अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् १२१
कस्मात् पुनः क्षान्तयो ज्ञानानि चावश्यं भवन्ति ? यस्मात्
क्षान्तिज्ञानान्यानन्तर्यमुक्तिमार्गा यथाक्रमम् ।
आनन्तर्यमार्गाः क्षान्तयः क्लेशप्राप्तिविच्छेदं प्रत्यनन्तर्यशक्यत्वात् १। विमुक्ति-
मार्गास्तु ज्ञानानि; क्लेशप्राप्तिविमुक्तानां विसंयोगप्राप्तिसहोत्पादात् । अतः
उभयैरवश्यं भवितव्यम् । द्वाभ्यां चौरनिष्कासनकपाटपिधानवत् ।
यदि पुनर्द्वितीयेनानन्तर्यमार्गेणैव सह विसंयोगप्राप्तिरुत्पद्येत, किं स्यात् ?
प्रहीणविचिकित्सं ज्ञानं तत्रैवालम्बने नोत्पन्नं स्यात् ।
क्षान्तिभिः क्लेशप्रहाणाच्च संयोजननिकाय ज्ञानबध्या इति शास्त्रविरोध
ते पुनः षड्भूमिका इत्युक्तम् प्रागिति । “अनागम्यान्तरध्यानभूमिकम्”
(अभि० को० ६. २०) इति वचनात् ॥ २७॥
अनन्तर्यशक्यत्वादिति । “कृत्याश्च”, “शकि लिङ् च” (पा० सू० ३.३.१७२)
इति शक्यार्थे कृत्यप्रत्ययः । अन्तरयितुं शक्या अन्तर्याः, नान्तर्याः अनान्तर्याः ।
क्लेशप्रप्तिं ते विच्छिन्दन्ति । विप्रकृतावस्था सा तेषामिष्यते । अनन्तर्य-
मार्गेणेति भावे स्वार्थे वृद्धिर्विधानम् । अनन्तरभावो अनन्तरमार्गो वा आनन्तर्यम्,
तस्य मार्गा आनन्तर्यमार्गाः । विमुक्तिमार्गा इति । विमुक्तौ मार्गा विमुक्तिमार्गाः ।
क्लेशाद्विमुक्तस्यवस्थामार्गा इत्यर्थः । द्वाभ्यां चौरनिष्कासनकपाटपिधानवदिति ।
यथा द्वाभ्यामेकेन चौरो निष्कास्यते । द्वितीयेन तदप्रवेशाय कपाटः पिधीयते ।
एवमानन्तर्यमार्गेण क्लेशचौरो निष्कास्यते; तत्प्राप्तिच्छेदतः । विमुक्तिमार्गेण
च विसंयोगप्राप्तिकपाटं पिधीयते; वर्तमानीकरणात् ।
यदि पुनरिति विस्तरः । यदि पुनर्द्वितीयेनानन्तर्यमार्गेणैव दुःखैऽन्वयज्ञान-
क्षान्त्या सह विसंयोगप्राप्तिरुत्पद्यते । नैव दुःखे धर्मज्ञानमुत्पद्यते, यदनेन
कर्त्तव्यम् । तद् दुःखेऽन्वयज्ञानक्षान्त्यैव क्रियेतेत्यभिप्रायः । प्रहीणविचिकित्सं
ज्ञानं तत्रैवालम्बने कामावचरदुःखे प्रहीणविचिकित्सं ज्ञानं नोत्पन्नं स्यात् ।
तत्र हि दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिः सविचिकित्सैव वर्तते; विचिकित्साया अप्रहीण-
त्वात् । न च तत्र दुःखेऽन्वयज्ञानक्षान्तः प्रहीणविचिकित्सेति शक्यते
व्यवस्थापयितुम्; तद्विषयत्वात् ।
क्षान्तिभिरिति विस्तरः । क्षान्तिभिः क्लेशप्रहाणाद् योऽयं शास्त्रपाठः ।
१. प्रत्यन्तरयितुमशक्य०-का० ।