
य एष उक्तः षोडशचित्तकोऽभिसमयः,
सोऽग्रधर्मैकभूमिकः ॥ २७ ॥
यद्भूमिकोऽग्रधर्मस्तद्भूमिकान्येतानि षोडश चित्तानि । ते पुनः षड्भूमिका
इत्युक्तं प्राक् ॥ २७ ॥
२. “अथान्यतरो भिक्षुराह—‘किं नु भदन्त चतुर्णामार्यसत्यानामनुपूर्वाभि-
समयः, आहोस्विदेकाभिसमयः’ इति ? भगवानाह—‘चतुर्णां भिक्षो सत्याना-
मिति । पूर्ववद्यावत् तथथा भिक्षो य एवं वदेदहं चतुष्कलेवरस्य सोपानस्य
प्रथमसोपानकलेवरमनभिरुह्य द्वितीयमभिरोक्ष्यामीति । द्वितीयमनभिरुह्य
तृतीयम् । तृतीयमनभिरुह्य चतुर्थमभिरोक्ष्यामीति । मैवं वोच इति
स्याद् वचनीयः । तत्कस्य हेतोः ? अस्थानमनवकाशो यच्चतुष्कलेवरस्य सोपानस्य
प्रथमसोपानकलेवरमनभिरुह्य द्वितीयकलेवरमभिरोक्ष्यति । एवं यावत्
तृतीयमभिरुह्य चतुर्थमभिरोक्ष्यति । एवमिहापि नेदं स्थानं विद्यते यद्
दुःखसत्यमदृष्ट्वा समुदयसत्यं द्रक्ष्यति” इत्यादि ।
३. तथा—“आर्यानन्द आह—‘किं नु भदन्त चतुर्णामार्यसत्यानामनुपूर्वाभि-
समयः, उताहो एकाभिसमयः’ इति ? पूर्वसूत्रवत् । यावत् ‘तद्यथानन्द य एवं
वदेदहं चतुष्पदिकाय निःश्रेण्याः प्रथमं निःश्रेणीपदमनभिरुह्य प्रासादमभि-
रोक्ष्यामीति । मैवं वोच इति स्याद्वचनीयः । विस्तरेण यावदेवमेवानन्द य एवं
वदेदहं दुःखमार्यसत्यमनभिसमेत्य समुदयसत्यमभिसमेष्यामीति विस्तरेण
थ्यावन्नेदं स्थानं विद्यते” इति । एतानि त्रीणि सूत्राणि ।
यो दुःख इति विस्तरः । अथ मतं स्याद्—यो दुःखे निष्कांक्षो निर्विचिकित्सो
बुद्धेऽपि स इति सूत्रादेकाभिसमय इति । कथम् ? अशैक्षा हि धर्मा बुद्धः । स
एवाशैक्षा धर्मो मार्गः । तस्माद् दुःखाभिसमयान्मार्गोऽपि तेनाभिसमितः,
यस्माद् दुःखबुद्धेऽपि निष्कांक्षो निर्विचिकित्स इति । कांक्षा विचिकित्सेत्य-
नर्थान्तरम् । अथ वा निश्चयाभिलाषः कांक्षा, विमतिर्विचिकित्सा यथोक्तलक्षणा ।
नासमुदाचारावश्यम्प्रहाणाभिसन्धिवचनादिति । नैतदेवं सूत्रादेकाभिसमय इति;
असमुदाचारस्यावश्यम्प्रहाणस्य चाभिसन्धिवचनात् । दुःखेऽभिसमिते बुद्ध-
विषये विचिकित्साया असमुदाचारोऽवश्यं प्रहाणं च भवति । अतो यो दुःखे
. निष्कांक्षो निर्विचिकित्सो बुद्धेऽपि स इत्युक्तमभिसन्धिः ।