अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

य एते दशानुशया उक्ता एते कामधातौ दशापि दुःखदर्शनहेयाः सन्ति ।
एभ्य एव सप्त समुदयदर्शनहेयाः १। सप्त निरोधदर्शनहेयाः, सत्कायदृष्टिमन्त-
ग्राहदृष्टि शीलव्रतपरामर्शं च वर्जयित्वा । अष्टौ मार्गदर्शनहेयाः २, सत्कायदृष्टि-
मन्तग्राहदृष्टिं च वर्जयित्वा । इत्येते कामावचरा द्वात्रिंशदनुशया दर्शनप्रहातव्याः,
सत्यानां दर्शनमात्रेण प्रहाणात् ॥ ४ ॥
चत्वारो भावनाहेयाः
तद्यथा—रागः, प्रतिघः, मानः, अविद्या च । दृष्टसत्यस्य पश्चात्
मार्गाभ्यासेन प्रहाणात् । तदेवं सत्कायदृष्टिरेकप्रकारा भवति दुःखदर्शनहेया ।
एवमन्तग्राहदृष्टिः । मिथ्यादृष्टिश्चतुष्प्रकारा भवति चतुःसत्यदर्शनहेया ।
एवं दृष्टिपरामर्शो विचिकित्सा च । शोलव्रतपरामर्शो द्विप्रकारः दुःखमार्गदर्शनहेयः ।
रागप्रतिघमानाविद्याः पञ्चप्रकाराश्चतुःसत्यदर्शनहेयाः, भावनाहेयाश्च ।
सप्त समुदयदर्शनहेया इति । सत्कायदृष्टिः फलभूतान् पञ्चोपादानस्कन्धान्
आलम्बत इति दुःखदर्शनहेयैव । एवमन्तग्राहदृष्टिः तेषामेव स्कन्धानां शाश्वतो-
च्छेदान्तग्रहणात् । शीलव्रतपरामर्शोऽपि तानेव स्कन्धान् शुद्धितो मुक्तितो
नैर्याणिकतश्चालम्बत इति न समुदयदर्शनहेयः ।
एवं निरोधदर्शनहेया अपि योज्याः ।
अष्टौ मार्गदर्शनहेया इति । शीलव्रतपरामर्शमधिकं प्रक्षिप्य । मार्गेण
शुद्धयति, तमपास्यान्येन शीलव्रतेन शुद्धि प्रत्येतीति विप्रतिपन्नत्वात् मार्ग-
दर्शनप्रहातव्यो भवति । यो हि क्लेशो यस्य सत्यस्यापवादाय प्रवृत्तः, स
तस्मिन् दृष्टे प्रहीयते; सर्पभ्रान्तिरिव रज्जुदर्शनान् । सत्यानां दर्शनमात्रेण
प्रहाणादिति । नाभ्यासेन प्रहाणादित्यभिप्रायः । दृष्टसत्यस्य पश्चान्मार्गाभ्यासेन
प्रहाणात् । किमेते भावनाहेया इत्यधिकारः । तदेवमभ्यासो भावना, पुनः
पुनरुत्पादनमित्यर्थः । सत्कायदृष्टिरेकप्रकारेति । आत्मात्मीयाकारेण दुःखे
विप्रतिपन्नत्वाद् दुःखदर्शनहेयैव । एवमन्तग्राहदृष्टिरिति । असावप्यात्माभि-
मतस्य वस्तुनः शाश्वतोच्छेदान्तारोपाद् दुःख एव विप्रतिपन्नेति दुःखदर्शन-
हेयैव । मिथ्यादृष्टिश्चतुष्प्रकारेति । दुःखादिसत्यलक्षणापवादप्रवृत्तत्वात् सत्य-
चतुष्टयेऽपि विप्रतिपन्नेति । चतुःसत्यदर्शनहेया । एवं दृष्टिपरामर्शोऽपि
१. ०दर्शनप्रहेयाः—का० । २. दुःखसमुदयनिरोधदर्शनहेया—का० ।