अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ७७६
एकान्तविपर्यस्तत्वादालम्बने नितीरकत्वात्, समारोपणाच्च । उच्छेददृष्टि-
र्मिथ्यादृष्टिश्च न समारोपिके; अभावमुखप्रवृत्तत्वात् । शीलव्रतपरामर्शो नैकान्त-
विपर्यस्तः, तन्मात्रशुद्ध्यालम्बनत्वात् । अन्ये क्लेशा न सन्तीरकाः, अतो न
विपर्यासाः ।
यत्तर्हि सूत्रे उक्तम्—“अनित्ये नित्यमिति संज्ञाविपर्यासः चित्तविपर्यासो
६दृष्टिविपर्यासः” ( ) इति ? दृष्टिरेवात्र विपर्यासः ।
संज्ञाचित्ते तु तद्वशात् ॥ ९ ॥
दृष्टिविपर्यासवशादेव तत्सम्प्रयुक्ते संज्ञाचित्ते विपर्यासावुक्तौ ।
वेदनादयोऽपि कस्मान्नोक्ताः ? लोकप्रसिद्ध्या । लोके हि विपर्यस्तसंज्ञो
विपर्यस्तचित्त इति प्रसिद्धम्, न पुनर्विपर्यस्तवेदन इति ।
त एते विपर्यासाः सर्वेऽपि स्रोतआपन्नस्य प्रहीणा भवन्ति; दर्शनप्रहेय-
त्वाद् दृष्टीनां ससम्प्रयोगानाम् । द्वादश विपर्यासाः—अनित्ये नित्यमिति
संज्ञादृष्टिचित्तविपर्यासास्त्रयः, एवं यावदनात्मन्यात्मेति । तत्राष्टौ दर्शनप्रहातव्याः,
भ्योऽन्ये उच्छेद-मिथ्यादृष्टिशीलव्रतपरामर्शरागादयः । त्रिभिः कारणैरिति ।
विपरीत-नितीरणा-समारोपैः । विपर्यासानां व्यवस्थापनम् । यत्रैतानि समस्तानि
कारणानि सन्ति, ते विपर्यासाः स्थापिताः; यत्र तु न समस्तानि ते न
विपर्यासाः—इत्युक्तं भवति ।
तन्मात्रशुद्ध्यालम्बनादिति । यस्माच्छीलव्रतमात्रेण शुद्धिरित्यालम्बते
नितीरयति, तस्मान्नैकान्तविपर्यस्तः शीलव्रतपरामर्शः । न हि शीलव्रतं शुद्धिकारणं
न भवति, केवलं तु न भवतीति । कथमस्य समारोपकत्वम् ? तन्मात्रेण
शुद्धिकारणभावसमारोपात् । यद्यसन्तीरको न विपर्यासः, यत्तर्हि सूत्र उक्तं तत्
कथम् ? न हि संज्ञा सन्तीरिका, नापि चित्तम् ।
द्वादश विपर्यासा इति । चतुर्षु विपर्यासेषु प्रत्येकं संज्ञा-चित्त-दृष्टिविपर्यासा
इति । कथम् ? इत्युच्यते-अनित्ये नित्यमिति विस्तरः । एवं यावदनात्मन्यात्मेति ।
दुःखे सुखमिति संज्ञा-दृष्टि-चित्तविपर्यासास्त्रयः । अशुचौ शुचीत्येत एव
त्रयः । यावदनात्मन्यात्मेति एत एव त्रय इति । तत्राष्टौ दर्शनप्रहातव्या इति ।
अनित्ये नित्यमिति संज्ञा-चित्त-दृष्टिविपर्यासास्त्रयः । अनात्मन्यात्मेति
पुनस्त्रयः । दुःखे सुखमिति दृष्टिविपर्यासः । अशुचौ शुचीति दृष्टिविपर्यास