अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

७८२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-
अथ किं दृष्ट्यनुशयस्य एव भेदः, नान्यस्य ? मानस्याप्यस्ति । कथम् ?
इत्याह—
सप्त मानाः,
मानः, अतिमानः, मानातिमानः, अस्मिमानः, अभिमानः, ऊनमानः,
मिथ्यामानश्च ।
अभेदेन चित्तस्योन्नतिर्मान उक्तः । स प्रवृत्तिभेदात् सप्तधा भवति—१.
हीनाद् विशिष्टः समेन वा समोऽस्मीति मन्यमानस्योन्नतिर्मानः । २. समाद्वि-
शिष्टोऽस्मीत्यतिमानः¹ । ३. विशिष्टाद्विशिष्टोऽस्मीति मानातिमानः । ४.
पञ्चोपादानस्कन्धानात्मत आत्मीयतो वा मन्यमानस्यास्मिमानः । ५. अप्राप्ते
विशेषाधिगमे प्राप्तो मयेत्यभिमानः । . ६. बह्वन्तरविशिष्टादल्पान्तरहीनोऽ-
स्मीत्यूनमानः । ७. अगुणवतो गुणवानस्मीति मिथ्यामानः ।
यत्तर्हि शास्त्रे नव मानविधा उक्ताः—‘‘श्रेयानस्मीति मानविधा,
सदृशोऽस्मीति मानविधा, हीनोऽस्मीति मानविधा, अस्ति मे श्रेयान्, अस्ति मे
सदृशः, अस्ति मे हीनः, नास्ति मे श्रेयान्, नास्ति मे सदृशः, नास्ति मे हीनः’’
इति ? एभ्य एव मानेभ्य एताः
नवविधास्त्रिभ्यः,
कतमेभ्यस्त्रिभ्यः ? मानातिमानोनमानेभ्यः । तत्र प्रथमं त्रयम्—दृष्टिसंनि-
प्रवृत्तिभेदादिति । आकारभेदादित्यर्थः । अप्राप्ते विशेषाधिगमे इति ।
समाधिसन्निश्रिताः सास्रवाश्च धर्मा विशेषास्तस्याधिगमः प्राप्तो मयेत्यभिमानः ।
अगुणवतो गुणवानहमिति । अगुणान्वित गुणवानहमस्मीति विपरीतविषयो
मानो मिथ्यामानः । मिथ्यामानाभिमानयोः कः प्रतिविशेषः ? प्रतिलाभ-
विशेषाधिगम-प्रतिरूपकगुणस्याभिप्राय इति सवस्तुकोऽभिमानः । मिथ्या-
मानस्तु निर्गुणस्य सतो गुणवानहमस्मीति निर्हेतुकः । मानविधा इति । मान-
प्रकारः । सदृशो हीनोऽस्तीति मानविधा । सदृशोऽस्मीति मानविधा, हीनोऽ-
स्मीति मानविधेति वक्तव्यम् ।
दृष्टिसंनिश्रितास्त्रय इति । पृथग्जनमधिकृत्य ‘दृष्टिसंनिश्रिताः’ इत्यु-
च्यन्ते । आत्मदृष्टिः ‘पूर्वमहम्’ इति । पश्चाद् = अनन्तरम् इमे मानाः ।
१. ०त्यभिमानः—का० ।