अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

दृष्टित्रयाद् विपर्यासचतुष्कम्,
अन्तग्राहदृष्टेः शाश्वतदृष्टिरनित्यविपर्यासः । दृष्टिपरामर्शात् सुखशुचिविप-
र्यासौ । सत्कायदृष्टेरात्मविपर्यासः ।
सकलेत्यपरे ।
कथमात्मीयदृष्टिर्विपर्यासः । कथं च न भवितव्यम्¹ ? विपर्याससूत्राद् ।
आत्मानमेव तत्र वासिनं² पश्यन्नात्मीयं पश्यतीत्यात्मदृष्टिरेवासौ द्विमुखी अथाह-
मित्येतस्मात् ममेति दृष्ट्यन्तरं स्यात् । मया मह्यमित्येतदपि स्यात् ।
कस्मादन्ये क्लेशा न विपर्यासाः ? यस्मात् त्रिभिः कारणैर्विपर्यासानां
व्यवस्थानम् ।
कतमैस्त्रिभिः ?
विपरीततः ।
नितीरणात् समारोपात्,
“दृष्टित्रयाद्विपर्यासचतुष्कम्” इति । दृष्टित्रयस्वभावा विपर्यासा इति
दर्शयति । सत्कायदृष्टेरात्मविपर्यास इति । नात्मीयदृष्टिरित्यभिप्रायः ।
सकलेत्यपर इति । सकला सत्कायदृष्टिरात्मदृष्टिरात्मीयदृष्टिश्च आत्म-
विपर्यास इत्यर्थः ।
वैभाषिक आह- कथमात्मीयदृष्टिर्विपर्यास इति । न ह्यात्मीयविपर्यास
इत्युच्यते । कथं च न भवितव्यमिति परः । विपर्याससूत्रादिति वैभाषिकः ।
“अनात्मनि आत्मेति विपर्यासः” इति सूत्रवचनात् । न पुनरात्मीय इति ।
अस्त्येवं सूत्रनिर्देशः, न पुनरसावात्मदृष्टेरर्थान्तरभूता । कथं कृत्वा ? आत्मान-
मेव तत्र पञ्चोपादानस्कन्धेषु वासिनं पश्यन् आत्मीयं पश्यतीति । न केवल-
मात्मानं पश्यति, आत्मीयमपि पश्यतीत्यर्थः । आत्मदृष्टिरेवासौ द्विमुखेति ।
आत्मात्मीयमुखी एका द्रव्यतोऽस्तीति अहङ्कार-ममकारमुखद्वयवतीत्यर्थः ।
अथाहमिति । एतस्मात् प्रथमानिर्देशान्ममेति षष्ठीनिर्दिष्टं स्यात् । मया,
मह्यमित्येतदपि स्यात् । दृष्ट्यन्तरमिति प्रकृतम् । मयेति तृतीयानिर्देशात्,
मह्यमिति च चतुर्थीनिर्देशात् । अनिष्टं चैतत् । तस्मात् सकलेति सिद्धम् ।
कस्मादन्ये क्लेशा न विपर्यासा इति । सत्कायदृष्ट्यन्तग्राहदृष्टिपरामर्शे-
१. विपर्यासः-का० । २. वशिनं-का० ; वाशिनं-जा० ।