अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६२७
अथ पुनर्ब्रूयात्—दुःखमेव परिजानन् समुदयं प्रजहाति, निरोधं साक्षात्
करोति, मार्गं भावयति, अत एकाभिसमय इति ? एवमपि न दोषः स्याद्; एकस्य
दर्शने शेषाणां कार्याभिसमयवचनात् । दर्शनाभिसमयं तु प्रति सूत्रे सत्यानां
क्रमेणाभिसमय उक्तो दृश्यते ।
“न हैव गृहपते सत्यानामेकाभिसमयोऽनुपूर्वाभिसमयः¹” इति विस्तरेण
सदृष्टान्तानि त्रीणि सूत्राणि ।
भिप्रायः । उभयथापि च विचार्यमाणे बहूनां सूत्राणां विरोधः । यथा च तेषां
विरोधः, तथा आगमेषु श्रोतव्यः ।
एकस्य दर्शने शेषाणां कार्याभिसमयवचनादिति । यस्मादस्यैतद् वचनम्—
“दुःखे हि दृश्यमाने तस्य त्रिविधोऽभिसमयः । समुदयादीनां कार्याभिसमयः ।
प्रहाणसाक्षात्करणभावनात्” इत्यतोऽस्माभिरप्येवमभ्युपगमान्नास्ति दोषः ।
आह—यद्यप्यभ्युपगम्यत इत्यभिसमयः । सूत्रे सत्यानां क्रमेणाभिसमयो
विरुध्यते । अत उच्यते—दर्शनाभिसमयं तु प्रतीति विस्तरः ।
सदृष्टान्तानि त्रीणि सूत्राणीति । संयुक्तागमे पठ्यन्ते । कथम् ?
१. “अनाथपिण्डद आह—‘किं नु भदन्त चतुर्णामार्यसत्यानामनुपूर्वाभि-
समयः, आहोस्विदेकाभिसमयः’ इति ? ‘चतुर्णां गृहपते आर्यसत्यानामनु-
पूर्वाभिसमयः, न त्वेकाभिसमयः । यो गृहपते एवं वदेत्—अहं दुःखमार्य-
सत्यमनभिसमेत्य, समुदयमार्यसत्यमभिसमेष्यामीति, विस्तरेण यावद्
दुःखनिरोधगामिनीं प्रतिपदमार्यसत्यमभिसमेष्यामीति । मैवं वोच इति
स्याद् वचनीयः । तत् कस्य हेतोः ? अस्थानमनवकाशो यद् दुःखमार्यसत्यमनभि-
समेत्य समुदयमार्यसत्यमभिसमेष्यति पूर्ववत् । यावन्नेदं स्थानं विद्यते ।
स्थानमेतद्विद्यति पूर्ववत् । तद्यथा गृहपते य एवं वदेद्—अहं कूटागारस्य वा
कूटागारशालाया वा मूलपादमप्रतिष्ठाप्य भित्तिं प्रतिष्ठापयिष्यामि, भित्तिम-
प्रतिष्ठाप्य तलकम्, तलकमप्रतिष्ठाप्य च्छदनं प्रतिष्ठापयिष्यामीति । मैवं वोच
इति स्याद्वचनीयः । तत् कस्य हेतोः ? अस्थानमनवकाशो यत् कूटागारस्येति
पूर्ववत् । यावत् स्थानमेतद्विद्यते यन्मूलपादं प्रतिष्ठाप्य भित्तिं प्रतिष्ठापयिष्या-
मीति पूर्ववत् । यावदेवमेव गृहपते नेदं स्थानं विद्यते यद् दुःखसत्यमदृष्ट्वा
समुदयसत्यं द्रक्ष्यति” इति विस्तरः ।
१. ०मकाभिसमयोऽपि पूर्वा०—का० ।