अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६३१
न तु क्षणं प्रति। न हि क्षणेनादृष्टेन सत्यमदृष्टं भवति। यथा नैकलुङ्गेनालूनेन¹
केदारमलूनं भवति। फलत्वाददृष्टज्ञानषोडशाकारभावनावत् पूर्वमार्गविहानेः
प्राबन्धिकत्वाच्च मार्गान्वयज्ञानं भावनामार्गः।
ननु च तेनाप्यदृष्टं पश्यति, किं तददृष्टम् ? इत्याह - मार्गान्वयज्ञान-
क्षान्तिमिति। मार्गान्वयज्ञानक्षान्तिरात्मानं विरहय्य शेषमन्वयज्ञानपक्ष्यं
मार्गमालम्बते; स्वात्मनि वृत्तिविरोधात्। तेनोच्यते-मार्गान्वयज्ञानक्षान्तिम-
दृष्टां पश्यतीति। सत्यं प्रति चिन्तेति विस्तरः। सत्यं प्रति चिन्ता-दृष्टं न
दृश्यमिति। न तु क्षणं प्रति। दृष्टः क्षणो न वेति। कस्मात् ? पञ्चदशेन
क्षणेन यदन्वयज्ञानपक्षलक्षणं सत्यं दृष्टम्, तदेव षोडशेनापीति। नास्त्यपूर्व-
दृष्टसत्यदर्शनमिति। न षोडशक्षणो दर्शनमार्ग इति व्यवस्थाप्यते। न ह्येक-
क्षणेनादृष्टेन मार्गान्वयज्ञानक्षान्तिलक्षणेन सत्य तन्मार्गसत्यमदृष्टं भवति।
लौकिकं दृष्टान्तमाह - यथा नैकलुङ्गेन एकसस्यशलाकया दात्रेणालूनेन/च्छिन्नेन
केदारमलूनं भवति। किं तर्हि ? लूनमेवेत्यर्थः। तथा हि-केचित् प्रमादाद-
लूनेऽपि एकलुङ्गे वक्तारो भवन्ति - लूनमस्माभिः केदारमिति। फलत्वादिति
विस्तरः। फलत्वादित्यादिहेतुभिर्भावनामार्गमेव षोडशक्षण साधयति। भावना-
मार्गः षोडशः क्षणः; संस्कृतश्रामण्यफलत्वात्, सकृदागामिफलवत् यावदर्हत्त्व-
फलवद्वा। तथा भावितादृष्टज्ञानषोडशाकारत्वाद् विहीनाप्रतिपन्नमार्गत्वात्
प्राबन्धिकत्वाच्च। फलान्तरवदेव भावनामार्गः। षोडशे हि क्षणेऽष्टौ ज्ञानानि
भाव्यन्ते - दुःखे धर्मज्ञानम्, दुःखेऽन्वयज्ञानम्, यावन्मार्गेऽन्वयज्ञानमिति।
आकारा अपि षोडशानित्याद्या भाव्यन्ते। तद्देव च दर्शनमार्गेऽष्टज्ञानषोडशा-
कारभावना नास्ति। तत्र हि सभागज्ञानाकारभावनैव। “यथोत्पन्नानि भाव्यन्ते
क्षान्तिज्ञानानि दर्शने” (अभि० को० ७.२०) इति वचनात्। मार्गान्वयज्ञाने च
पूर्वमार्गस्य प्रतिपन्नकमार्गस्य विहानिः। न च दर्शनमार्गे पूर्वमार्गविहानिरिति।
प्राबन्धिकं चेदं मार्गान्वयज्ञानम्। न च दर्शनमार्गे क्षान्तिज्ञानं वा किञ्चित्
प्राबन्धिकमस्तीत्यतोऽपि मार्गान्वयज्ञानं भावनामार्गे इति।
इतरः प्रत्यवस्थानं करोति - दर्शनमार्गः षोडशः क्षणः; आवश्यकापरिहा-
णित्वात्, दुःखधर्मज्ञानक्षान्त्यादिवदिति। पूर्वपक्षं वा दूषयति - अनुमान-
पतितधर्मस्वरूपविपर्ययात्पक्षाद् बालोऽयं पक्ष इति। भावनामार्ग्वेऽपि साध्यमाने
तदपरिहाणित्वमनेनानुमानेनापततीति। तदिदमन्तर्नीतमभिसमीक्ष्य पुनराह-
१. नैकेन०-का०।