अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६२३

सैव च नियामावक्रान्तिरित्युच्यते; सम्यक्त्वनियामावक्रमणात् । "सम्यक्त्वं
निर्वाणम्" इत्युक्तं सूत्रे । तत्र नियमो नियाम एकान्तीभावः, तस्याभिगमनमवक्र-
मणम् । तस्यां चोत्पन्नायामार्यपुद्गल उच्यते । अनागतया पृथग्जनत्वं व्यावत्र्त्यते ।
एतदेव तस्याः कारित्रमनागतायामभ्युपगम्यते नान्यत्, प्रदीपजातिवत् ।
लौकिकैरग्रधर्मैरित्यपरे२ । न; तद्धर्मत्वात्.तद्विरोधित्वाददोषः, शत्रुस्कन्धा-
रूढतद्घातनवत् ।
उभयैरित्यपरे । आनन्तर्यमुक्तिमार्गसाधर्म्यादिति ।

---

धर्मज्ञानक्षान्तिः । पुष्पफलवृक्षवत् । यथा—पुष्पार्थ वृक्षः पुष्पवृक्षः । फलार्थ
वृक्षः फलवृक्षः । कारिकायां तु धर्मक्षान्तिरिति वचनमेकदेशग्रहणात्ः, देवदत्तो
दत्त इति यथा । सम्यक्त्वं निर्वाणमित्युक्तमिति । सम्यक्त्वं कतमत् ? यत्तत्पर्या-
दाय रागप्रहाणमिति विस्तरः । तत्र नियमो नियाम इति । तत्र सम्यक्त्वे नियम
एकान्तीभावो नियाम इति घञि रूपम् । अपि तु नियम इति; “यमः समुपनिविषु
च” (पा० सू० ३.३.६३) इत्यप्प्रत्ययस्य विभाषितत्वात् । तस्याभिगमनमव-
क्रमणमिति । तस्यैकान्तीभावस्याभिगमनं प्राप्तिः । तदेव विपर्यासस्यापक्रमान्नि-
यामावक्रान्तिरित्युच्यते । तस्यां चेति । धर्मज्ञानक्षान्तौ । प्रदीपजातिवदिति ।
प्रदीपस्येव जातेरिव चेत्यर्थः । यथा प्रदीपस्यानागतस्य तमोविनाशने सामर्थ्यम्,
जातेश्वानागताया जन्यजनने, तथा पृथग्जनत्वव्यावर्त्तने सामर्थ्यमनागताया
धर्मज्ञानक्षान्तेरभ्युपगम्यते । नान्यदिति । क्लेशप्रहाणं कारित्रम् ।
लौकिकैरग्रधर्मैरित्यपर इति । 'पृथग्जनत्वं व्यावर्तते' इति प्रकृतम् । न तद्धर्मत्वा-
दिति । न युक्तमेतल्लौकिकैरग्रधर्मैस्तद्व्यावर्तेत इति । कस्मात् ? तेऽपि हि पृथग्जन-
धर्माः, कथं पृथग्जनधर्मस्य पृथग्जनधर्मं व्यावर्तयिष्यन्त इति । तद्विरोधित्वाददोषः
अग्रधर्माणां पृथग्जनत्वविरोधित्वाददोष एषः । किं यथा ? इत्याह—शत्रुस्कन्धा-
रूढतद्घातनवदिति यथा शत्रुस्कन्धारूढ एव कश्चिच्छत्रुं घातयेत् । एवं
किलाधर्माः । पृथग्जनत्वशत्रुस्कन्धारूढास्तदेव पृथग्जनत्वं घातयेयुरिति ।
उभयैरिति । लौकिकैरग्रधर्मैः क्षान्त्या च पृथग्जनत्वं व्यावत्र्यंते । कथम् ?
इत्याह—आनन्तर्यविमुक्तिमार्गसाधर्म्यादिति । लौकिकानामग्रधर्माणांमानन्तर्य-
मार्गेण साधर्म्यम् । क्षान्तेर्विमुक्तिमार्गेण । यथा ह्यानन्तर्यमार्गेण क्लेशः प्रहीयते

---

१. युक्तं—का० । २. लौकिकाग्र०—का ।