अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

भागीयं भवति। कश्चिदेकभिक्षामपि दत्त्वा, एकशिक्षामपि चादाय मोक्षाभिलाष-
बलाधानान्मोक्षभागीयान्यक्षिपति।
तच्चैतत्
आक्षिप्यते नृषु।
मनुष्येष्वेव त्रिषु द्वीपेषु, नान्यत्र। प्रज्ञानिर्वेदयोरभावाद्यथायोगम्।
उक्तं प्रसङ्गेन मोक्षभागीयम् ॥
अभिसमयक्रमस्तु वक्तुमारब्धः। तत्र च यावदग्रधर्मा उक्ताः। शेषं
वक्तव्यम्। अत इदमुच्यते—
लौकिकेभ्योऽग्रधर्मेभ्यो धर्मक्षान्तिरनास्रवा ॥ २५ ॥
लौकिकाग्रधर्मानन्तरमनास्रवधर्मज्ञानक्षान्तिरुत्पद्यते ॥ २५ ॥
कस्मिन्नालम्बने ?
कामदुःखे,
कामावचरदुःखमस्या आलम्बनम्। सेयं दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिरित्युच्यते।
अनास्रवज्ञानार्थं निःष्यन्देन विशेषणम्। धर्मज्ञानार्थं¹ क्षान्तिः। पुष्पफलवृक्षवत्।
पुनश्चेतनाविशेषः। एकभिक्षामपि दत्त्वेति। कायकर्म। एकशिक्षामपि चादायेति।
वाक्कर्म। तच्च मनस्कर्मोत्थानमिति। त्रिकर्मस्वभावमल्पकमप्येतत्
मोक्षाभिलाषबलाधानान्मोक्षभागीयमाक्षिपति। मोक्षस्य भागः प्राप्तिर्मोक्षभागः,
तस्मै हितं मोक्षभागीयमिति।
नान्यत्र प्रज्ञानिर्वेदयोरभावाद्यथायोगमिति। कुरुषु तावदुभयं नास्ति।
अपायेषु निर्वेदोऽस्ति, प्रज्ञा नास्ति। देवेषु प्रज्ञास्ति, निर्वेदो नास्तीति। अतो
मनुष्येष्वेव त्रिषु द्वीपेष्वाक्षिप्यते, नान्यत्र।
अभिसमयक्रमस्तु वक्तुमारब्ध इति। "वृत्तस्थः श्रुतचिन्तावान् भावनायां
प्रयुज्यते" (अभि० को० ६. ५) इत्यारभ्य निर्वेधभागीयानुक्रमः। तत्प्रसङ्गेन
मोक्षभागीयोपन्यास इति।
"धर्मक्षान्तिरनास्रवा" इति। निर्वेधभागीयैरपि धर्मक्षमणम्। अतो निष्यन्देन
विशेषणम्। यस्या धर्मज्ञानं निष्यन्दः, सा धर्मज्ञानक्षान्तिः। धर्मज्ञानार्थं क्षान्ति-
१. कर्मज्ञाना०—का० ।