अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ७६७
कीदृशा एते दुःखदर्शनहेयाः ? कीदृशा यावद् भावनाहेयाः ? ये यद्दर्शन-
हेयालम्बनास्ते तद्दर्शनहेयाः । अवशिष्टा भावनाहेयाः ।
चतुष्प्रकार एव । स हि हीनेऽग्रदर्शनम् । तत्र समुदाय-निरोध-मार्गप्रहेया-
लम्बनाः समुदाय-निरोध-मार्गदर्शनहेयाः । शेषो दुःखदर्शनहेयः । एवं विचिकित्सा
सर्वत्र संशयाकारेति सर्वत्र विप्रतिपन्नत्वाच्चतुःसत्यदर्शनहेया । शीलव्रत-
परामर्शो द्विप्रकार इति । ईश्वरादिष्वहेतुषु हेतुग्रहो नित्यात्मविपर्यासात्
प्रवर्तत इति दुःखदर्शनहेयाः । अमार्गे मार्गदर्शनं मार्गदर्शनहेयः ।
कीदृशा एता इति । रागादयश्चत्वारः क्लेशाः । पर्यनुयुज्यन्ते हि राग-
प्रतिघ-मानाविद्या इत्यनन्तराधिकृताः । ते चेमे दर्शनहेयाः । इमे भावनाहेया
इति दुष्परिच्छेदाः । न तु सत्कायदृष्ट्यादयश्चिन्त्यन्ते । ये हि दुःखसत्यवि-
प्रतिपन्नाः, ते दुःखदर्शनहेया इति । एवं यावद् ये मार्गसत्यविप्रतिपन्ना ते
मार्गदर्शनहेया इति सुपरिच्छेदमेतत् । तत्र य इति रागादयः । यस्य सत्यस्य
दर्शनम् = यद्दर्शनम् । यद्दर्शनेन हेयाः त आलम्बनमेषाम् त इमे
यद्दर्शनहेयालम्बनाः । ते तद्दर्शनहेयाः । ते रागादयः । तस्य सत्यस्य दर्शनं
तद्दर्शनम्, तद्दर्शनेन हेयास्तद्दर्शनहेयाः । एतदुक्तं भवति—ये रागादयो
दुःखदर्शनहेयम्, यावन्मार्गदर्शनहेयं क्लेशमालम्बन्ते, ते तद्दर्शनहेया इति ।
यदालम्बना यद्दर्शनहेयालम्बनाश्चेति वक्तव्यम् ; चतुरार्यसत्यालम्बनोऽ-
प्यविद्यानुशयो भवतीति ? न वक्तव्यम्; एकशेषविधानसिद्धेः । यच्च सत्यम्,
यद्दर्शनहेयाश्च क्लेशा आलम्बनमेषाम्, त इमे दर्शनहेयालम्बनाः, ते तद्दर्शन-
हेया इति ।
ननु च समुदायदर्शनप्रहातव्यः सर्वत्रगोऽविद्यानुशयो दुःखनिरोधादि-

• त्यदर्शनहेयाद्यालम्बनोऽपि भवति, पञ्चनिकायालम्बनत्वात्, ततश्चास्य
  दुःखनिरोधादिसत्यदर्शनहेयत्वप्रसङ्गः स्यादिति ? न दोषः; यद्यपि हि स
  पञ्चनिकायालम्बनः, समुदायरूपाकारतस्तु तान् निकायानालम्बते; तेन तथा-
  लम्बनतः समुदायदर्शनप्रहातव्य एव स इति । एवं दुःखदर्शनप्रहातव्योऽपि
  संयोज्यः । एवं च सति येऽपि व्याचक्षते—'ये यद्दर्शनहेयालम्बना इति सर्वे
  एव दर्शनहेया अधिक्रियन्ते, न केवला रागादय इति; तेषामपि व्याख्याने
  इमावेव चोद्यपरिहारौ वक्तव्यौ ।
  रूपारूप्यधात्वोर्दुःखाभावात् प्रतिघाभावः । दुःखायां हि वेदनायां प्रतिघो-
  ऽनुशेते । सा चोपरि नास्तीति । द्वेषश्च रूक्षो वातव्याधिवत् । ते च सत्त्वाः
  शमथस्निग्धसन्ततय इति । विपाकाभावाच्च । अनिष्टो ह्यस्य विपाकः । तौ धातु
  विगतानिष्टविपाकौ । आघातवस्त्वभावाच्च । न हि तत्र बाह्याः कुश-क्षार-