अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

७६४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-
यथानुभवज्ञानजा स्मृत्युत्पादनशक्तिः, यथा चाङ्कुरादीनां शालिफलजा शालिफलो-
त्पादनशक्तिरिति । यस्तु क्लेशानां बीजार्थमर्थान्तरं विप्रयुक्तमनुशयं कल्पयति
तेन स्मृतिबीजमप्यर्थान्तरं कल्पयितव्यं जायते ।
यत्तर्हि सूत्रे क्लेश एवानुशय उक्तः षट्षट्के—"सोऽस्य पुद्गलस्य¹
भवति सुखायां वेदनायां रागानुशयः" इति । भवतीति वचनान्नासौ तदैवा-
नुशयः । कदा तर्हि भवति ? यदा प्रसुप्तो भवति । हेतौ वा तदुपचार एष
द्रष्टव्यः ॥
तिष्ठतु प्रसङ्गः । शास्त्रं प्रवर्त्तताम् ।
य एष सूत्रे रागस्य भेदः कृतः—'कामरागो भवरागः' इति, कोऽयं
भवरागः ?
भवरागो द्विधातुजः ।
यथानुभवज्ञानजा स्मृत्युत्पादनशक्तिर्न द्रव्यान्तरभूता, तद्वत् । स्मृत्युत्पादन-
हेतुर्द्रव्यान्तरभूतः कश्चिद् विप्रयुक्त इत्याशङ्क्य दृष्टान्तान्तरमुपन्यस्यति—
यथा चाङ्कुरादीनामिति । विस्तरः—यथा चाङ्कुरादीनां पूर्वोत्पन्ना शालिफलजा
शालिफलान्तरोत्पादनाय शक्तिर्न द्रव्यान्तरभूता, तद्वत् ।
यस्त्विति । वात्सीपुत्रीयः । यदि 'क्लेशास्यानुशयः' इतीष्यते । यत्तर्हि सूत्र
एव क्लेशोऽनुशय उक्त षट्षट्के² सूत्रे—"अस्य पुद्गलस्य भवति सुखायां
वेदनायां रागानुशयाः" ( ) इति ? राग एव अनुशयः । सुखवेदना-
वस्थायां हि रागः समुदाचरन्नेवमुक्तः, न तु तस्य बीजमित्यभिप्रायः ।
भवतीति वचनान्नासौ तदैवानुशय इति । अनुशय एव रागस्यायमुक्तः, न रागः;
भवतीति वचनात् । तस्यामवस्थायामुत्पद्यमानस्य रागस्यानुशयो भवतीति ।
बीजमुत्पद्यते, न तूत्पन्नमिति । बीजप्रकृतावस्थात्र कथ्यते इत्यभिप्रायः ।
कदा तर्हि भवतीति । कदानुशयोऽस्तीत्यर्थः । यदा प्रसुप्तो भवति । यदोपरतो
भवतीत्यर्थः । हेतौ वा तदुपचार इति । हेतौ = रागे अनुशयोपचारः । रागो
हि रागानुशयस्य हेतुः । तथा हि रागजा रागोत्पादनशक्ती रागानुशय
इत्युक्तमिति । तदिदमुक्तं भवति—क्वचिदनुशयशब्देन बीजमुच्यते, क्वचित्
पर्यवस्थानमिति ।
१. का० पुस्तके नास्ति । २. सट्पट्के—जा० ।

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ७६५
रूपारूप्यधातुजो रागो भवरागः कृतः । किं कारणमेवं कृतः ?
अन्तर्मुखत्वात्तन्मोक्षसंज्ञाव्यावृत्तये कृतः ॥ २ ॥
समापत्तिरागो हि तेषां प्रायेण । स चान्तर्मुखप्रवृत्तः, तस्माद् भवरागः
उक्तस्तयोः किल धात्वोर्मोक्षसंज्ञाविच्छेदनार्थमेकेषामिति¹ । आत्मभाव एव तु
भवः । ते च सत्त्वाः समापत्तिं साश्रयामास्वादयन्त आत्मभावमेवास्वादयन्ति;
कामवीतरागत्वात् । अतः स रागो भवराग इत्युक्तः ॥ २ ॥
पुनरेते षडनुशया अभिधर्मे दश क्रियन्ते । कथं कृत्वा ?
दृष्टयः पञ्च सत्कायमिथ्यान्तग्राहदृष्टयः ।
दृष्टिशीलव्रतपरामर्शाविति पुनर्द्दश ॥ ३ ॥
षण्णामनुशयानां दृष्टिं पञ्चधा कृत्वा दश भवन्ति । पञ्च दृष्टिस्वभावाः—
सत्कायदृष्टिः, अन्तग्राहदृष्टिः, मिथ्यादृष्टिः, दृष्टिपरामर्शः, शीलव्रतपरामर्शश्च ।
यथा दृष्टिस्वभावाः—रागः, प्रतिघः, मानः, अविद्या, विचिकित्सा ॥ ३ ॥
एते पुनरेते दशानुशया अभिधर्मेऽष्टानवतिः क्रियन्ते—कामावचराः
षट्त्रिंशद्, रूपावचरा एकत्रिंशत्, आरूप्यावचरा एकत्रिंशत् । कथं कृत्वा ?
समासतो ह्येतेऽनुशयास्त्रैघातुका दर्शनप्रहातव्या भावनाप्रहातव्याश्च । तत्र तावत्
कामावचरा दर्शनप्रहातव्या द्वात्रिंशत् । कतमे ते ? इत्याह—
दशैते सप्तसप्ताष्टौ त्रिद्विदृष्टिविवर्जिताः ।
यथाक्रमं प्रहीयन्ते कामे दुःखादिदर्शनैः ॥ ४ ॥

समापत्तिरागो हि तेषा प्रायेणेति । आस्वादनासम्प्रयुक्ते ध्याने प्रायेण तेषां
रागः । विमानादिष्वपि तेषां रागोऽस्तीत्यतः प्रायेणेतिग्रहणम् । स चान्तर्मुख-
प्रवृत्तः, समाहितरूपत्वाद् । तथा च सति मोक्षसंज्ञोपतिष्ठते । तद्विच्छेदनार्थं
भगवान् देशयामास—'कामरागो भवरागः' इत्येवमादि । भवे रागः, नैव
मोक्षे । मोक्षे कुशलो धर्मच्छन्द इति । आत्मभाव एव तु भव इत्याचार्यमतम् ।
समापत्ति साश्रयामिति । समापत्तिम् = सात्मभावम् । आस्वादयन्त आत्मभाव-
मेवास्वादयन्ति; न कामगुणान् । कामवीतरागतात् । अतः स रागो भवराग
इत्युक्तो न कामराग इति दर्शयति ॥ २ ॥
अभिधर्म इति । न सूत्र इत्यभिप्रायः ॥ ३ ॥

१. ॰संज्ञाव्यावर्त्तनार्थं०-का० ।

य एते दशानुशया उक्ता एते कामधातौ दशापि दुःखदर्शनहेयाः सन्ति ।
एभ्य एव सप्त समुदयदर्शनहेयाः १। सप्त निरोधदर्शनहेयाः, सत्कायदृष्टिमन्त-
ग्राहदृष्टि शीलव्रतपरामर्शं च वर्जयित्वा । अष्टौ मार्गदर्शनहेयाः २, सत्कायदृष्टि-
मन्तग्राहदृष्टिं च वर्जयित्वा । इत्येते कामावचरा द्वात्रिंशदनुशया दर्शनप्रहातव्याः,
सत्यानां दर्शनमात्रेण प्रहाणात् ॥ ४ ॥
चत्वारो भावनाहेयाः
तद्यथा—रागः, प्रतिघः, मानः, अविद्या च । दृष्टसत्यस्य पश्चात्
मार्गाभ्यासेन प्रहाणात् । तदेवं सत्कायदृष्टिरेकप्रकारा भवति दुःखदर्शनहेया ।
एवमन्तग्राहदृष्टिः । मिथ्यादृष्टिश्चतुष्प्रकारा भवति चतुःसत्यदर्शनहेया ।
एवं दृष्टिपरामर्शो विचिकित्सा च । शोलव्रतपरामर्शो द्विप्रकारः दुःखमार्गदर्शनहेयः ।
रागप्रतिघमानाविद्याः पञ्चप्रकाराश्चतुःसत्यदर्शनहेयाः, भावनाहेयाश्च ।
सप्त समुदयदर्शनहेया इति । सत्कायदृष्टिः फलभूतान् पञ्चोपादानस्कन्धान्
आलम्बत इति दुःखदर्शनहेयैव । एवमन्तग्राहदृष्टिः तेषामेव स्कन्धानां शाश्वतो-
च्छेदान्तग्रहणात् । शीलव्रतपरामर्शोऽपि तानेव स्कन्धान् शुद्धितो मुक्तितो
नैर्याणिकतश्चालम्बत इति न समुदयदर्शनहेयः ।
एवं निरोधदर्शनहेया अपि योज्याः ।
अष्टौ मार्गदर्शनहेया इति । शीलव्रतपरामर्शमधिकं प्रक्षिप्य । मार्गेण
शुद्धयति, तमपास्यान्येन शीलव्रतेन शुद्धि प्रत्येतीति विप्रतिपन्नत्वात् मार्ग-
दर्शनप्रहातव्यो भवति । यो हि क्लेशो यस्य सत्यस्यापवादाय प्रवृत्तः, स
तस्मिन् दृष्टे प्रहीयते; सर्पभ्रान्तिरिव रज्जुदर्शनान् । सत्यानां दर्शनमात्रेण
प्रहाणादिति । नाभ्यासेन प्रहाणादित्यभिप्रायः । दृष्टसत्यस्य पश्चान्मार्गाभ्यासेन
प्रहाणात् । किमेते भावनाहेया इत्यधिकारः । तदेवमभ्यासो भावना, पुनः
पुनरुत्पादनमित्यर्थः । सत्कायदृष्टिरेकप्रकारेति । आत्मात्मीयाकारेण दुःखे
विप्रतिपन्नत्वाद् दुःखदर्शनहेयैव । एवमन्तग्राहदृष्टिरिति । असावप्यात्माभि-
मतस्य वस्तुनः शाश्वतोच्छेदान्तारोपाद् दुःख एव विप्रतिपन्नेति दुःखदर्शन-
हेयैव । मिथ्यादृष्टिश्चतुष्प्रकारेति । दुःखादिसत्यलक्षणापवादप्रवृत्तत्वात् सत्य-
चतुष्टयेऽपि विप्रतिपन्नेति । चतुःसत्यदर्शनहेया । एवं दृष्टिपरामर्शोऽपि
१. ०दर्शनप्रहेयाः—का० । २. दुःखसमुदयनिरोधदर्शनहेया—का० ।

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ७६७
कीदृशा एते दुःखदर्शनहेयाः ? कीदृशा यावद् भावनाहेयाः ? ये यद्दर्शन-
हेयालम्बनास्ते तद्दर्शनहेयाः । अवशिष्टा भावनाहेयाः ।
चतुष्प्रकार एव । स हि हीनेऽग्रदर्शनम् । तत्र समुदाय-निरोध-मार्गप्रहेया-
लम्बनाः समुदाय-निरोध-मार्गदर्शनहेयाः । शेषो दुःखदर्शनहेयः । एवं विचिकित्सा
सर्वत्र संशयाकारेति सर्वत्र विप्रतिपन्नत्वाच्चतुःसत्यदर्शनहेया । शीलव्रत-
परामर्शो द्विप्रकार इति । ईश्वरादिष्वहेतुषु हेतुग्रहो नित्यात्मविपर्यासात्
प्रवर्तत इति दुःखदर्शनहेयाः । अमार्गे मार्गदर्शनं मार्गदर्शनहेयः ।
कीदृशा एता इति । रागादयश्चत्वारः क्लेशाः । पर्यनुयुज्यन्ते हि राग-
प्रतिघ-मानाविद्या इत्यनन्तराधिकृताः । ते चेमे दर्शनहेयाः । इमे भावनाहेया
इति दुष्परिच्छेदाः । न तु सत्कायदृष्ट्यादयश्चिन्त्यन्ते । ये हि दुःखसत्यवि-
प्रतिपन्नाः, ते दुःखदर्शनहेया इति । एवं यावद् ये मार्गसत्यविप्रतिपन्ना ते
मार्गदर्शनहेया इति सुपरिच्छेदमेतत् । तत्र य इति रागादयः । यस्य सत्यस्य
दर्शनम् = यद्दर्शनम् । यद्दर्शनेन हेयाः त आलम्बनमेषाम् त इमे
यद्दर्शनहेयालम्बनाः । ते तद्दर्शनहेयाः । ते रागादयः । तस्य सत्यस्य दर्शनं
तद्दर्शनम्, तद्दर्शनेन हेयास्तद्दर्शनहेयाः । एतदुक्तं भवति—ये रागादयो
दुःखदर्शनहेयम्, यावन्मार्गदर्शनहेयं क्लेशमालम्बन्ते, ते तद्दर्शनहेया इति ।
यदालम्बना यद्दर्शनहेयालम्बनाश्चेति वक्तव्यम् ; चतुरार्यसत्यालम्बनोऽ-
प्यविद्यानुशयो भवतीति ? न वक्तव्यम्; एकशेषविधानसिद्धेः । यच्च सत्यम्,
यद्दर्शनहेयाश्च क्लेशा आलम्बनमेषाम्, त इमे दर्शनहेयालम्बनाः, ते तद्दर्शन-
हेया इति ।
ननु च समुदायदर्शनप्रहातव्यः सर्वत्रगोऽविद्यानुशयो दुःखनिरोधादि-

• त्यदर्शनहेयाद्यालम्बनोऽपि भवति, पञ्चनिकायालम्बनत्वात्, ततश्चास्य
  दुःखनिरोधादिसत्यदर्शनहेयत्वप्रसङ्गः स्यादिति ? न दोषः; यद्यपि हि स
  पञ्चनिकायालम्बनः, समुदायरूपाकारतस्तु तान् निकायानालम्बते; तेन तथा-
  लम्बनतः समुदायदर्शनप्रहातव्य एव स इति । एवं दुःखदर्शनप्रहातव्योऽपि
  संयोज्यः । एवं च सति येऽपि व्याचक्षते—'ये यद्दर्शनहेयालम्बना इति सर्वे
  एव दर्शनहेया अधिक्रियन्ते, न केवला रागादय इति; तेषामपि व्याख्याने
  इमावेव चोद्यपरिहारौ वक्तव्यौ ।
  रूपारूप्यधात्वोर्दुःखाभावात् प्रतिघाभावः । दुःखायां हि वेदनायां प्रतिघो-
  ऽनुशेते । सा चोपरि नास्तीति । द्वेषश्च रूक्षो वातव्याधिवत् । ते च सत्त्वाः
  शमथस्निग्धसन्ततय इति । विपाकाभावाच्च । अनिष्टो ह्यस्य विपाकः । तौ धातु
  विगतानिष्टविपाकौ । आघातवस्त्वभावाच्च । न हि तत्र बाह्याः कुश-क्षार-

ता एव द्वादश दृष्टयो भवन्ति, चतस्रो विचिकित्साः, पञ्च रागाः, पञ्च
प्रतिघाः, पञ्च मानाः, पञ्चाविद्या इत्येते कामावचराः षट्त्रिंशदनुशया भवन्ति ।
त एवाप्रतिघाः पुनः ।
रूपधातौ,
पञ्चप्रकारं प्रतिघमपहाय त एव रूपावचरा एकत्रिंशदनुशया भवन्ति ।
यथा रूपधातौ
तथारूप्ये
एकत्रिंशदनुशया भवन्ति ।
इत्यष्टानवतिर्मताः ।। ५ ।।
त एवमेते षडनुशया आकारप्रकारधातुभेदैरष्टानवतिर्मता आभि-
धर्मिकाणाम् ।। ५ ।।
य इमे दर्शनप्रहातव्यानुशया उक्ताः किमेते नियतं दर्शनेनैव प्रहीयन्ते ?
नेत्याह । किं तर्हि ?
भवाग्रजाः क्षान्तिवध्या दृग्धेया एव,
कण्टकादयोऽनाध्यात्मिकाः तापापस्मारादयः सन्ति । मैत्र्यादिकुशलमूलसम्भूत-
त्वात्, परिग्रहाभावाच्च ।
आकार-प्रकारधातुभेदैरिति । आकारभेदो दशानामनुशयानाम्—'आत्मा-
त्मीयध्रुवोच्छेदनास्तिहीनामग्रदृष्टयः" (अभि० को० ५.७) इत्येवमादिकः ।
प्रकारभेदो दुःखदर्शनप्रहातव्यो निकायो यावद् भावनाप्रहातव्य इति ।
तत्र रागानुशयः प्रकार-धातुभेदाभ्यां पञ्चदशविध इति । तस्य परस्पर-
माकारभेदो नास्ति । सर्वो हि रागः सक्त्याकारः, तस्मान्नाकारभेदेन व्यवस्था-
प्यते । प्रतिघानुशयः प्रकारभेदात् पञ्चविधः । न परस्परमाकारभेदोऽस्ति;
सर्वस्य प्रतिघाकारत्वात् । धातुभेदोऽपि नास्ति; रूपारूप्यधात्वोस्तदभावात् ।
मानानुशयः प्रकार-धातुभेदाभ्यां पञ्चदशविधः । नाकारभेदोऽस्ति; सर्वस्योन्न-
त्याकारत्वात् । तथा अविद्या पञ्चदशविधा, ताभ्यामेव । नाकारभेदोऽस्ति;
सर्वस्या असम्प्रख्यानाकारत्वात् । विचिकित्सा द्वादशविधा, ताभ्यामेव ।
नाकारभेदः; सर्वस्याः संशयाकारत्वात् । दृष्ट्यनुशय आकार-प्रकार-धातुभेदैः
षट्त्रिंशद्विधः । एवमेते षडनुशया इति विस्तरः ॥ ५ ॥

निर्देशः । पञ्चमं कोशस्थानम् ५२९
ये भवाग्रभूमिजा अन्वयज्ञानक्षान्तिहेया अनुशयास्ते दर्शनहेया एव, न
भावनाहेयाः ।
शेषजाः ।
दृग्भावनाभ्याम्,
‘क्षान्तिवध्याः’ इति वर्त्तते । शेषासु भूमिषु यथायोगं धर्मान्वयज्ञान-
क्षान्तिहेया अनुशया आर्याणां दर्शनहेयाः, पृथग्जनानां भावनाहेयाः ।
अक्षान्तिवध्या भावनयैव तु ॥ ६ ॥
सर्वासु भूमिषु येऽनुशया ज्ञानवध्यास्ते उभयेषां नित्यं भावनाहेयाः । नैव
हि बाह्यकानां दर्शनप्रहातव्याः प्रहीयन्त इत्यपरे । तथाहि—महाकर्मविभागसूत्रे
“भवाग्रजा क्षान्तिवध्याः” इति । क्षान्तिवध्याग्रहणं भावनाहेयनिवृत्त्यर्थम् ।
भवाग्रजाग्रहणं तदन्यभूमिकविशेषणार्थम् । न हि लौकिकोऽस्ति भवाग्रप्रतिपक्ष-
भूतो भावनामार्ग इति ।
शेषासु भूमिष्विति । काम

७७० भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-
पूर्वन्तकल्पानां च शाश्वतवादिनामेकत्यशाश्वतिकानाम् अहेतुसमुत्पत्तिकानां च
( ) इति विस्तरः । इयं मिथ्यादृष्टिः कामधात्वालम्बना; तस्य कर्मणः
कामावचरत्वात्, तत्रैव च नरकसम्भवादिति । पूर्वन्तकल्पानां च शाश्वत-
वादिनाम् । ब्रह्मजालसूत्रे (दी० नि० १.१) वीतरागाणां कामधात्वालम्बनानां
दृष्टीनां समुदाचार उक्तः । पूर्वजन्मदर्शनानुसारेण य एवमुत्पन्नदृष्टिकाः, ते
पूर्वन्तकल्पाः । शाश्वतवादिनो बहवस्तत्रोक्ताः । तेषामुदाहरणमेकं दर्श-
यिष्यामः- "इहैकत्यः श्रमणो वा ब्राह्मणो वा अरण्यगतो वा वृक्षमूलगतो वा
शून्यागारगतो वा आतपाम्वयात्, प्रहाणान्वयात्, भावनान्वयान्, बहुली-
कारान्वयात् सम्यङ्मनसिकारान्वयात् तद्रूपं शान्तं चेतःसमाधिं स्पृशति ।
यथासमाहिते चित्ते विंशतिं संवर्तविवर्तकल्पान् समनुस्मरति । तस्यैवं भवति-
शाश्वतोऽयमात्मा, लोकश्चेति । तदेवं सर्व एवैते पूर्वन्तकल्पाः शाश्वतवादिनः
अनया शाश्वतदृष्ट्या आत्मानं लोकं चालम्बमानाः कामधातुमप्यालम्वन्ते ।"
इत्येवं कामधात्वालम्बमानानां दृष्टीनां समुदाचार उक्तः ।
तथा तस्मिन्नेव ब्रह्मजालसूत्रे पूर्वन्तकल्पानामेकत्यशाश्वतिकानां वीतरागाणां
कामधात्वालम्बनानां दृष्टीनां समुदाचार उक्तः । कथम् ? "भवति भिक्षवः स
समयो यदयं लोकः संवर्तते, संवर्तमाने लोके यद्भूयसा सत्त्वा आभास्वरे
देवनिकाय उपपद्यन्ते । ते तत्र भवन्ति रूपिणो मनोमया अविकला अहीनेन्द्रियाः
सर्वाङ्गप्रत्यङ्गोपेताः शुभा वर्णस्थायिनः स्वयम्प्रभाः विहायसङ्गमाः प्रीतिभक्षाः
प्रीत्याहारा दीर्घायुषा दीर्घमध्वानं तिष्ठन्ति । भवति भिक्षवः स समयो यदयं
लोको विवर्तते, विवर्तमाने लोके आकाशे शून्यं ब्राह्मं विमानमभिनिर्वर्तते ।
अथान्यतरः सत्त्व आयुःक्षयात् पुण्यक्षयात् कर्मक्षयात् आभास्वराद् देव-
निकायाच्च्युत्वा शून्ये ब्राह्मे विमाने उपपद्यते । स तत्रैकाकी अद्वितीयोऽनुप-
स्थायको दीर्घायुर्दीर्घमध्वानं तिष्ठति । अथ तस्य सत्त्वस्य दीर्घस्याध्वनोऽत्ययात्
तृष्णोत्पन्ना, अरतिः सञ्जाता - 'अहो बतान्येऽपि सत्त्वा इहोपपद्येरन् मम
सभागतायाम्' । एवं च तस्य सत्त्वस्य चेत प्रणिधिः । अन्ये च सत्त्वा आयुः-
क्षयात् पुण्यक्षयात् कर्मक्षयात् आभास्वराद् देवनिकायाच्च्युत्वा तस्य सत्त्वस्य
सभागतायामुपपन्नाः । अथ तस्य सत्त्वस्यैतद्भवत् - 'अहमस्म्येकाकी अद्विती-
योऽनुपस्थायको दीर्घायुः' यावद् 'अन्येऽपि सत्त्वा इहोपपद्येरन् मम सभागता-
याम्' । एवं चेतःप्रणिधिः । 'इमे च सत्त्वा इहोपपन्ना मम सभागतायाम्,
मयैते सत्त्वा निर्मिताः, अहमेषां सत्त्वानामीश्वरः कर्ता निर्माता स्रष्टा सृजः पितृ-
भूतो भावानाम्' इति । तेषामपि सत्त्वानामेवं भवति- 'इमं वयं सत्त्वमद्राक्ष्म
एकाकिनमद्वितीयमनुपस्थायकं दीर्घायुषं दीर्घमध्वानं तिष्ठन्तम्, तस्यास्य

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ७७१
वीतरागाणां च कामधात्वालम्बनानां दृष्टीनां समुदाचार उक्तः । न च रूपाव-
चराणां क्लेशानां कामधातुरालम्बनम्; वीतरागत्वात् । तस्मात् कामप्रतिसंयुक्ता
सत्त्वस्य दीर्घस्याध्वनोऽत्ययात् तृष्णोत्पन्ना, अरतिः सञ्जाता—'अहो बतान्येऽपि
सत्त्वा इहोपपद्येरन् मम सभागतायाम्' । एवं चास्य सत्त्वस्य चेतः प्रणिधिः ।
वयं चेहोपपन्ना अस्य सत्त्वस्य सभागतायाम् । अनेन वयं सत्त्वेन निर्मिताः ।
एषोऽस्माकं सत्त्व ईश्वरो यावत् पितृभूतो भावानाम्' । अथान्यतरः सत्त्व
आयुःक्षयात् पुण्यक्षयात् कर्मक्षयात् तस्मात् स्थानाच्च्युत्वा तेषामित्थन्त्वमा-
गच्छति मनुष्याणां सभागतायाम् । स वृद्धेरन्वयाद् इन्द्रियाणां परिपाकात्
केशश्मश्रूण्यवतार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्य सम्यगेव श्रद्धया अगारादना-
गारिकां प्रव्रजति । सोऽरण्यगतो वा वृक्षमूलगतो वा विस्तरेण यावत् तद्रूपं
शान्तं चेतःसमाधिं स्पृशति । यथासमाहिते चित्ते पूर्वकमात्मभावं समनुस्मरति,
तस्यैवं भवति—'योऽसौ ब्रह्मा, येन वयं निर्मिताः, स नित्यो ध्रुवः शाश्वतोऽ-
विपरिणामधर्मा । ये तु वयं तेन ब्रह्मणा निर्मिताः, ते वयमनित्या अध्रुवा
अशाश्वता विपरिणामधर्माणः” इति । तदेवं कामधातुरपि तयाऽन्तग्राहदृष्ट्या-
ऽऽलम्बितो भवति । अतः कामधात्वालम्बनानां दृष्टीनां समुदाचार उक्तः ।
तथा तत्रैव ब्रह्मजालसूत्रे अहेतुसमुत्पत्तिकानां पूर्वान्तकल्पानामिति
प्रकृतम् । वीतरागाणां कामधात्वालम्बनानां दृष्टीनां समुदाचार उक्तः । कथम् ?
“सन्ति रूपधातावसंज्ञिसत्त्वा नाम देवाः । संज्ञोत्पादात् तेषां सत्त्वानां तस्मात्
स्थानाच्च्युतिर्भवति । अतोऽन्यतमः सत्त्वस्तस्मात् स्थानाच्च्युत्वा इत्थन्त्वमा-
गच्छति मनुष्याणां सभागतायाम् । पूर्ववद् यावत् पूर्वकमात्मभावं समनु-
स्मरति । तस्यैवं भवति—'अहेतुसमुत्पन्न आत्मा लोकश्च' । तदनेनैवमेव भवति—
अहेतुसमुत्पन्न आत्मा लोकश्च । अहमस्मि पूर्वं नाभूवम्, सोऽस्यैतर्हि सम्भूत
इत्यहेतुसमुत्पन्न आत्मा लोकश्च । इत्येवमात्मानं लोकं चालम्बमानास्तया
मिथ्यादृष्ट्या कामधातुमप्यालम्वन्ते” इत्येतेषां कामधात्वालम्बनानां दृष्टीनां
समुदाचार उक्तः ।
कथं च पुनरेषामात्मा लोकश्चाहेतुसमुत्पन्न इत्येवं मिथ्यादृष्टिर्भवति ।
पूर्वकृतं कुशलसास्रवमकुशलं वा न हेतुरात्मनो लोकस्येत्येवमपवदति । इति
कामधातुवीतरागाणां तेषां रूपावचर्यंस्ता दृष्टयो भविष्यन्तीति वचनावकाशं
मत्वाऽऽह—न च रूपावचराणां क्लेशानां कामधातुरालम्बनं वीतरागत्वार्दिति ।
नैताः कामावचर्यो दृष्टयः, मिथ्याज्ञानानि पुनरेतानि इति केचिन परिहरन्ति,
तदेषामयुक्तम्; तद्दृष्टिरूपत्वात् ।

एव ता अप्रहीणा इति । दृष्ट्युत्पादसमकालं ते परिहीणा देवदत्त इवेति
वैभाषिकाः ॥ ६ ॥
दृष्टयः पञ्च नामतो निर्दिष्टाः, न तु स्वभावतः, तत् कस्तासां स्वभावः ?
आत्मात्मीयध्रुवोच्छेदनास्तिहीनाग्रदृष्टयः ।
अहेत्वमार्गे तद्दृष्टिरेतास्ताः पञ्च दृष्टयः ॥ ७ ॥
१. आत्मदृष्टिरात्मीयदृष्टिर्वा सत्कायदृष्टिः । सीदतीति सत् । चयः कायः
संघातः, स्कन्ध इत्यर्थः । सच्चासं कायश्चेति सत्कायः=पञ्चोपादानस्कन्धाः ।
नित्यसंज्ञां पिण्डसंज्ञां च त्याजयितुमेवं द्योतिता । एतत्पूर्वको हि तेष्वात्मग्रहः ।
सत्काये दृष्टिः सत्कायदृष्टिः । सर्वैव सास्रवालम्बना दृष्टिः सत्काये । आत्मा-
त्मीयदृष्टिरेव तु सत्कायदृष्टिरुक्ता । यथा गम्येत सत्कायदृष्टिरियं नात्मनि
नात्मीये वेति । यथोक्तम्—"ये केचिद् भिक्षवः श्रमणा वा ब्राह्मणा वा आत्मेति
समनुपश्यन्तः समनुपश्यन्ति सर्वे त इमानेव पञ्चोपादानस्कन्धान्" ( ) इति ।
२. तस्यैवात्माभिमतस्य वस्तुनो ध्रुवदृष्टिरुच्छेददृष्टिर्वा अन्तग्राहदृष्टिः,
शाश्वतोच्छेदान्तग्रहणात् ।
३. सति दुःखादिसत्ये नास्तीति दृष्टिर्मिथ्यादृष्टिः । सर्वैव हि विपरीतस्व-
भावप्रवृत्ता दृष्टिर्मिथ्यादृष्टिः एकैव तूक्ता; अतिशयवत्त्वात् दुर्गन्धक्षतवत् । एषा
ह्यपवादिका, अन्यास्तु समारोपिकाः ।
परिहीणाः । (कथं तर्हि वीतरागाणां कामाालम्बनदृष्टिसमुदाचार इत्याह—
दृष्ट्युत्पादेत्यादि ।) देवदत्त इवेति वैभाषिकः । यथा देवदत्तो भगवतोऽल्पोत्-
सुकविहारिताशयस्य भिक्षुसङ्घपरिकर्षणाय पापकेच्छासमुत्पादादृद्धेः परिहीणः;
सूत्रे वचनात् । एवं हि सूत्रे पठ्यते—'अथ देवदत्तस्य लाभसत्कारेणाभि-
भूतस्य इदमेवंरूपं पापकमित्छागतमुत्पन्नम्—अहो बत मे भगवान् भिक्षुसङ्घं
प्रतिनिःसृजेत् , अहं भिक्षुसङ्घं परिकर्षयन्...भगवानल्पोत्सुको विहरेत् दृष्टधर्म-
सुखविहारयोगमनुयुक्तः । सहाचित्तोत्पादाद् देवदत्तस्तस्या ऋद्धेः परिहीण इति
विस्तरः । एवं तेऽपि दृष्ट्युत्पादसमकालं परिहीणा इति ॥ ६ ॥
एतत्पूर्वको हि तेष्वात्मग्राह इति । नित्यपिण्डसंज्ञापूर्वकः । सर्वैवेति ।
पञ्चप्रकारापि । सत्काय इति । पञ्चसूपादानस्कन्धेषु । सर्वैव हि विपरीतदृष्टि-
स्वभावप्रवृत्ता दृष्टिर्मिथ्यादृष्टिः सत्कायदृष्ट्यादिका ; मिथ्योपनिध्यानात् !

निर्देशः ] [ पञ्चमं कोशस्थानम् ७७३
४. हीने अग्रदृष्टिर्दृष्टिपरामर्शः । किं हीनम् ? सर्वं सास्रवम् ; आर्यैः¹
प्रहीणत्वात् । तस्याग्रतो ग्रहणं दृष्टिपरामर्शः । 'दृष्ट्यादिपरामर्शः' इति वक्तव्ये
आदिशब्दलोपः कृतः ।
५. अहेतौ हेतुदृष्टिरमार्गे च² मार्गदृष्टिः शीलव्रतपरामर्शः । तद्यथा-महेश्वरो
न हेतुर्लोकानाम् , तं च हेतुं पश्यति प्रजापतिमन्यं वा । अग्निजलप्रवेशादयश्च
न हेतुः स्वर्गस्य, तांश्च हेतुं पश्यति । शीलव्रतमात्रकं सांख्ययोगज्ञानादयश्च
न मार्गो मोक्षस्य, तांश्च मार्गं पश्यति । अत्रापि किलादिशब्दलोपः कृत
इत्येतास्ताः पञ्च दृष्टयो वेदितव्याः । सत्यकारणे कारणदृष्टिः शीलव्रत-
परामर्शः ॥ ७ ॥
कस्मादयं न समुदयदर्शनप्रहातव्यः । यो हि कश्चिदीश्वरं प्रजापतिमन्यं
वा कारणं पश्यति स तन्नित्यमेकं चात्मानं कर्तारमभिनिविश्य । तद्यस्मात् सः—
ईश्वरादिषु नित्यैकात्मविपर्यासात् प्रवर्तते ।
कारणाभिनिवेशोऽतो दुःखदृग्धेय एव सः ॥ ८ ॥
दुःखदर्शनादेव हि तेषु तौ नित्यात्मग्राहौ प्रहीयेते । तस्मात् तत्कृतोऽपि
कारणाभिनिवेशस्तत एव प्रहीयते ।
अन्यास्तु समारोपिका इति । कथमुच्छेददृष्टिः समारोपिका ? बाहूलिक एष
निर्देशः । आर्यैः प्रहीणत्वादिति । त्यक्तत्वात् ; “ओहाक् त्यागे” (पा० धा० जु०)
इत्येतस्य धातोर्ग्रहणात् । आदिशब्दलोपः कृत इति । दृष्ट्यादीनामुपादान-
स्कन्धानां परतवेन प्रधानत्वेनामर्शो दृष्टिपरामर्श इति । परशब्दप्रयोगेण चाय-
मतिशयार्थो लभ्यत इत्याचार्यसङ्घभद्रः ।
अहेतौ हेतुदृष्टिरिति । दुःखदर्शनप्रहातव्य उच्यते । अमार्गे च मार्गदृष्टि-
रिति । मागेदर्शनप्रहातव्यः । शीलव्रतमात्रकमिति । शीलव्रतमपि बुद्धानां
मोक्षप्राप्तये भवति, न तु तन्मात्रकमित्यतस्तदन्येषां दृष्टिः । अत्रापि किल
आदिशब्द इति । शीलव्रतादिपरामर्शः शीलव्रतपरामर्शः । किं कारणम् ? शील-
व्रतं हि रूपस्कन्धसंगृहीतम् । अतोऽन्यस्कन्धग्रहणार्थमादिशब्द इति ॥ ७ ॥
कस्मादयं न समुदयदर्शनप्रहातव्य इति । हेतौ विप्रतिपन्नत्वादित्यभिप्रायः ।
तत्कृतोऽपि कारणाभिनिवेश इति । नित्यैकात्मकर्तृग्राहकृतोऽपीत्यर्थः । तत एव
१. आर्य:-जा० । २. का० पुस्तके नास्ति ।
अभि० को० ३ : २

७७४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-
यस्तर्हि जलाग्निप्रवेशादिभिः स्वर्गोपपत्तिं पश्यति शीलव्रतेन वा शुद्धिम्,
सोऽपि दुःखदर्शनप्रहातव्य एव । एष हि शास्त्रपाठः—"ये चैवन्दृष्टय एवं-
वादिनो यदयं पुरुषपुद्गलो गोशीलं समादाय वर्तते मृगशीलं कुक्कुरशीलम्, स
तेन शुध्यति मुच्यते, सुखदुःखं व्यतिक्रामति, सुखदुःखव्यतिक्रमं चानुप्राप्नोति ।
अकारणं कारणतः प्रत्येति शीलव्रतपरामर्शो दुःखदर्शनप्रहातव्यः” ( )
इति विस्तरः ।
किं पुनः कारणमसौ दुःखदर्शनप्रहातव्यः ? दुःखे विप्रतिपन्नत्वादतिप्रसङ्गः ;
सर्वेषां सास्रवालम्बनानां दुःखे विप्रतिपन्नत्वात् ।
कीदृशो वाऽन्यः शीलव्रतपरामर्शो मार्गदर्शनप्रहातव्यः ? यो मार्गदर्शन-
प्रहातव्यालम्बनः । सोऽपि हि नाम दुःखे विप्रतिपन्नः । यस्य च मार्गालम्बना
प्रहीयत इति । दुःखदर्शनादेव प्रहीयते । यस्तर्हि जलाग्निप्रवेशादिभिः स्वर्गो-
पपत्तिं पश्यति, शीलव्रतेन वा शुद्धिमिति । नायं तत्कर्तृकः कारणाभिनिवेशः,
कथं दुःखदर्शनात् प्रहीयते ! तस्मात् समुदयदर्शनप्रहाव्य एवार्थ भविष्यती-
त्यभिप्रायः ।
वैभाषिक आह—सोऽपि दुःखदर्शनप्रहातव्य इति । विस्तरः—दुःखे विप्र-
तिपन्नत्वादिति वैभाषिकः । कथं च पुनर्दुःखे विप्रतिपन्नः ? तेन स्वर्गे गमना-
च्छुद्धिदर्शनाद्वा । अतिप्रसङ्ग इति विस्तरेणाचार्यः । सर्वेषां सास्रवालम्ब-
नानां महाष्टस्वभावानां च दुःखादिदर्शनप्रहातव्यानां दुःखे विप्रतिपन्नत्वात् ।
'सर्वे हि सास्रवं वस्तु दुःखम्' इति दुःखदर्शनप्रहातव्यप्रसङ्गः । तथा च
सति न कश्चित् समुदायादिदर्शनप्रहातव्यः स्यात् ।
इदं चापरं वक्तव्यम् – कीदृशो वान्यः शीलव्रतपरामर्शो मार्गदर्शनप्रहातव्यः
स वक्तव्यः । योऽपि हि 'गोशीलादिना शुद्धयति, यावत् सुखदुःखव्यतिक्रमं
चानुप्राप्नोति' इति पश्यति, तस्याप्ययमकारणं कारणतः प्रत्येतीति दुःखदर्शन-
प्रहातव्यः शीलव्रतपरामर्श इति पठ्यते ।
वैभाषिक आह—यो मार्गदर्शनप्रहातव्यालम्बन इति । यो मार्गदर्शन-
हेयानष्टौ मिथ्यादृष्ट्यादीनालम्बते, स मार्गदर्शनप्रहातव्यः शीलव्रतपरामर्श
इति । सोऽपि हि नाम दुःखे विप्रतिपन्न इत्याचार्यः । मिथ्यादृष्ट्यादयो हि
मार्गदर्शनप्रहातव्या अष्टावनुशयाः शीलव्रतपरामर्शस्यालम्बनम् । ते च सास्र-
वत्वाद् दुःखसत्यसंगृहीताः । तत्र च स विप्रतिपन्न इति दुःखदर्शनप्रहातव्य

निर्देश: ] पञ्चमं कोशस्थानम् ७७५.
मिथ्यादृष्टिर्विचिकित्सा वाऽस्ति, स नास्ति मोक्षमार्ग इति पश्यन् विचिकित्सन् वा
कथं तया शुद्धिं प्रत्येष्यति !
अथान्यं मोक्षमार्गं परामृश्य एष मोक्षमार्गो नास्तीत्याह, सोऽपि तेनैवान्येन
शुद्धिं प्रत्येति न तया मिथ्यादृष्ट्येति । तस्याप्यसौ मार्गदर्शनप्रहातव्यालम्बनो
न सिध्यति ।
यश्चापि समुदयनिरोधदर्शनप्रहातव्यालम्बनया मिथ्यादृष्ट्या शुद्धिं प्रत्येति
स कस्मान्न तद्दर्शनहेयः । तस्मात् परीक्ष्य एषोऽर्थः ॥ ८ ॥
एव स्यादित्यभिप्रायः । यस्य चेति । विस्तरः—यस्य च पुद्गलस्य नास्ति
मार्ग इति मार्गालम्बना मिथ्या दृष्टिरस्ति विचिकित्सा वा, स पुद्गलः 'नास्ति
मोक्षमार्गः' इति पश्यन् । विचिकित्सा वा । किमस्ति मार्गः, नास्तीति सन्दि-
हान् । कथं तया मिथ्यादृष्ट्या शुद्धिं प्रत्येष्यति प्रतिपत्स्यते, एतया वा
विचिकित्सयेति । मिथ्यादृष्टिविचिकित्सायोगाद् एव हि तस्य शुद्धिप्रति-
पत्तिर्नास्ति ।
अथान्यमिति । विस्तरः—अथान्यं साङ्ख्यादिपरिकल्पितं मोक्षमार्गं परा-
मृश्य गृहीत्वा । एष मोक्षमार्गो बौद्धीयो नास्तीत्याह—सोऽपीति । तीर्थिकः ।
तेनैवान्येन साङ्ख्यादिपरिकल्पितेन शुद्धिं प्रत्येति । न तया मिथ्यादृष्ट्येति
कृत्वा । तस्याप्यसौ शीलव्रतपरामर्शो मार्ग-दृग्-प्रहातव्यालम्बनो न सिद्ध्यति ।
किं तर्हि ? साङ्ख्यादिपरिकल्पितमार्गालम्बन एवेति ।
अयं चान्यो दोषः—यश्चापीति । विस्तरः—यश्चापि मिथ्यादृष्टिकः
समुदयनिरोधदर्शनप्रहातव्यया मिथ्यादृष्ट्या सिद्धिं प्रत्येति, स कस्मान्न
तद्दर्शनहेयः । स शीलव्रतपरामर्शः कस्मान्न समुदयनिरोधदर्शनहेय इत्यर्थः ।
तस्मात् परीक्ष्य एषोऽर्थ इति । यस्मादयं दुःखदर्शनेनप्रहातव्यः शीलव्रतपरामर्शो
न सम्भवति, मार्गदर्शनप्रहातव्यश्च, अतिप्रसङ्गादिदोषात् ; तस्मात् परीक्ष्य
एषोऽर्थः—शीलव्रतपरामर्शो दुःखदर्शनप्रहातव्यः मार्गदर्शनप्रहातव्यश्चेति ।
तदिदमाचार्येण संशयावहं कृतम् , न स्वमतं दर्शितम् ।
अन्य आहुः—योगाचारमतिमपेक्ष्यैवं कृतम् । योगाचारा हि अष्टाविंश-
त्युत्तरं क्लेशशतं वर्णयन्ति । तथैव हि दुःखदर्शनप्रहातव्या इमे दशानुशया
भवन्ति—सत्कायदृष्टिः, अन्तग्राहदृष्टिः, मिथ्यादृष्टिः, दृष्टिपरामर्शः,
शीलव्रतपरामर्शः, विचिकित्सा, रागः, प्रतिघः, मानः, अविद्या चेति;
तथैवेमे दश समुदयदर्शनप्रहातव्याः; तथैव च दश निरोधदर्शनप्रहातव्याः,

७७६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-
यदुक्तम्—"नित्यात्मविपर्यासात्" इति । किमेतावेव द्वौ विपर्यासौ ?
दश मार्गदर्शनेनप्रहातव्या इति चत्वारिंशत् कामावचरा दर्शनहेया भवन्ति ।
भावनाहेयास्तु षट्—आकल्पिका सत्कार्यदृष्टिः, उच्छेददृष्टिः, सहजो रागः,
प्रतिघः, मानः, अविद्या चेति; षट्चत्वारिंशत् कामावचरा अनुशया भवन्ति ।
रूपावचरास्त्वेकचत्वारिंशत्, एत एव प्रतिघवर्ज्याः । यथा रूपावचरा एवमरू-
पावचरा इति ।
अत्र कश्चित् समाधिमाह—
यदुक्तम्—'अतिप्रसङ्गः, सर्वेषां सास्रवालम्बनानां दुःखे विप्रतिपन्नत्वात्'
इति, अत्र ब्रूमः—नातिप्रसङ्गः; दुःखादिमुखेन विप्रतिपत्तेः । यद्यपि सास्रवा-
लम्बना दुःखसत्यविप्रतिपन्नाः, तथापि तु केचिद् दुःखमुखेन विप्रतिपन्नाः,
केचित् समुदयमुखेन, केचिन्निरोधविप्रतिपन्नविप्रतिपन्नाः, केचिन्मार्गविप्रति-
पन्नविप्रतिपन्नाः । तत्र ये दुःखमुखेन दुःखे विप्रतिपन्नाः ते दुःखदर्शन-
प्रहातव्याः । शीलव्रतपरामर्शश्च दुःखमुखेन दुःखे विप्रतिपन्नः, नित्यात्म-
ग्रहणात्; तस्माद् दुःखदर्शनप्रहातव्यः । यस्तु मार्गदर्शनविप्रतिपन्नः, तद्यथा—
साङ्ख्यनिर्गन्थादयः स्वपरिकल्पितं मार्गं गृहीत्वा 'नास्ति बुद्धानां मोक्षमार्गः'
इति मिथ्यादृष्टिमुत्पादयन्ति, तां च मिथ्यादृष्टिं शीलव्रतपरामर्शोऽग्रतः पश्यति,
अयमेषां शीलव्रतपरामर्शो मार्गदर्शनप्रहातव्यः, मार्गविप्रतिपन्नविप्रतिपन्नत्वात् ।
नास्ति तु स शीलव्रतपरामर्शो यः समुदयमुखेन विप्रतिपद्यते । नापि यो
निरोधमुखेन विप्रतिपन्नविप्रतिपन्नः स्यात् । तस्माद् दुःखमार्गदर्शनप्रहातव्य
एवायं शीलव्रतपरामर्श इति ।
कथं पुनः समुदयनिरोधमुखेन विप्रतिपद्येत ?
अत्राचार्यः सङ्घभद्र आह—शीलव्रतपरामर्शः समुदयनिरोधदर्शनप्रहातव्यः,
तच्छरीरानुपपत्तेः । अकारणे हि कारणाभिनिवेशः, अमार्गे च मार्गाभिनिवेशः
शीलव्रतपरामर्शशरीरम् । समुदयापवादिकायां मिथ्यादृष्ट्यां शुद्धयभिनिवेशे
नन्वाकस्मिकाज्जन्मदर्शनमस्य स्यात्, क्वचिदपि कारणबुद्ध्यभावात् । दुःख-
समुदययोर्हि द्रव्यतोऽव्यतिरेकात् । ईश्वरादिस्कन्धा अपि तेनापोदिताः स्युः ।
निरोधापवादिकायां तु मिथ्यादृष्टौ शुद्धिप्रत्यागमनान्निरोधोपायकल्पनैव न
सम्भवति । कथम् ? 'नास्ति निरोधः' इति तद्दर्शनपृष्ठेन तदुपायकल्पना
व्यर्था भवेत् । एवं च शीलव्रतपरामर्शशरीरानुपपत्तिः । मार्गदर्शनप्रहातव्योऽपि
शीलव्रतपरामर्श एवं न सम्भवेत्, 'नास्ति मार्गः' इति दर्शनपृष्ठेन मार्गेपरि-
कल्पनानुपपत्तेः; यस्य हि मार्गालम्बना मिथ्यादृष्टिर्विचिकित्सा वास्ति, स

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ७७७
चत्वारो विपर्यासाः—अनित्ये नित्यमिति, दुःखे सुखमिति, अशुचौ शुचीति,
अनात्मन्यात्मेति ।
अथैतद् विपर्यासचतुष्कं किंस्वभावम् ?
'नास्ति मोक्षमार्गः' इति पश्यन् विचिकित्सन् वा कथं तया शुद्धिं प्रत्येष्यतीति ?
उपपद्यत एवैष आर्यमार्गापवादिकायां मिथ्यादृष्ट्यां शुद्ध्यभिनिवेशः; न्यायत-
स्तद्ग्रहणात् । अन्यो हि तेन मोक्षमार्गो हृदि निवेशितो भवति, यतोऽस्य
सद्भूतमार्गापवादिकायां मिथ्यादृष्टौ न्यायबुद्धिरुत्पद्यते । एष न्यायो यद्
अन्यो मोक्षमार्गो नास्ति । यच्च 'स्यान्न वा' इति अन्यं मोक्षमार्गं विचिकित्स-
तीति न्यायतो हि शुद्ध्युपायग्रहणमुपद्यते । यश्चैवान्यो मोक्षमार्गस्तेन हृदि
निवेशितः, स नैव तस्य मार्गदर्शनहेयस्य शीलव्रतपरामर्शस्य विषयः; स्वनैका-
यिकमात्रालम्बनत्वात् ।
अथ मतम्—निरोधदर्शनहेयोऽपि प्रयुज्यते, तत्कल्पनासामर्थ्यात् । अन्यद्धि
तेन मोक्षस्थानं हृदि निवेशितं भवति; यतोऽस्य सद्भूतमोक्षापवादिकायां
मिथ्यादृष्टौ न्यायतो ग्रहणम् । अथ समानमेतदिति ? तन्न; नित्यशान्तग्रहण-
सामान्येन तदपवादे शुद्ध्यभिनिवेशानुपपत्तेः । द्रव्याद्रव्यसम्प्रतिपत्तिभेदे हि
कश्चिन्मोक्षोपायमन्वेषते, 'ध्रुवं तस्यास्ति मोक्षः' इति निश्चयः । यस्य चास्ति
मोक्षनिश्चयो ध्रुवम, तस्य तत्र नित्यशान्तग्रहणम् । अन्यथा तत्र प्रार्थनानुपपत्तेः ।
तत्र यथेहधार्मिकाणां निर्वाणे द्रव्याद्रव्यसम्प्रतिपत्तिभेदेऽपि नित्यशान्त-
ग्रहणसामान्यात् तदपवादे दोषो दर्शनमेव । येनापि किञ्चन मोक्षस्थानं हृदि
निवेशितं स्यात्, तस्यापि नित्यशान्तग्रहणसामान्येन मोक्षापवादे न्याय-
ग्रहणमुपपद्यते । भिन्ना हि शीलव्रतादयः स्वभावतश्चाकारतश्च आर्यमार्गात् ।
नास्ति तु नित्यशान्तग्रहणभेद इति नास्ति कल्पनासामान्यम् । अतो मार्ग-
दर्शनप्रहातव्य एव शीलव्रतपरामर्शः, न निरोधदर्शनप्रहातव्य इति ।
इह शीलव्रतपरामर्शो द्विःप्रकार इष्यत आभिधार्मिकैः, तत्र कीदृशः शीलव्रत-
परामर्शो दुःखदर्शनप्रहातव्यो व्यवस्थाप्यते, कीदृशो मार्गदर्शनप्रहातव्यः ?
योऽपि हि गोशीलादिना शुद्धिं प्रत्येति, सोऽप्यमार्गे मार्गं पश्यति । यः शील-
व्रतादिदुःखालम्बनः शीलव्रतपरामर्शः, स दुःखदर्शनप्रहातव्यः । यो मार्गविप्रति-
पत्त्यालम्बनः, स मार्गदर्शनप्रहातव्यः । यः शीलव्रताद्यालम्बनः, स न मार्ग-
विप्रतिपत्तिः । तथा न बाधते यथा मार्गविप्रतिपत्त्यालम्बनः; यस्माच्छीलव्रता-
द्यालम्बन औदारिकः, न दूरगतः, न दृढाशयः, अल्पयत्नघात्यः । तद्विपर्ययात्
मार्गविप्रतिपत्त्यालम्बन इति ॥ ८ ॥

दृष्टित्रयाद् विपर्यासचतुष्कम्,
अन्तग्राहदृष्टेः शाश्वतदृष्टिरनित्यविपर्यासः । दृष्टिपरामर्शात् सुखशुचिविप-
र्यासौ । सत्कायदृष्टेरात्मविपर्यासः ।
सकलेत्यपरे ।
कथमात्मीयदृष्टिर्विपर्यासः । कथं च न भवितव्यम्¹ ? विपर्याससूत्राद् ।
आत्मानमेव तत्र वासिनं² पश्यन्नात्मीयं पश्यतीत्यात्मदृष्टिरेवासौ द्विमुखी अथाह-
मित्येतस्मात् ममेति दृष्ट्यन्तरं स्यात् । मया मह्यमित्येतदपि स्यात् ।
कस्मादन्ये क्लेशा न विपर्यासाः ? यस्मात् त्रिभिः कारणैर्विपर्यासानां
व्यवस्थानम् ।
कतमैस्त्रिभिः ?
विपरीततः ।
नितीरणात् समारोपात्,
“दृष्टित्रयाद्विपर्यासचतुष्कम्” इति । दृष्टित्रयस्वभावा विपर्यासा इति
दर्शयति । सत्कायदृष्टेरात्मविपर्यास इति । नात्मीयदृष्टिरित्यभिप्रायः ।
सकलेत्यपर इति । सकला सत्कायदृष्टिरात्मदृष्टिरात्मीयदृष्टिश्च आत्म-
विपर्यास इत्यर्थः ।
वैभाषिक आह- कथमात्मीयदृष्टिर्विपर्यास इति । न ह्यात्मीयविपर्यास
इत्युच्यते । कथं च न भवितव्यमिति परः । विपर्याससूत्रादिति वैभाषिकः ।
“अनात्मनि आत्मेति विपर्यासः” इति सूत्रवचनात् । न पुनरात्मीय इति ।
अस्त्येवं सूत्रनिर्देशः, न पुनरसावात्मदृष्टेरर्थान्तरभूता । कथं कृत्वा ? आत्मान-
मेव तत्र पञ्चोपादानस्कन्धेषु वासिनं पश्यन् आत्मीयं पश्यतीति । न केवल-
मात्मानं पश्यति, आत्मीयमपि पश्यतीत्यर्थः । आत्मदृष्टिरेवासौ द्विमुखेति ।
आत्मात्मीयमुखी एका द्रव्यतोऽस्तीति अहङ्कार-ममकारमुखद्वयवतीत्यर्थः ।
अथाहमिति । एतस्मात् प्रथमानिर्देशान्ममेति षष्ठीनिर्दिष्टं स्यात् । मया,
मह्यमित्येतदपि स्यात् । दृष्ट्यन्तरमिति प्रकृतम् । मयेति तृतीयानिर्देशात्,
मह्यमिति च चतुर्थीनिर्देशात् । अनिष्टं चैतत् । तस्मात् सकलेति सिद्धम् ।
कस्मादन्ये क्लेशा न विपर्यासा इति । सत्कायदृष्ट्यन्तग्राहदृष्टिपरामर्शे-
१. विपर्यासः-का० । २. वशिनं-का० ; वाशिनं-जा० ।

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ७७६
एकान्तविपर्यस्तत्वादालम्बने नितीरकत्वात्, समारोपणाच्च । उच्छेददृष्टि-
र्मिथ्यादृष्टिश्च न समारोपिके; अभावमुखप्रवृत्तत्वात् । शीलव्रतपरामर्शो नैकान्त-
विपर्यस्तः, तन्मात्रशुद्ध्यालम्बनत्वात् । अन्ये क्लेशा न सन्तीरकाः, अतो न
विपर्यासाः ।
यत्तर्हि सूत्रे उक्तम्—“अनित्ये नित्यमिति संज्ञाविपर्यासः चित्तविपर्यासो
६दृष्टिविपर्यासः” ( ) इति ? दृष्टिरेवात्र विपर्यासः ।
संज्ञाचित्ते तु तद्वशात् ॥ ९ ॥
दृष्टिविपर्यासवशादेव तत्सम्प्रयुक्ते संज्ञाचित्ते विपर्यासावुक्तौ ।
वेदनादयोऽपि कस्मान्नोक्ताः ? लोकप्रसिद्ध्या । लोके हि विपर्यस्तसंज्ञो
विपर्यस्तचित्त इति प्रसिद्धम्, न पुनर्विपर्यस्तवेदन इति ।
त एते विपर्यासाः सर्वेऽपि स्रोतआपन्नस्य प्रहीणा भवन्ति; दर्शनप्रहेय-
त्वाद् दृष्टीनां ससम्प्रयोगानाम् । द्वादश विपर्यासाः—अनित्ये नित्यमिति
संज्ञादृष्टिचित्तविपर्यासास्त्रयः, एवं यावदनात्मन्यात्मेति । तत्राष्टौ दर्शनप्रहातव्याः,
भ्योऽन्ये उच्छेद-मिथ्यादृष्टिशीलव्रतपरामर्शरागादयः । त्रिभिः कारणैरिति ।
विपरीत-नितीरणा-समारोपैः । विपर्यासानां व्यवस्थापनम् । यत्रैतानि समस्तानि
कारणानि सन्ति, ते विपर्यासाः स्थापिताः; यत्र तु न समस्तानि ते न
विपर्यासाः—इत्युक्तं भवति ।
तन्मात्रशुद्ध्यालम्बनादिति । यस्माच्छीलव्रतमात्रेण शुद्धिरित्यालम्बते
नितीरयति, तस्मान्नैकान्तविपर्यस्तः शीलव्रतपरामर्शः । न हि शीलव्रतं शुद्धिकारणं
न भवति, केवलं तु न भवतीति । कथमस्य समारोपकत्वम् ? तन्मात्रेण
शुद्धिकारणभावसमारोपात् । यद्यसन्तीरको न विपर्यासः, यत्तर्हि सूत्र उक्तं तत्
कथम् ? न हि संज्ञा सन्तीरिका, नापि चित्तम् ।
द्वादश विपर्यासा इति । चतुर्षु विपर्यासेषु प्रत्येकं संज्ञा-चित्त-दृष्टिविपर्यासा
इति । कथम् ? इत्युच्यते-अनित्ये नित्यमिति विस्तरः । एवं यावदनात्मन्यात्मेति ।
दुःखे सुखमिति संज्ञा-दृष्टि-चित्तविपर्यासास्त्रयः । अशुचौ शुचीत्येत एव
त्रयः । यावदनात्मन्यात्मेति एत एव त्रय इति । तत्राष्टौ दर्शनप्रहातव्या इति ।
अनित्ये नित्यमिति संज्ञा-चित्त-दृष्टिविपर्यासास्त्रयः । अनात्मन्यात्मेति
पुनस्त्रयः । दुःखे सुखमिति दृष्टिविपर्यासः । अशुचौ शुचीति दृष्टिविपर्यास

चत्वारो भावनाप्रहातव्याः। दुःखे च संज्ञाचित्तविपर्यासावशुचौ चेति
निकायान्तरीयाः। इतरथा हि कथमन्तरेण सुखशुचिसंज्ञामवीतरागस्यार्यस्य
कामरागः सम्भवेदिति।
तदेतन्नेच्छन्ति वैभाषिकाः। यदि हि सुखशुचिसंज्ञाचित्तसमुदा-
चारादार्यस्य तद्विपर्यासावीक्ष्यते, सत्त्वसंज्ञाचित्तसमुदाचारात् तद्विपर्यासावपि किं
नेष्येते ! न हि स्त्रियामात्मनि च विना सत्त्वसंज्ञया कामरागो युक्त इति।
सूत्रेऽपि चोक्तम्—"यतश्च श्रुतवानार्यश्रावक इदं दुःखमार्यसत्यमिति
यथाभूतं प्रजानाति। यावत् तस्य तस्मिन् समये योऽनित्ये नित्यमिति संज्ञा-
विपर्यासः चित्तविपर्यासो दृष्टिविपर्यासः स प्रहीयते" इति ( ) विस्तरः।
तस्माद् दृष्टिसमुत्थे एव संज्ञाचित्ते विपर्यासौ, नान्ये; तत्कालभ्रान्तिमात्रत्वाद-
लातचक्र-चित्रयक्षभ्रान्तिवत्।
इति। चत्वारो भावनाप्रहातव्याः। कथम्? इत्याह—दुःखे च संज्ञाचित्तविपर्या-
सावशुचौ चेति। दुःखे सुखमिति संज्ञाचित्तविपर्यासौ द्वौ। अशुचौ शुचीति
संज्ञाचित्तविपर्यासावपरौ द्वाविति चत्वारः। अवीतरागस्यार्यस्येति। स्रोत-
आपन्नस्य सकृदागामिनश्च।
तद्विपर्यासाविति। सत्त्वसंज्ञासमुदाचारात्, सत्त्वचित्तसमुदाचाराच्च।
तद्विपर्यासावपि किं नेष्येते इति। सत्त्वालम्बनसंज्ञाचित्तविपर्यासावपि किं
नेष्येते। आत्मविपर्यासावपि किं नेष्येते इत्यभिप्रायः। किं कारणम्? इत्याह--
नहि स्त्रियामात्मनि च विना सत्त्वसंज्ञया कामरागो युक्त इति। तस्मादेतावप्य-
नात्मनि आत्मेति संज्ञाचित्तविपर्यासौ भावनाप्रहातव्याविति प्राप्तम्। विस्तर
इति वचनादेवं नेयम्—दुःखे सुखमिति अशुचौ शुचीति यावदनात्मन्यात्मेति
संज्ञाविपर्यासः, चित्तविपर्यासः, दृष्टिविपर्यासः प्रहीयत इति। तस्माद् दृष्टि-
समुत्थे एव दृष्टिसम्प्रयुक्तक एव संज्ञाचित्ते विपर्यासौ, नान्ये। नादृष्टिसम्प्रयुक्तके
इत्यर्थः। एतदुक्तं भवति—अस्त्यसौ संज्ञाचित्तविभ्रमः, न तु विपर्यासः;
यस्मादसौ दृष्टिसमुत्थो न भवति। कस्माद्? इत्याह—तत्कालभ्रान्तिमात्रत्वा-
दिति। स्त्रीदर्शनकाले भ्रान्तिमात्रत्वादित्यभिप्रायः। यस्मात् तत्कालमेव
दर्शनकालमेवार्याणां भ्रान्तिः। तथा मिथ्याज्ञानं भवति। अलातचक्र-चित्रयक्ष-
भ्रान्तिवत्। यथा अलात आशु भ्रम्यमाणे तत्कालमात्रं चक्रमिति भ्रान्तिरुत्पद्यते,
न पश्चात्। चित्रलिखितं च यक्षं दृष्ट्वा तत्कालं भ्रान्तिरुत्पद्यते—यक्ष इति।

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ७८१
यत्तर्हि स्थविरानन्देनार्यवागीशमधिकृत्योक्तम्—
“विपर्यासेन¹ संज्ञानां चित्तं ते परिदह्यते ।
निमित्तं वर्जयतां तस्माच्छुभं रागोपसंहितम्” ॥
तस्मात् सर्व एवाष्टौ संज्ञाचित्तविपर्यासाः शैक्षस्याप्रहीणा इत्यपरे । तेऽपि
चार्यसत्यानां यथाभूतज्ञानात्² प्रहीयन्ते । न विना तेनेत्युपायसमाख्यानान्नास्ति
सूत्रविरोधः ॥ ९ ॥
तद्वत् । आर्यस्यात्र परिज्ञानान्मुहूर्तं सुखशुचिभ्रान्तिः, सत्त्वभ्रान्तिर्वा, न
त्वसौ विपर्यासः । उक्तं हि भगवता—“धन्धाः खलु भिक्षव श्रुतवत आर्य-
श्रावकस्य स्मृतिसम्प्रमोषा उत्पद्यन्ते, अथ च पुनः क्षिप्रमेवास्तं परिक्षयं पर्यादानं
गच्छन्ति” ( ) इति ।
यद्यसौ संज्ञाचित्तभ्रमो न विपर्यासः, यत्तर्हि स्थविरान

७८२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-
अथ किं दृष्ट्यनुशयस्य एव भेदः, नान्यस्य ? मानस्याप्यस्ति । कथम् ?
इत्याह—
सप्त मानाः,
मानः, अतिमानः, मानातिमानः, अस्मिमानः, अभिमानः, ऊनमानः,
मिथ्यामानश्च ।
अभेदेन चित्तस्योन्नतिर्मान उक्तः । स प्रवृत्तिभेदात् सप्तधा भवति—१.
हीनाद् विशिष्टः समेन वा समोऽस्मीति मन्यमानस्योन्नतिर्मानः । २. समाद्वि-
शिष्टोऽस्मीत्यतिमानः¹ । ३. विशिष्टाद्विशिष्टोऽस्मीति मानातिमानः । ४.
पञ्चोपादानस्कन्धानात्मत आत्मीयतो वा मन्यमानस्यास्मिमानः । ५. अप्राप्ते
विशेषाधिगमे प्राप्तो मयेत्यभिमानः । . ६. बह्वन्तरविशिष्टादल्पान्तरहीनोऽ-
स्मीत्यूनमानः । ७. अगुणवतो गुणवानस्मीति मिथ्यामानः ।
यत्तर्हि शास्त्रे नव मानविधा उक्ताः—‘‘श्रेयानस्मीति मानविधा,
सदृशोऽस्मीति मानविधा, हीनोऽस्मीति मानविधा, अस्ति मे श्रेयान्, अस्ति मे
सदृशः, अस्ति मे हीनः, नास्ति मे श्रेयान्, नास्ति मे सदृशः, नास्ति मे हीनः’’
इति ? एभ्य एव मानेभ्य एताः
नवविधास्त्रिभ्यः,
कतमेभ्यस्त्रिभ्यः ? मानातिमानोनमानेभ्यः । तत्र प्रथमं त्रयम्—दृष्टिसंनि-
प्रवृत्तिभेदादिति । आकारभेदादित्यर्थः । अप्राप्ते विशेषाधिगमे इति ।
समाधिसन्निश्रिताः सास्रवाश्च धर्मा विशेषास्तस्याधिगमः प्राप्तो मयेत्यभिमानः ।
अगुणवतो गुणवानहमिति । अगुणान्वित गुणवानहमस्मीति विपरीतविषयो
मानो मिथ्यामानः । मिथ्यामानाभिमानयोः कः प्रतिविशेषः ? प्रतिलाभ-
विशेषाधिगम-प्रतिरूपकगुणस्याभिप्राय इति सवस्तुकोऽभिमानः । मिथ्या-
मानस्तु निर्गुणस्य सतो गुणवानहमस्मीति निर्हेतुकः । मानविधा इति । मान-
प्रकारः । सदृशो हीनोऽस्तीति मानविधा । सदृशोऽस्मीति मानविधा, हीनोऽ-
स्मीति मानविधेति वक्तव्यम् ।
दृष्टिसंनिश्रितास्त्रय इति । पृथग्जनमधिकृत्य ‘दृष्टिसंनिश्रिताः’ इत्यु-
च्यन्ते । आत्मदृष्टिः ‘पूर्वमहम्’ इति । पश्चाद् = अनन्तरम् इमे मानाः ।
१. ०त्यभिमानः—का० ।

श्रितास्त्रयो मानाः अतिमानमानोन्मानाः। द्वितीयं त्रयम्—ऊनमानमानातिमानाः।
तृतीयम्—मानातिमानोन्मानाः।
युक्तस्तावद् बह्वन्तरविशिष्टादल्पान्तरहीनोऽस्मीत्यूनमानः; उन्नतिस्थानत्वात्।
'नास्ति मे हीनः' इत्यत्र किमुन्नतिस्थानम् ? अस्ति सदृशो योऽभिप्रेते वरे
सत्त्वराशौ निहीनमप्यात्मानं बहु मन्यते।
अपि चास्त्येव ज्ञानप्रस्थानविहितो विधिः। प्राकरणं तु निर्देशं परिगृह्य
श्रेयानस्मीत्येकेषु मानोऽपि स्याद्, अतिमानोऽपि मानातिमानोऽपि, हीनसमविशि-
ष्टापेक्षया।
अथैते सप्त मानाः किम्प्रहातव्याः ? इत्याह—
दृग्भावनाक्षयाः।
दृग्भावनाभ्यामेषां क्षयः। एतदुक्तं भवति—सर्वे दर्शनभावनाप्रहातव्या
इति यद् भावनाहेयमप्रहीणं किमवश्यं तदार्याणां समुदाचरति ? नावश्यम्, तद्यथा
अतिमान-मानोन्मानाः यथाक्रममेते भवन्ति। कथम्? श्रेयानहमस्मीति
मानविधा दृष्टिसन्निश्रितोऽतिमानः। सदृशोऽस्मीति मानविधा दृष्टिसन्निश्रितो
मानः। हीनोस्मीति मानविधा दृष्टिसन्निश्रित उन्मानः। द्वितीयं त्रयमेतत्
प्रातिलोम्येन यथाक्रमं नेयम्। 'अस्ति मे श्रेयान्' 'अस्ति मे सदृशः', 'अस्ति
मे हीनः' इति दृष्टिसन्निश्रिता उन्मान-मानातिमानाः। तृतीयम् 'नास्ति मे
श्रेयान्', 'नास्ति मे सदृशः', 'नास्ति मे हीनः' इति