अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देश: ] पञ्चमं कोशस्थानम् ७७५.
मिथ्यादृष्टिर्विचिकित्सा वाऽस्ति, स नास्ति मोक्षमार्ग इति पश्यन् विचिकित्सन् वा
कथं तया शुद्धिं प्रत्येष्यति !
अथान्यं मोक्षमार्गं परामृश्य एष मोक्षमार्गो नास्तीत्याह, सोऽपि तेनैवान्येन
शुद्धिं प्रत्येति न तया मिथ्यादृष्ट्येति । तस्याप्यसौ मार्गदर्शनप्रहातव्यालम्बनो
न सिध्यति ।
यश्चापि समुदयनिरोधदर्शनप्रहातव्यालम्बनया मिथ्यादृष्ट्या शुद्धिं प्रत्येति
स कस्मान्न तद्दर्शनहेयः । तस्मात् परीक्ष्य एषोऽर्थः ॥ ८ ॥
एव स्यादित्यभिप्रायः । यस्य चेति । विस्तरः—यस्य च पुद्गलस्य नास्ति
मार्ग इति मार्गालम्बना मिथ्या दृष्टिरस्ति विचिकित्सा वा, स पुद्गलः 'नास्ति
मोक्षमार्गः' इति पश्यन् । विचिकित्सा वा । किमस्ति मार्गः, नास्तीति सन्दि-
हान् । कथं तया मिथ्यादृष्ट्या शुद्धिं प्रत्येष्यति प्रतिपत्स्यते, एतया वा
विचिकित्सयेति । मिथ्यादृष्टिविचिकित्सायोगाद् एव हि तस्य शुद्धिप्रति-
पत्तिर्नास्ति ।
अथान्यमिति । विस्तरः—अथान्यं साङ्ख्यादिपरिकल्पितं मोक्षमार्गं परा-
मृश्य गृहीत्वा । एष मोक्षमार्गो बौद्धीयो नास्तीत्याह—सोऽपीति । तीर्थिकः ।
तेनैवान्येन साङ्ख्यादिपरिकल्पितेन शुद्धिं प्रत्येति । न तया मिथ्यादृष्ट्येति
कृत्वा । तस्याप्यसौ शीलव्रतपरामर्शो मार्ग-दृग्-प्रहातव्यालम्बनो न सिद्ध्यति ।
किं तर्हि ? साङ्ख्यादिपरिकल्पितमार्गालम्बन एवेति ।
अयं चान्यो दोषः—यश्चापीति । विस्तरः—यश्चापि मिथ्यादृष्टिकः
समुदयनिरोधदर्शनप्रहातव्यया मिथ्यादृष्ट्या सिद्धिं प्रत्येति, स कस्मान्न
तद्दर्शनहेयः । स शीलव्रतपरामर्शः कस्मान्न समुदयनिरोधदर्शनहेय इत्यर्थः ।
तस्मात् परीक्ष्य एषोऽर्थ इति । यस्मादयं दुःखदर्शनेनप्रहातव्यः शीलव्रतपरामर्शो
न सम्भवति, मार्गदर्शनप्रहातव्यश्च, अतिप्रसङ्गादिदोषात् ; तस्मात् परीक्ष्य
एषोऽर्थः—शीलव्रतपरामर्शो दुःखदर्शनप्रहातव्यः मार्गदर्शनप्रहातव्यश्चेति ।
तदिदमाचार्येण संशयावहं कृतम् , न स्वमतं दर्शितम् ।
अन्य आहुः—योगाचारमतिमपेक्ष्यैवं कृतम् । योगाचारा हि अष्टाविंश-
त्युत्तरं क्लेशशतं वर्णयन्ति । तथैव हि दुःखदर्शनप्रहातव्या इमे दशानुशया
भवन्ति—सत्कायदृष्टिः, अन्तग्राहदृष्टिः, मिथ्यादृष्टिः, दृष्टिपरामर्शः,
शीलव्रतपरामर्शः, विचिकित्सा, रागः, प्रतिघः, मानः, अविद्या चेति;
तथैवेमे दश समुदयदर्शनप्रहातव्याः; तथैव च दश निरोधदर्शनप्रहातव्याः,