अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] [ पञ्चमं कोशस्थानम् ७७३
४. हीने अग्रदृष्टिर्दृष्टिपरामर्शः । किं हीनम् ? सर्वं सास्रवम् ; आर्यैः¹
प्रहीणत्वात् । तस्याग्रतो ग्रहणं दृष्टिपरामर्शः । 'दृष्ट्यादिपरामर्शः' इति वक्तव्ये
आदिशब्दलोपः कृतः ।
५. अहेतौ हेतुदृष्टिरमार्गे च² मार्गदृष्टिः शीलव्रतपरामर्शः । तद्यथा-महेश्वरो
न हेतुर्लोकानाम् , तं च हेतुं पश्यति प्रजापतिमन्यं वा । अग्निजलप्रवेशादयश्च
न हेतुः स्वर्गस्य, तांश्च हेतुं पश्यति । शीलव्रतमात्रकं सांख्ययोगज्ञानादयश्च
न मार्गो मोक्षस्य, तांश्च मार्गं पश्यति । अत्रापि किलादिशब्दलोपः कृत
इत्येतास्ताः पञ्च दृष्टयो वेदितव्याः । सत्यकारणे कारणदृष्टिः शीलव्रत-
परामर्शः ॥ ७ ॥
कस्मादयं न समुदयदर्शनप्रहातव्यः । यो हि कश्चिदीश्वरं प्रजापतिमन्यं
वा कारणं पश्यति स तन्नित्यमेकं चात्मानं कर्तारमभिनिविश्य । तद्यस्मात् सः—
ईश्वरादिषु नित्यैकात्मविपर्यासात् प्रवर्तते ।
कारणाभिनिवेशोऽतो दुःखदृग्धेय एव सः ॥ ८ ॥
दुःखदर्शनादेव हि तेषु तौ नित्यात्मग्राहौ प्रहीयेते । तस्मात् तत्कृतोऽपि
कारणाभिनिवेशस्तत एव प्रहीयते ।
अन्यास्तु समारोपिका इति । कथमुच्छेददृष्टिः समारोपिका ? बाहूलिक एष
निर्देशः । आर्यैः प्रहीणत्वादिति । त्यक्तत्वात् ; “ओहाक् त्यागे” (पा० धा० जु०)
इत्येतस्य धातोर्ग्रहणात् । आदिशब्दलोपः कृत इति । दृष्ट्यादीनामुपादान-
स्कन्धानां परतवेन प्रधानत्वेनामर्शो दृष्टिपरामर्श इति । परशब्दप्रयोगेण चाय-
मतिशयार्थो लभ्यत इत्याचार्यसङ्घभद्रः ।
अहेतौ हेतुदृष्टिरिति । दुःखदर्शनप्रहातव्य उच्यते । अमार्गे च मार्गदृष्टि-
रिति । मागेदर्शनप्रहातव्यः । शीलव्रतमात्रकमिति । शीलव्रतमपि बुद्धानां
मोक्षप्राप्तये भवति, न तु तन्मात्रकमित्यतस्तदन्येषां दृष्टिः । अत्रापि किल
आदिशब्द इति । शीलव्रतादिपरामर्शः शीलव्रतपरामर्शः । किं कारणम् ? शील-
व्रतं हि रूपस्कन्धसंगृहीतम् । अतोऽन्यस्कन्धग्रहणार्थमादिशब्द इति ॥ ७ ॥
कस्मादयं न समुदयदर्शनप्रहातव्य इति । हेतौ विप्रतिपन्नत्वादित्यभिप्रायः ।
तत्कृतोऽपि कारणाभिनिवेश इति । नित्यैकात्मकर्तृग्राहकृतोऽपीत्यर्थः । तत एव
१. आर्य:-जा० । २. का० पुस्तके नास्ति ।
अभि० को० ३ : २