अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६३० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
इति चेत् ? न; क्षान्तीनां ज्ञानपरिवारत्वात् । राजपरिवारकृतस्य राजकृत-
व्यपदेशवत् ।
किं पुनः सर्वाणि षोडशचित्तानि सत्यदर्शनाद् दर्शनमार्गः ? नेत्याह ।
किं तर्हि ?
अदृष्टदृष्टेर्दृङ्मार्गस्तत्र पञ्चदश क्षणाः ॥ २८ ॥
दुःखधर्मज्ञानक्षान्तिमारभ्य यावत् मार्गेऽन्वयज्ञानक्षान्तिरेते पञ्चदश क्षणा
दर्शनमार्गः । किं कारणम् ? अदृष्टसत्यदर्शनात् । षोडशे तु नास्त्यपूर्वं द्रव्यमिति
यथादृष्टाभ्यासनाद् भावनामार्ग एव ।
ननु च तेनाप्यदृष्टं पश्यति मार्गान्वयज्ञानक्षान्तिम्¹ । सत्यं प्रति चिन्ता,
नवसंयोजननिकायः । दुःखधर्मज्ञानप्रहातव्यः संयोजननिकायः, समुदयधर्म-
ज्ञानप्रहातव्यः, निरोधधर्मज्ञानप्रहातव्यः, मार्गधर्मज्ञानप्रहातव्यः, दुःखान्वय-
ज्ञानप्रहातव्यः, समुदयान्यवयज्ञानप्रहातव्यः, निरोधान्वयज्ञानप्रहातव्यः,
मार्गान्वयज्ञानप्रहातव्यः, भावनाप्रहातव्यश्च संयोजननिकाय इति ।
सूत्रेऽप्युक्तम्—“इति हि भिक्षवो ज्ञानवध्याः क्लेशाः । विद्युदुपमं चित्तम्”
इति । तस्य विरोधः । न हि तत्र क्षान्तिप्रहातव्यः संयोजननिकाय
इत्युक्तम् । न; क्षान्तीनामिति विस्तरः । नैतदेवम् । कस्मात् ? क्षान्तीनां
ज्ञानपरिवारत्वात् । क्षान्तयो ज्ञानस्य परिवारा इत्यर्थः । क्षान्तिप्रहातव्यः
संयोजननिकायो ज्ञानप्रहातव्य उच्यते । राजपरिवारकृतस्य राजकृतव्यपदेशवत् ।
यथा राजपरिवारकृतस्य कस्यचिदर्थस्य राजकृत इति व्यपदेशो भवति,
तद्वद् भावनाप्रहातव्यस्तु संयोजननिकायो ज्ञानप्रहातव्य एव । तत्र आनन्तर्य-
मार्गोऽपि ज्ञानस्वभाव इति । क्लेशप्रहाणे ह्यानन्तर्यमार्ग एव विशेषेणाधिक्रियते ।
अदृष्टसत्यदर्शनादिति । ज्ञानेन कथमदृष्टसत्यदर्शनं भवति ? तदप्यदृष्टे
सत्यान्तरे सति भवतीति दर्शनमार्गान्तरालवर्ति ज्ञानं दर्शनमार्गः पारम्पर्यमभि-
सन्धाय । तेनाप्यदृष्टमिव पश्यतीति । अथ वा—अदृष्टदृष्टेरदृष्टदर्शनात् ।
पञ्चदशक्षणा दर्शनमार्गो यावदस्य पुद्गलस्यादृष्टदर्शनं प्रवर्तते, तावदस्य क्षणा
दर्शनमार्गः । तस्य दृष्टेऽपि दुःखे अदृष्टदर्शनमस्य समुदये प्रवर्तत एवेत्याह—
भावनामार्ग एव । षोडशक्षण इति वाक्याध्याहारः ।
१. मार्गान्वय०—का० ।