अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

७७४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-
यस्तर्हि जलाग्निप्रवेशादिभिः स्वर्गोपपत्तिं पश्यति शीलव्रतेन वा शुद्धिम्,
सोऽपि दुःखदर्शनप्रहातव्य एव । एष हि शास्त्रपाठः—"ये चैवन्दृष्टय एवं-
वादिनो यदयं पुरुषपुद्गलो गोशीलं समादाय वर्तते मृगशीलं कुक्कुरशीलम्, स
तेन शुध्यति मुच्यते, सुखदुःखं व्यतिक्रामति, सुखदुःखव्यतिक्रमं चानुप्राप्नोति ।
अकारणं कारणतः प्रत्येति शीलव्रतपरामर्शो दुःखदर्शनप्रहातव्यः” ( )
इति विस्तरः ।
किं पुनः कारणमसौ दुःखदर्शनप्रहातव्यः ? दुःखे विप्रतिपन्नत्वादतिप्रसङ्गः ;
सर्वेषां सास्रवालम्बनानां दुःखे विप्रतिपन्नत्वात् ।
कीदृशो वाऽन्यः शीलव्रतपरामर्शो मार्गदर्शनप्रहातव्यः ? यो मार्गदर्शन-
प्रहातव्यालम्बनः । सोऽपि हि नाम दुःखे विप्रतिपन्नः । यस्य च मार्गालम्बना
प्रहीयत इति । दुःखदर्शनादेव प्रहीयते । यस्तर्हि जलाग्निप्रवेशादिभिः स्वर्गो-
पपत्तिं पश्यति, शीलव्रतेन वा शुद्धिमिति । नायं तत्कर्तृकः कारणाभिनिवेशः,
कथं दुःखदर्शनात् प्रहीयते ! तस्मात् समुदयदर्शनप्रहाव्य एवार्थ भविष्यती-
त्यभिप्रायः ।
वैभाषिक आह—सोऽपि दुःखदर्शनप्रहातव्य इति । विस्तरः—दुःखे विप्र-
तिपन्नत्वादिति वैभाषिकः । कथं च पुनर्दुःखे विप्रतिपन्नः ? तेन स्वर्गे गमना-
च्छुद्धिदर्शनाद्वा । अतिप्रसङ्ग इति विस्तरेणाचार्यः । सर्वेषां सास्रवालम्ब-
नानां महाष्टस्वभावानां च दुःखादिदर्शनप्रहातव्यानां दुःखे विप्रतिपन्नत्वात् ।
'सर्वे हि सास्रवं वस्तु दुःखम्' इति दुःखदर्शनप्रहातव्यप्रसङ्गः । तथा च
सति न कश्चित् समुदायादिदर्शनप्रहातव्यः स्यात् ।
इदं चापरं वक्तव्यम् – कीदृशो वान्यः शीलव्रतपरामर्शो मार्गदर्शनप्रहातव्यः
स वक्तव्यः । योऽपि हि 'गोशीलादिना शुद्धयति, यावत् सुखदुःखव्यतिक्रमं
चानुप्राप्नोति' इति पश्यति, तस्याप्ययमकारणं कारणतः प्रत्येतीति दुःखदर्शन-
प्रहातव्यः शीलव्रतपरामर्श इति पठ्यते ।
वैभाषिक आह—यो मार्गदर्शनप्रहातव्यालम्बन इति । यो मार्गदर्शन-
हेयानष्टौ मिथ्यादृष्ट्यादीनालम्बते, स मार्गदर्शनप्रहातव्यः शीलव्रतपरामर्श
इति । सोऽपि हि नाम दुःखे विप्रतिपन्न इत्याचार्यः । मिथ्यादृष्ट्यादयो हि
मार्गदर्शनप्रहातव्या अष्टावनुशयाः शीलव्रतपरामर्शस्यालम्बनम् । ते च सास्र-
वत्वाद् दुःखसत्यसंगृहीताः । तत्र च स विप्रतिपन्न इति दुःखदर्शनप्रहातव्य