अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

७६४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-
यथानुभवज्ञानजा स्मृत्युत्पादनशक्तिः, यथा चाङ्कुरादीनां शालिफलजा शालिफलो-
त्पादनशक्तिरिति । यस्तु क्लेशानां बीजार्थमर्थान्तरं विप्रयुक्तमनुशयं कल्पयति
तेन स्मृतिबीजमप्यर्थान्तरं कल्पयितव्यं जायते ।
यत्तर्हि सूत्रे क्लेश एवानुशय उक्तः षट्षट्के—"सोऽस्य पुद्गलस्य¹
भवति सुखायां वेदनायां रागानुशयः" इति । भवतीति वचनान्नासौ तदैवा-
नुशयः । कदा तर्हि भवति ? यदा प्रसुप्तो भवति । हेतौ वा तदुपचार एष
द्रष्टव्यः ॥
तिष्ठतु प्रसङ्गः । शास्त्रं प्रवर्त्तताम् ।
य एष सूत्रे रागस्य भेदः कृतः—'कामरागो भवरागः' इति, कोऽयं
भवरागः ?
भवरागो द्विधातुजः ।
यथानुभवज्ञानजा स्मृत्युत्पादनशक्तिर्न द्रव्यान्तरभूता, तद्वत् । स्मृत्युत्पादन-
हेतुर्द्रव्यान्तरभूतः कश्चिद् विप्रयुक्त इत्याशङ्क्य दृष्टान्तान्तरमुपन्यस्यति—
यथा चाङ्कुरादीनामिति । विस्तरः—यथा चाङ्कुरादीनां पूर्वोत्पन्ना शालिफलजा
शालिफलान्तरोत्पादनाय शक्तिर्न द्रव्यान्तरभूता, तद्वत् ।
यस्त्विति । वात्सीपुत्रीयः । यदि 'क्लेशास्यानुशयः' इतीष्यते । यत्तर्हि सूत्र
एव क्लेशोऽनुशय उक्त षट्षट्के² सूत्रे—"अस्य पुद्गलस्य भवति सुखायां
वेदनायां रागानुशयाः" ( ) इति ? राग एव अनुशयः । सुखवेदना-
वस्थायां हि रागः समुदाचरन्नेवमुक्तः, न तु तस्य बीजमित्यभिप्रायः ।
भवतीति वचनान्नासौ तदैवानुशय इति । अनुशय एव रागस्यायमुक्तः, न रागः;
भवतीति वचनात् । तस्यामवस्थायामुत्पद्यमानस्य रागस्यानुशयो भवतीति ।
बीजमुत्पद्यते, न तूत्पन्नमिति । बीजप्रकृतावस्थात्र कथ्यते इत्यभिप्रायः ।
कदा तर्हि भवतीति । कदानुशयोऽस्तीत्यर्थः । यदा प्रसुप्तो भवति । यदोपरतो
भवतीत्यर्थः । हेतौ वा तदुपचार इति । हेतौ = रागे अनुशयोपचारः । रागो
हि रागानुशयस्य हेतुः । तथा हि रागजा रागोत्पादनशक्ती रागानुशय
इत्युक्तमिति । तदिदमुक्तं भवति—क्वचिदनुशयशब्देन बीजमुच्यते, क्वचित्
पर्यवस्थानमिति ।
१. का० पुस्तके नास्ति । २. सट्पट्के—जा० ।