अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

एव ता अप्रहीणा इति । दृष्ट्युत्पादसमकालं ते परिहीणा देवदत्त इवेति
वैभाषिकाः ॥ ६ ॥
दृष्टयः पञ्च नामतो निर्दिष्टाः, न तु स्वभावतः, तत् कस्तासां स्वभावः ?
आत्मात्मीयध्रुवोच्छेदनास्तिहीनाग्रदृष्टयः ।
अहेत्वमार्गे तद्दृष्टिरेतास्ताः पञ्च दृष्टयः ॥ ७ ॥
१. आत्मदृष्टिरात्मीयदृष्टिर्वा सत्कायदृष्टिः । सीदतीति सत् । चयः कायः
संघातः, स्कन्ध इत्यर्थः । सच्चासं कायश्चेति सत्कायः=पञ्चोपादानस्कन्धाः ।
नित्यसंज्ञां पिण्डसंज्ञां च त्याजयितुमेवं द्योतिता । एतत्पूर्वको हि तेष्वात्मग्रहः ।
सत्काये दृष्टिः सत्कायदृष्टिः । सर्वैव सास्रवालम्बना दृष्टिः सत्काये । आत्मा-
त्मीयदृष्टिरेव तु सत्कायदृष्टिरुक्ता । यथा गम्येत सत्कायदृष्टिरियं नात्मनि
नात्मीये वेति । यथोक्तम्—"ये केचिद् भिक्षवः श्रमणा वा ब्राह्मणा वा आत्मेति
समनुपश्यन्तः समनुपश्यन्ति सर्वे त इमानेव पञ्चोपादानस्कन्धान्" ( ) इति ।
२. तस्यैवात्माभिमतस्य वस्तुनो ध्रुवदृष्टिरुच्छेददृष्टिर्वा अन्तग्राहदृष्टिः,
शाश्वतोच्छेदान्तग्रहणात् ।
३. सति दुःखादिसत्ये नास्तीति दृष्टिर्मिथ्यादृष्टिः । सर्वैव हि विपरीतस्व-
भावप्रवृत्ता दृष्टिर्मिथ्यादृष्टिः एकैव तूक्ता; अतिशयवत्त्वात् दुर्गन्धक्षतवत् । एषा
ह्यपवादिका, अन्यास्तु समारोपिकाः ।
परिहीणाः । (कथं तर्हि वीतरागाणां कामाालम्बनदृष्टिसमुदाचार इत्याह—
दृष्ट्युत्पादेत्यादि ।) देवदत्त इवेति वैभाषिकः । यथा देवदत्तो भगवतोऽल्पोत्-
सुकविहारिताशयस्य भिक्षुसङ्घपरिकर्षणाय पापकेच्छासमुत्पादादृद्धेः परिहीणः;
सूत्रे वचनात् । एवं हि सूत्रे पठ्यते—'अथ देवदत्तस्य लाभसत्कारेणाभि-
भूतस्य इदमेवंरूपं पापकमित्छागतमुत्पन्नम्—अहो बत मे भगवान् भिक्षुसङ्घं
प्रतिनिःसृजेत् , अहं भिक्षुसङ्घं परिकर्षयन्...भगवानल्पोत्सुको विहरेत् दृष्टधर्म-
सुखविहारयोगमनुयुक्तः । सहाचित्तोत्पादाद् देवदत्तस्तस्या ऋद्धेः परिहीण इति
विस्तरः । एवं तेऽपि दृष्ट्युत्पादसमकालं परिहीणा इति ॥ ६ ॥
एतत्पूर्वको हि तेष्वात्मग्राह इति । नित्यपिण्डसंज्ञापूर्वकः । सर्वैवेति ।
पञ्चप्रकारापि । सत्काय इति । पञ्चसूपादानस्कन्धेषु । सर्वैव हि विपरीतदृष्टि-
स्वभावप्रवृत्ता दृष्टिर्मिथ्यादृष्टिः सत्कायदृष्ट्यादिका ; मिथ्योपनिध्यानात् !