अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

७७० भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-
पूर्वन्तकल्पानां च शाश्वतवादिनामेकत्यशाश्वतिकानाम् अहेतुसमुत्पत्तिकानां च
( ) इति विस्तरः । इयं मिथ्यादृष्टिः कामधात्वालम्बना; तस्य कर्मणः
कामावचरत्वात्, तत्रैव च नरकसम्भवादिति । पूर्वन्तकल्पानां च शाश्वत-
वादिनाम् । ब्रह्मजालसूत्रे (दी० नि० १.१) वीतरागाणां कामधात्वालम्बनानां
दृष्टीनां समुदाचार उक्तः । पूर्वजन्मदर्शनानुसारेण य एवमुत्पन्नदृष्टिकाः, ते
पूर्वन्तकल्पाः । शाश्वतवादिनो बहवस्तत्रोक्ताः । तेषामुदाहरणमेकं दर्श-
यिष्यामः- "इहैकत्यः श्रमणो वा ब्राह्मणो वा अरण्यगतो वा वृक्षमूलगतो वा
शून्यागारगतो वा आतपाम्वयात्, प्रहाणान्वयात्, भावनान्वयान्, बहुली-
कारान्वयात् सम्यङ्मनसिकारान्वयात् तद्रूपं शान्तं चेतःसमाधिं स्पृशति ।
यथासमाहिते चित्ते विंशतिं संवर्तविवर्तकल्पान् समनुस्मरति । तस्यैवं भवति-
शाश्वतोऽयमात्मा, लोकश्चेति । तदेवं सर्व एवैते पूर्वन्तकल्पाः शाश्वतवादिनः
अनया शाश्वतदृष्ट्या आत्मानं लोकं चालम्बमानाः कामधातुमप्यालम्वन्ते ।"
इत्येवं कामधात्वालम्बमानानां दृष्टीनां समुदाचार उक्तः ।
तथा तस्मिन्नेव ब्रह्मजालसूत्रे पूर्वन्तकल्पानामेकत्यशाश्वतिकानां वीतरागाणां
कामधात्वालम्बनानां दृष्टीनां समुदाचार उक्तः । कथम् ? "भवति भिक्षवः स
समयो यदयं लोकः संवर्तते, संवर्तमाने लोके यद्भूयसा सत्त्वा आभास्वरे
देवनिकाय उपपद्यन्ते । ते तत्र भवन्ति रूपिणो मनोमया अविकला अहीनेन्द्रियाः
सर्वाङ्गप्रत्यङ्गोपेताः शुभा वर्णस्थायिनः स्वयम्प्रभाः विहायसङ्गमाः प्रीतिभक्षाः
प्रीत्याहारा दीर्घायुषा दीर्घमध्वानं तिष्ठन्ति । भवति भिक्षवः स समयो यदयं
लोको विवर्तते, विवर्तमाने लोके आकाशे शून्यं ब्राह्मं विमानमभिनिर्वर्तते ।
अथान्यतरः सत्त्व आयुःक्षयात् पुण्यक्षयात् कर्मक्षयात् आभास्वराद् देव-
निकायाच्च्युत्वा शून्ये ब्राह्मे विमाने उपपद्यते । स तत्रैकाकी अद्वितीयोऽनुप-
स्थायको दीर्घायुर्दीर्घमध्वानं तिष्ठति । अथ तस्य सत्त्वस्य दीर्घस्याध्वनोऽत्ययात्
तृष्णोत्पन्ना, अरतिः सञ्जाता - 'अहो बतान्येऽपि सत्त्वा इहोपपद्येरन् मम
सभागतायाम्' । एवं च तस्य सत्त्वस्य चेत प्रणिधिः । अन्ये च सत्त्वा आयुः-
क्षयात् पुण्यक्षयात् कर्मक्षयात् आभास्वराद् देवनिकायाच्च्युत्वा तस्य सत्त्वस्य
सभागतायामुपपन्नाः । अथ तस्य सत्त्वस्यैतद्भवत् - 'अहमस्म्येकाकी अद्विती-
योऽनुपस्थायको दीर्घायुः' यावद् 'अन्येऽपि सत्त्वा इहोपपद्येरन् मम सभागता-
याम्' । एवं चेतःप्रणिधिः । 'इमे च सत्त्वा इहोपपन्ना मम सभागतायाम्,
मयैते सत्त्वा निर्मिताः, अहमेषां सत्त्वानामीश्वरः कर्ता निर्माता स्रष्टा सृजः पितृ-
भूतो भावानाम्' इति । तेषामपि सत्त्वानामेवं भवति- 'इमं वयं सत्त्वमद्राक्ष्म
एकाकिनमद्वितीयमनुपस्थायकं दीर्घायुषं दीर्घमध्वानं तिष्ठन्तम्, तस्यास्य