अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६२६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
अथाप्यनात्माकारेण सर्वेषां सत्यानां¹ दर्शनमिति ब्रूयात् ? न तर्हि सत्यानां
दुःखादितो दर्शनं स्यात् । तथा² च सति² सूत्रविरोधः— "इहार्यश्रावकस्य दुःखं
वा दुःखतो मनसिकुर्वतः समुदयं वा समुदयतो यावन् मार्गं वा मार्गतो मनसि
कुर्वतोऽनास्रवेण मनसिकारेण सम्प्रयुक्तो यो धर्माणं विचयः³" ( ) इति ।
भावनामार्ग एवमिति चेत् ? न ; यथादर्शनं भावनात् ।
अथाप्येकस्य दर्शनाच्छेषेषु वशित्वलाभादेकाभिसमयं ब्रूयान्न दोषः स्यात् ।
अन्तरा तु व्युत्थानमस्ति, नास्तीति विचार्यं स्यात् ।
साक्षात्करणं निरोधस्य तत्प्राप्त्युत्पादात् , भावनं मार्गस्य सम्मुखीभावात् ।
आकारभेदादिति । प्रत्येकमेषां दुःखादीनामाकारभेदात् । न च दुःखाकारेण
समुदयादीनां दर्शनं युज्यते; तदाकारार्थभेदात् ।
अथाप्यनात्माकारेण सर्वेषां सत्यानां दर्शनमिति ब्रूयात् निकायान्तरीयः,
शून्यतानात्मते सर्वसत्यानां सामान्यं लक्षणमिति कृत्वा । न तर्हि सत्यानां
दुःखादितो दर्शनं स्यात् । दुःखतः समुदयतो निरोधतो मार्गत इति । तथा च
सत्यनात्माकारेण सर्वेषां दर्शनमिति ब्रुवन् सूत्रविरोधः । यस्मात् सूत्र एवमुक्तम्
आर्यश्रावकस्येति विस्तरः ।
अथ मन्यसे—नास्ति सूत्रविरोधो यस्मादभिसमयावस्थायाः पूर्वं
प्रयोगावस्थायामार्यश्रावकस्य दुःखं वा दुःखतो मनसिकुर्वत इत्येवमादि,
अतोऽनात्माकारेण सर्वेषां दर्शनादेकाभिसमय एवेति ? तच्चायुक्तम्;
अनास्रवेण मनसिकारेण सम्प्रयुक्तो धर्माणं विचय इति वचनात् । न हि
प्रयोगावस्थायामनास्रवमनसिकारः सम्भवति ।
भावनामार्गे एवमिति चेत् । य आर्यश्रावकस्य दुःखं वा दुःखतो मनसिकुर्वत
इति विस्तरेण । न; यथादर्शनं भावनात् । नैतदेवम् ; यथैव हि पूर्वं सत्यानां
दर्शनम्, तथैव तेषां पश्चाद्भावनम् । भावनामार्गो भवतीत्यर्थः ।
शेषेषु वशित्वलाभादिति । अन्तरेण प्रयोगं समुदयादिदर्शनसम्मुखीभाव-
शक्तिलाभो वशित्वलाभः, तस्मादिति । अन्तरा तु व्युत्थानमस्ति नास्तीति विचार्यं
स्यादिति । शेषेषु वशित्वलाभादन्तरा व्युत्थानं प्राप्नोतीति दोषः स्यादित्य-
१. का० पुस्तके नास्ति । २-२. एवं च—का० । ३. प्रविचय—का० ।