अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६२१
किं पुनः प्रथम एव जन्मनि कृतयोगो निर्वेधभागीयान्युत्पादयेत् ?
नैतदस्ति । अवश्यं हि
प्राक्तेभ्यो मोक्षभागीयम्
उत्पादयितव्यम् । सर्वस्वल्पं हि
क्षिप्रं मोक्षस्त्रिभिर्भवैः ॥ २४ ॥
एकस्मिन् जन्मनि मोक्षभागीयं कुशलमूलमुत्पादयेत् । द्वितीये निर्वेध-
भागीयानि । तृतीये आर्यमार्गम् । बीजावरोपणशस्याभिवृद्धिफलोत्पत्तिक्रमवत् ।
क्रमेण हि सन्तानस्यास्यां धर्मतायामवतारविपाकविमुक्तयो भवन्तीति ॥ २४ ॥
तच्च पुनर्मोक्षभागीयं वर्णयन्ति—
श्रुतचिन्तामयम्,
न भावनामयम् ।
कति कर्माणि ?
त्रीणि कर्माणि,
प्राधान्येन तु मनस्कर्म्म । तत्प्रणिधानपरिग्रहणात्² कायवाक्कमापि मोक्ष-
प्रायः । तेषामूष्मगतमूर्धभ्यां तद्गोत्राणां व्यावर्तनस्याप्रतिषेधः । खड्गविषाण-
कल्पस्यैवावधारणात् ।
“क्षिप्रं मोक्षस्त्रिभिर्भवैः” इति । यः क्षिप्रं मोक्षं प्राप्नोति, स एकस्मिन्
जन्मनि मोक्षभागीयमुत्पादयेत् । द्वितीये निर्वेधभागीयानि । तृतीये आर्यमार्ग-
मिति । यस्तु पूर्वस्मिन् जन्मनि सम्भृतमोक्षभागीयो भवति, स एकस्मिन्नपि
जन्मनि निर्वेधभागीयान्य्यायमार्गं चोत्पादयेतीत्यवगन्तव्यम् । बीजावरोपणे-
त्यादि । बीजावरोपणं मोक्षभागीयोत्पादनम् । शस्याभिवृद्धिर्निर्वेधभागीयोत्पत्तिः ।
फलोत्पत्तिरार्यमार्गः । अस्यां धर्मतायामिति । प्रवचनधर्मतायाम् । अवतारपरि-
पाकविमुक्तयो भवन्तीति । अवतारो मोक्षभागीयेन । परिपाको निर्वेधभागीयैः ।
विमुक्तिरार्यमार्गेणेति ॥ २४ ॥
तत्प्रणिधानपरिग्रहणादिति । मनःप्रणिधानपरिग्रहात् । प्रणिधानं
१. बीजविरोपण०—का० । २. ०परिग्रहात्त—क०