अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६२२ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
अविज्ञप्तिवदसंवरोऽपि नास्ति द्रव्यत इति सौत्रान्तिकाः । स एव तु
पापक्रियाभिसन्धिरसंवरः । सानुबन्धो यतः कुशलचित्तोऽपि तद्वानित्युच्यते¹;
तस्यानिरकृतत्वात् ॥ २७ ॥
अथाहोरात्रं गृह्यमाण उपवासः कथं ग्रहीतव्यः ?
काल्यं ग्राह्योऽन्यतो नीचैः स्थितेनोक्तानुवादिना ।
उपवासः समग्राङ्गो निर्भूषेणानिशाक्षयात् ॥ २८ ॥
काल्यं तावत् सूर्योदयकाले; अहोरात्रिकत्वात् संवरस्य । यस्तु पूर्वकृत-
समादानः, 'नित्यमष्टम्यामुपवेक्ष्यामि' इति, स भुक्त्वापि गृह्णीयात् ।
अन्यतश्च ग्रहीतव्यः, न स्वयमेवापरापेक्षया सत्स्वपि प्रत्ययेष्वनतिक्रमार्थम् ।
नीचैः स्थितेनोत्कुटुकेन वा जानुपातेन वा कपोतकमञ्जलिं कृत्वाऽन्यत्र
स्थास्यात् । अगौरवस्य हि संवरो नोत्पद्यते ।
दातुश्च वचनमनुब्रूवीत । न पूर्वं न युगपत् । एवं ह्यसौ परस्माद् गृहीतो
भवति । अन्यथा हि दानग्रहणं न सिध्येत् ।
समग्राङ्गश्चाष्टाङ्ग एव ग्रहीतव्यः, न विकलाङ्गः ।
निर्भूषेण च । आजस्रिकमभ्यलङ्कारं मुक्त्वा । आजस्रिको ह्यलङ्कारो
नात्यर्थं मदमादधाति ।
अविज्ञप्तिवदसंवरोऽपि नास्ति द्रव्यत इति । यथा 'नास्त्यविज्ञप्तिर्द्रव्यतः'
इति प्रतिपादितम्, तथा असंवरोऽपि न द्रव्यतोऽस्ति । चेतनाव्यतिरिक्त इत्य-
भिप्रायः । पापक्रियाभिसन्धिरिति । पापक्रियाभिप्राय इत्यर्थः । सानुबन्ध इति
सवासन इत्यर्थः । सवासनश्चेतनाविशेषोऽसंवर इत्यर्थः । यतोऽनुबन्धात् तद्द्वा-
संवरवानित्युच्यते । असंवरिक इत्यर्थः । तस्यानिरकृतत्वात् । तस्याभिसन्धेः
सानुबन्धस्यानिरकृतत्वात् । तद्विरुद्धया चेतनयानुपहतत्वादित्यर्थः ॥ २७ ॥
स भुक्त्वापि गृह्णीयादिति । सूर्योदय एव संवर उत्तिष्ठते, समादाननियम-
चित्तस्योत्थापकत्वात् । भुक्त्वा ग्रहणं त्वभिव्यक्त्यर्थम् ।
कपोतकमिति । अङ्गुष्ठरहितस्याङ्गुलिचतुष्कस्येतरहस्ताङ्गुष्ठप्रदेशिन्योरन्त-
रालविन्यासनात् कपोतकः ॥ २८ ॥
१. तद्वानुच्यते—का० ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६२३
आगतत्रिपरिक्षयाच्च ग्रहीतव्यः, यावत् पुनः सूर्योदयात् ।
अतोऽन्यथा गृह्णतः सुचरितमात्रं स्यात्, न तूपवाससंवरः । एवं च
कृत्वा औरभ्रिकपारदारिकयो रात्रिदिवसोपवासकयोः साफल्यं प्रयुज्यते ।
अर्हतां समीपे वसन्त्यनेनेति उपवासः; तेषामनुशिक्षणात् ।
यावज्जीविकसंवरसमीपे वसन्त्यनेनेत्यपरे ।
अल्पकुशलमूलानां कुशलमूलपोषणात् पोषध इति वा ।
“पोषं दधाति एनसः कुशलस्य यस्मा-
दुक्तस्ततो भगवता किल पोषधोऽयम्” । ( ) इति ॥ २८ ॥
किमर्थं पुनरष्टाङ्गान्युपादीयन्ते ? यस्मात्
शीलाङ्गान्यप्रमादाङ्गं व्रताङ्गानि यथाक्रमम् ।
चत्वार्येकं तथा त्रीणि,
चत्वारि तावच्छीलाङ्गानि यावन्मृषावादविरतिः; प्रकृतिसावद्यविरतित्वात् ।
एकमप्रमादाङ्गं मद्यपानाद् विरतिः । समाप्तशीलोऽपि मद्यपः प्रमाद्येत ।
त्रीणि व्रताङ्गानि यावदकालभोजनाद् विरतिः; संवेगानुगुणत्वात् ॥
किं पुनरेभिरप्रमादाङ्गव्रताङ्गैरनुपात्तैः स्यात् ?
स्मृतिनाशो मदश्च तैः ॥ २९ ॥
मद्यं हि पिबतः कार्याकार्यस्मृतिरेव नश्येत् । उच्चशयनमहाशयननृत्य-
गीतादिकं प्रतिसेवमानस्य मदः सम्भवेत् । मत्तस्य च दौःशील्यमदूरं भवेत् ।
काले पुनर्भुञ्जानस्योचितभक्तकालपरिहारादुपवासस्मृतिः संवेगश्चोपतिष्ठेत् ।
तदभावादुभयं न स्यादिति ।
केचित्तु खल्वकालभोजनात् प्रतिविरतिमेवोपवासं मन्यन्ते । तस्य
शेषाण्यष्टाङ्गानीति । नृत्यगीतवादित्रं गन्धमाल्यविलेपनं च द्वयं कृत्वा ।
एवं तु सति सूत्रपाठो न युज्येत । अकालभोजनाद् विरतिमुक्त्वा
“अनेनाहमष्टमाङ्गेन तेषामार्याणामर्हतां शिक्षायामनुशिक्षे, अनुविधीये” इति ।
शीलं पाराजिकाभावः सङ्घावशेषाद्यभावः । व्रतमिति नियमः । तदभावा-
दिति । अकालभोजनात् । उभयं न स्यादिति । स्मृतिः, संवेगश्च ।

६२४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
कस्तर्हि सोऽन्य उपवासो यस्येमान्यङ्गानि ? समुदायस्यावयवा अङ्गानि ।
यथा रथस्याङ्गानि--चतुरङ्गः, बलकायः, पञ्चाङ्गम्, तूर्यम्; तथाऽष्टाङ्ग उपवासो
द्रष्टव्यः—अकालभोजनात् प्रतिविरतिरूपवासः, उपवासाङ्गं च । यथा सम्यग्दृष्टि-
र्मार्गः, मार्गाङ्गं च धर्मप्रविचयसम्बोध्यङ्गं बोधिर्बोध्यङ्गं समाधिर्ध्यानं ध्यानाङ्गं
चेति वैभाषिकाः । न तु तेषामेव सम्यग्दृष्ट्यादीनां त एवाङ्गत्वाय कल्पन्त
इति । पूर्वकाः सम्यग्दृष्ट्यादय उत्तरेषामङ्गानि यदि स्युः, प्रथमक्षणोत्पन्न आर्य-
मार्गो नाष्टाङ्गः स्यात् ॥ २९ ॥
किं खल्वयमुपवासकस्यैवोपवासः, आहोस्विदन्यस्यापि ?
अन्यस्याप्युपवासोऽस्ति शरणं त्वगतस्य न ।
अनुपवासकोऽपि यस्तमहोरात्रं बुद्धधर्मसङ्घान् शरणं गत्वोपवासं गृह्णाति,
तस्योत्पद्यते उपवाससंवरः, नान्यथा; अन्यत्राज्ञानात् ।
सूत्र उक्तम्—"यतश्च महानामन् गृही अवदातवसनः पुरुषः पुरुषेन्द्रियेण
समन्वागतो बुद्धं शरणं गच्छति, धर्मम्, सङ्घं शरणं गच्छति, वाचं च भाषते—
'उपवासकं च मां धारय', इयता उपवासको भवति" ( ) इति ।
तत् किं शरणगमनादेवोपवासको भवति ? भवतीति बहिर्देशकाः ।
न तु तेषामिति । विस्तरेणाचार्यो वैभाषिकमतं युक्त्या विरोधयति । न तु
तेषामेव सम्यग्दृष्ट्यादीनां सम्यग्दृष्टि-धर्मप्रविचयसम्बोध्यङ्ग-समाधीनाम् । त एव
सम्यग्दृष्ट्यादयोऽङ्गत्वाय कल्पन्ते । युज्यन्त इत्यर्थः । कस्माद् ? युक्तिविरोधात् ।
पूर्वकाः सम्यग्दृष्ट्यादयः उत्तरेषां सम्यग्दृष्ट्यादीनामङ्गानि यदि स्युरिति व्यव-
स्थाप्यते । एवमस्यां कल्पनायां प्रथमक्षणोत्पन्न आर्यमार्गो नाष्टाङ्गः स्यात् । न
हि तत्र पूर्वोत्पन्ना सम्यग्दृष्टिरङ्गमस्तीति सप्ताङ्गः स्यात् । बोध्यङ्गेष्वपि पश्चिमः
क्षणो न बोध्यङ्गं स्यात् । न ह्यन्या परेण बोधिरस्ति, यस्यास्तदङ्गं स्यात् ।
अथ मतम्—अनागताया बोधेस्तदङ्गमिति ? अनागतबोधि न स्यात् । एवं
समाधिर्योज्यः ॥ २६ ॥
अन्यत्राज्ञानादिति । दातुर्गृहीतुर्वा विस्मरणाद्, अव्युत्पत्तेश्च । सन्दिग्धस्य
विपन्नाशयस्य वाऽनादरपूर्वकं शरणमवगच्छतः संवरो नोत्पद्यते इति ।
गृहीति उद्देशपदम् । अवदातवसन इति निर्देशपदम् । पुरुष इत्युद्देशपदम् ।
पुरुषेन्द्रियेण समन्वागत इति तन्निर्देशपदम् । यदि न विना संवरेणोपासको
भवति ।

पातं प्रहाय प्राणातिपातात् प्रतिविरमामि’ इति विस्तरेण ॥ ३० ॥Footnotes:१. विरोधः—का० । २. ते—का० ।`

Wait, let's check L21 again:
ख्याते—इतश्चामुत्तश्च vs च्यते—इतश्चामुत्तश्च
Wait, let's look at the letter before ते:
Could it be ख्या?
In Devanagari, ख often has a loop at the top left, going down and up, connected to a vertical line: ख.
When combined with य, ख्य has the ख part connected directly to य.
In च्य, च has a loop, connected to य.
Wait, look at the letter:
Could it be ख्याते? Yes, many OCRs and readers see ख्याते or च्यते.
Wait! Look at प्रत्याख्याते: does प्रत्याख्याते make sense?
Wait, if it's a misprint for प्रत्याख्यायते or प्रत्याचष्टे, what did the typesetter actually set?
Typesetters set metal types.
The glyph is: च्यते or ख्याते.
Wait, look at the top left of the glyph: is there an ascender or loop

३२६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
यदि सर्व एवोपासका उपासकसंवरस्थाः, कथं भगवता एकदेशकारी,
प्रदेशकारी, यद्भूयःकारी, परिपूर्णकारी चोपासक उक्तः ?
तत्पालनात् किल प्रोक्ताः,
यो हि यच्छिक्षापदं पालयति स तत्कारीत्युक्तः । सर्वे तु समं संवरस्थाः ।
इदमुत्सूत्रं वर्तते ?
किमत्रोत्सूत्रम् ? उपासकत्वाभ्युपगमादेव संवरलाभः, यस्मात् प्राणातिपात-
मित्याहेति ?
न ह्येवं सूत्रपाठः उक्तः, यथा महानामसूत्रपाठः¹। तत्रैव चोपासक-
लक्षणापदेशः, नान्यत्र । यत्र त्वेष.पाठः—"यावज्जीवं प्राणापेतं शरणगतमभि-
प्रसन्नम्" इति । ततस्ते² दृष्टसत्याः पुद्गलाः³ "अवेत्यप्रसादान्वयं प्राणैरपि
सद्धर्मोपगमनं दर्शयन्ति स्म । जीवितहेतोरप्यभव्या वयमेनं धर्मं परित्यक्तुम्" इति ।
न त्वेष लक्षणापदेशः⁴ संवरस्य ।
प्राणापेतं तु न क्वचित् पठ्यते । कश्चैतदपरिस्फुटार्थं पठेत् !
एकदेशकारी । य एकं शिक्षापदं रक्षति । प्रदेशकारी । यो द्वे रक्षति । यद्-
भूयस्कारी । यस्त्रीणि चत्वारि वा रक्षति । परिपूर्णकारी । यः पञ्चापि रक्षति ।
स तत्कारीत्युक्त इति । एकदेशकारी, यावत् परिपूर्णकारीत्यर्थः । न ह्येवं सूत्र-
पाठ इति । नह्येवं महानामसूत्रपाठ। यावज्जीवप्राणापेतमिति उक्तः । यथा
महानामसूत्रपाठ इति । "कियता भदन्त उपासको भवति ? यतश्च महानाम
गृही विस्तरेण यावदुपासकं मां धारयेति इयतोपासको भवति" इति । यत्र त्वेष
पाठ इति । यत्र सूत्रान्तरे एष पाठः । यावज्जीवं प्राणापेतं शरणगतमभिप्रस-
न्नामति । ततस्ते दृष्टसत्याः पुद्गला अवेत्य प्रसादान्वयमवेत्य प्रसादहेतुकं प्राणैरपि
जीवितहेतोरपि सद्धर्मोपगमनं दर्शयन्ति स्म । अभव्या वयमेनं धर्मं परित्यक्तुमिति ।
न त्वेष लक्षणापदेशः संवरस्य । न त्वनेन सूत्रेण लक्षणमपदिश्यते इत्यर्थः ।
प्राणापेतं तु न क्वचित् पठ्यत इति । नापि महानामसूत्रे, नापि दृष्टसत्यसूत्रे ।
कश्चैतदपरिस्फुटार्थं पठेदिति । मध्यमपदलोपविकल्पान्न ज्ञायते—किम् प्राणेभ्यो
ऽपेतम्, प्राणैर्वापितं प्राणपेतम्, उताहो प्राणा,पातादिभ्योऽपेतं प्राणापेत-
१. महानामसूत्रे पाठः—का० २. तत्र ते—का० ।
३. का० पुस्तके नास्ति । ४. ०णोपदेश.—का० ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६२७
एकदेशकार्यादींस्तु खण्डितशिक्षानधिकृत्य प्रश्न एव न युज्यते, कुतो
विसर्जनमावेणिकधर्माणाम् ! को ह्युपासकसंवरं जानन् एतन्न ज्ञास्यते—यो
हि यच्छिक्षापदं न खण्डयति स तत्कारी भवतीति ।
उपासकसंवरस्य तु परिमाणानभिज्ञांस्तन्मात्रशिक्षाक्षमान् प्रत्येव प्रश्नो
युज्यते—"कियता भदन्तोपासक एकदेशकारी भवति यावत् परिपूर्णकारी
भवति ?"
यदि तर्हि विना संवरेणोपासकः स्याद्, विकलेन वा, भिक्षुश्रामणेरावपि
स्याताम्, कथं तावेषामुपासकसंवरादीनामङ्गप्रतिनियमो भवति ? शास्तृप्रज्ञप्ति-
वशात् । उपासकत्वादिप्रतिनियमोऽपि शास्तृप्रज्ञप्तिवशादिष्यताम् । विनापि हि
संवरेणोपासकः प्रज्ञपितः, न तु भिक्षुश्रामणेराविति । ते त्वेतन्नेच्छन्ति काश्मीराः ।
सर्वेषां तु संवराणाम्—
मृद्वादित्वं यथा मनः ॥ ३१ ॥
मृदुमध्याधिमात्रत्वं ससन्तानचित्तवशात् । एवं च कृत्वार्हतोऽपि मृदुः
प्रातिमोक्षसंवरः स्यात्, पृथग्जनस्याधिमात्रः ।
किं पुनः संवरग्रहणादेवोपासकः स्याद् विना शरणगमनैः ? न स्यादन्यत्रा-
ज्ञानात् ॥ ३१ ॥
मिति । प्रश्न एव न युज्यत इति । योऽयं प्रश्नः—'कियता भदन्तोपासक
एकदेशकारी भवति यावत् परिपूर्णकारी' इति, एष प्रश्नो न युज्यते । कुतो
विसर्जनमिति । "इह महानामन्नुपासकः प्राणातिपातं प्रहाय प्राणातिपातात्
प्रतिविरतो भवति । इयता महानामन्नुपासकः शिक्षायामेकदेशकारी भवति ।
विस्तरेण द्वाभ्यां शिक्षापदाभ्यां प्रतिविरतः प्रदेशकारी भवति । त्रिभ्यः प्रति-
विरतश्चतुर्भ्यो वा यद्भूयस्कारी भवति"—इत्येतद् विसर्जनं सुष्ठु न युज्यते ।
तन्मात्रशिक्षाक्षमान् प्रत्येव प्रश्नो युज्यते इति । एकस्य शिक्षापदस्य द्वयोस्ततः
परेण वा क्षमानिति ।
विनापि संवरेणोपासकः प्रज्ञपित इति। महानामसूत्रे । "यतः खलु महानामन्
गृही अवदातवसनः" इत्येवमादिना ।
अर्हतोऽपि मृदुः प्रातिमोक्षसंवरः स्यादिति । यदि समुत्थापकमस्य चित्तं
मृदु स्यात् । पृथग्जनस्याधिमात्र इति । यद्यस्याधिमात्रं चित्तमिति । अन्यत्रा-

६२८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
यो बुद्धधर्मसङ्घाञ्छरणं गच्छति, किमसो शरणं गच्छति ?
बुद्धसङ्घकरान् धर्मानशैक्षानुभयांश्च सः ।
निर्वाणं चेति शरणं यो याति शरणत्रयम् ॥ ३२ ॥
यो बुद्धं शरणं गच्छति, अशैक्षानसौ बुद्धकरकान् धर्मान्छरणं गच्छति; येषां
प्राधान्येन स आत्मभावो बुद्ध इत्युच्यते, येषां वा लाभेन सर्वविबोधसामर्थ्याद्
बुद्धो भवति । के पुनस्ते ? क्षयज्ञानादयः सपरिवाराः, रूपकायस्य पूर्वं
पश्चाच्चाविशेषात् । किं सर्वबुद्धान्, अथैकम् ? लक्षणतः सर्वबुद्धान्; मार्गस्या-
विलक्षणत्वात् ।
यः सङ्घं शरणं गच्छति, शैक्षाशैक्षानसौ सङ्घकरकान् धर्मान् गच्छति; येषां
लाभेनाष्टौ पुद्गलाः सङ्घीभवन्ति, अभेद्यत्वात् १। किं सर्वसङ्घान्, अथैकम् ?
लक्षणतः सर्वसङ्घान् मार्गस्याविलक्षत्वात् । यत्तु सूत्र उक्तम्- "योऽसौ २ भविष्य-
ज्ञानादिति । दातुर्गृहीतुश्च । तदानादरतस्तु शरणगमनैर्विना न स्यादुपासक
इति ॥ ३१ ॥
बुद्धकरकानिति । बुद्धप्रज्ञप्तिहेतून् । अत एवाह— येषां प्राधान्येन स आत्म-
भावो बुद्ध इत्युच्यते । अन्येऽपि हि गुणाः अप्राधान्येनाश्रिता भवन्ति । येषां वा
लाभेनेति । क्षयज्ञानादयः सपरिवारा इति । आदिशब्देनानुत्पादज्ञानमशैक्षी च
सम्यग्दृष्टिर्गृह्यते । सपरिवारग्रहणेनानास्रवाः पञ्चस्कन्धा गृह्यन्ते । रूपकायस्य
पूर्वं पश्चाच्चाविशेषादिति । किम् ? न रूपकायं शरणं गच्छतीति सम्बन्धः ।
यादृशो बोधिसत्त्वावस्थायां रूपकायस्तादृशः पश्चादपीति ।
लक्षणतः सर्वबुद्धानिति । न कण्ठोक्ति इत्यभिप्रायः । मार्गस्याविलक्षणत्वा-
दिति । लौकिकस्य मार्गस्य पुण्यज्ञानसम्भारलक्षणस्य लोकोत्तरस्य च क्षयज्ञाना-
दिलक्षणस्याविलक्षणत्वात् तुल्यत्वात्, नायुर्जात्यादिलक्षणानाम् । अतस्तुल्य-
लक्षणाः सर्वे बुद्धा इति ।
सङ्घीभवन्त्यभेद्यत्वादिति । सदेवकेनापि लोकेन मार्गं प्रत्यभेद्यत्वात् सङ्घी-
भवन्ति । समग्ररूपा भवन्तीति । लक्षणत इति । पूर्ववद्धारूध्यातव्यम् । योऽसौ
भविष्यतीति विस्तरः । यत्र भगवांस्त्रपुषभल्लिकौ वणिजावामन्त्रयते स्म— "एतं
युवां बुद्धं शरणं गच्छतं धर्मं च । योऽसौ भविष्यत्यनागतेऽध्वनि सङ्घो नाम,
तमपि शरणं गच्छतम्" इति । यदा सङ्घो नास्ति तदैवमुक्तमनागतमेव सङ्घम-
१. अभेदत्वात्—का० । २. योऽप्यसौ—का० ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६२९
त्यनागतेऽध्वनि सङ्घो नाम, तमपि शरणं गच्छतम्" इति । तत् प्रत्यक्षभाविनः
संवरत्वस्योद्भावनार्थम् ।
यो धर्मं शरणं गच्छति, असौ निर्वाणं शरणं गच्छति प्रतिसंख्यानिरोधम् ;
स्वपरसन्तानक्लेशानां दुःखस्य च शान्त्येकलक्षणत्वात् ।
यद्यशैक्षा धर्मा एव बुद्धः, कथं तथागतस्यान्तिके दुष्टचित्तरुधिरोत्पादना-
दानन्तर्यं भवति ? आश्रयविपादनान् तेऽपि विपादिता भवन्तीति वैभाषिकाः ।
शास्त्रं तु नैवं वाचकम्—अशैक्षा धर्मा एव बुद्ध इति । किं तर्हि ? बुद्धकरका
इति । अत आश्रयस्य बुद्धत्वाप्रतिषेधाच्चोद्यमेवैतत् । अन्यथा हि लौकिक-
चित्तस्थो न बुद्धः स्यान्न सङ्घः, शीलमेव स¹ भिक्षुकरकं भिक्षुः स्यात् ?
धिकृत्य । तत् कथं सर्वसङ्घानसौ शरणं गच्छतीत्यनेन विरुध्यते । तत् प्रत्यक्ष-
भाव

६३० भाष्यस्फुटार्थोसहितेऽभिधर्मकोशे [ ४.३२-
यथा तु यो भिक्षून् पूजयति, भिक्षुकरकमसौ शीलं पूजयति । एवं यो
बुद्धं शरणं गच्छति अशैक्षानसौ बुद्धकरकान् धर्मान् शरणं गच्छति । यो बुद्धं
शरणं गच्छति, सोऽष्टादशावेणिकान् । बुद्धधर्मानित्यपरे ।
किंस्वभावानि शरणगमनानि ? वाग्विज्ञप्तिस्वभावानि । कः पुनः शरणार्थः ?
त्राणार्थः शरणार्थः; तदाश्रयेण सर्वदुःखात्यन्तनिर्मोक्षात् ।
उक्तं हि भगवता—
“बहवः शरणं यान्ति पर्वतांश्च वनानि च ।
आरामान् चैत्यवृक्षांश्च¹ मनुष्या भयतर्जिताः² ॥
न त्वेतच्छरणं श्रेष्ठं नैतच्छरणमुत्तमम् ।
नैतच्छरणमागम्य सर्वदुःखात् प्रमुच्यते ॥
यस्तु बुद्धं च धर्मं च सङ्घं च शरणं गतः ।
चत्वारि चार्यसत्यानि पश्यति प्रज्ञया यदा ॥
दुःखं दुःखसमुत्पादं दुःखस्य समतिक्रमम् ।
आर्यं चाष्टाङ्गिकं मार्गं क्षेमं निर्वाणगामिनम् ॥
एतद्धि शरणं श्रेष्ठमेतच्छरणमुत्तमम् ।
एतच्छरणमागम्य सर्वदुःखात् प्रमुच्यते ॥” ( ) इति ।
अत एव शरणगमनानि सर्वसंवरसमादानेषु द्वारभूतानि ॥ ३२ ॥
एवं वैभाषिकेणोक्ते आचार्यो दृष्टान्तेन समाधिमाह—यथा तु यो भिक्षून्
पूजयतीति विस्तरः । यथा तु यो भिक्षुं पूजयति शीलमुखेन । भिक्षुकरकमसौ
शीलं पूजयति । न च पुनः शीलमेव भिक्षुः । एवं यो बुद्धं शरणं गच्छतीति ।
अशैक्षमुखेन । अशैक्षानसौ बुद्धकरकान् धर्मान् शरणं गच्छति । न पुनः स्वसान्ता-
निका अशैक्षा एव धर्मा बुद्धः । तस्माददोष एषः । यो बुद्धं शरणं गच्छति
अशैक्षानसौ बुद्धकरकान् धर्मान् शरणं गच्छतीति । सोऽष्टादशावेणिकानिति ।
तेषामसाधारणत्वादिति अभिप्रायः ।
वाग्विज्ञप्तिस्वभावानीति । ग्रहणकालमधिकृत्य । चैत्यवृक्षांश्चेति । चैत्य-
कल्पिता वृक्षाः चैत्यवृक्षाः । तानीति ।
अत एवेति । यस्मादेतच्छरणमागम्य सर्वदुःखात् प्रमुच्यते, अतः सर्वसंवर-
समादानेषु उपासकादिसंवरसमादानेषु द्वारभूतानित्यर्थः ॥ ३२ ॥
१ वृक्षांश्चैत्यांश्च—का० । २. ०वर्जिताः—का० ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६३१
किं पुनः कारणमन्येषु संवरेष्वब्रह्मचर्याद् विरतिः शिक्षापदं व्यवस्थापितम् ,
उपासकस्य तु काममिथ्याचारात् ?
मिथ्याचारातिगर्ह्यत्वात् सौकर्यादक्रियाश्रितः ।
काममिथ्याचारो हि लोकेऽत्यन्तं गर्हितः; परेषां दारोपघाताद्, आपायिक-
त्वाच्च । न तथाऽब्रह्मचर्यम् । सुकरा च काममिथ्याचाराद् विरतिर्गृहानध्यावस-
ताम्, दुष्करा त्वब्रह्मचर्यादिति दुष्करं कर्तुं नोत्सहेरन् । आर्याश्चाकरणसंवरं
काममिथ्याचारात् प्रतिलभन्ते; जन्मान्तरेष्वप्यनध्याचरणात्, न त्वब्रह्मचर्यादित्यु-
पासकस्यापि तस्मादेव विरतिः शिक्षापदं व्यवस्थापितं मा भूत् परिवृत्तजन्मान्तरः
शैक्ष उपासकसंवराङ्गेऽसंवृत इति । अक्रियानियमो ह्यकरणसंवरः ।
य उपासकाः सन्तो भार्याः परिणयन्ति, किं तैस्ताभ्योऽपि संवरः
प्रतिलब्धः ? अथ न ? प्रतिलब्धः, मा भूत् प्रादेशिकसंवरलाभ इति ।
कथं संवरक्षोभो न भवति ? यस्मात्
यथाभ्युपगमं लाभः संवरस्य न सन्ततेः ॥ ३३ ॥
यथा ह्येषामभ्युपगमस्तथा संवरलाभः ।
कथं चैषामभ्युपगमः ? काममिथ्याचाराद्विरमामीति, न त्वत्र सन्ताने मया
ब्रह्मचर्यं न कर्तव्यमिति । अत एवैषां तदधिष्ठानात् काममिथ्याचाराङ्गादेव संवर-
लाभः, नाब्रह्मचर्यादिति नास्ति भार्यीभूतायां संवरक्षोभः ॥ ३३ ॥

आपायिकत्वाच्च । यस्माच्च काममिथ्याचार एकान्तेनापायिकः अपाय-
संवर्तनीयो न तथा ब्रह्मचर्यम् । अक्रियानियमो ह्यकरणसंवर इति अक्रियाया-
मकरणे नियम एकान्तता अक्रियानियमः । सोऽकरणसंवरः । अकरणलक्षणः
संवरः अकरणसंवरः । न समादानिकसंवर इत्यर्थः । स च सौत्रान्तिकनयेना-
वस्थाविशेष एव । वैभाषिकनयेन तु शीलागमविज्ञप्तिरिति ।
य उपासकाः सन्त इति विस्तरः । ये गृहीतपञ्चशिक्षापदाः सन्तो भार्याः
परिणयन्ति विवाहयन्ति । किं तैरूपासकैस्ताभ्योऽपि स्त्रीभ्यः संवरः प्रतिलब्धः ।
प्रतिलब्धपूर्वक इत्यर्थः । अथ न । प्रतिलब्ध इत्यधिकृतम् । वैभाषिक आह -
प्रतिलब्ध इति । मा भूत् प्रादेशिक इति सर्वांगम्यात् प्रतिविरतेः । काममिथ्या-
चारात् प्रतिविरमामीति अगम्य आचारात् प्रतिविरमामि, न त्वस्मात्
सन्तानागम्याचारात् प्रतिविरमामीत्यभिप्रायः । अत एवाह—न त्वत्र सन्ताने

६३२ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
अथ कस्मात् मृषावादाद् विरतिरेवोपासकसंवरशिक्षापदम्, न पैशून्यादि-
विरतिः ? एभिरेव च त्रिभिः कारणैः—
मृषावादातिगह्र्यत्वात् सौकर्यादक्रियासितः ।
मृषावादप्रसङ्गाच्च सर्वशिक्षाव्यतिक्रमे ।
सर्वत्र हि शिक्षातिक्रमे समनुयुज्यमानस्योपस्थितमिदं भवति—नाहमेव-
महार्षमिति मृषावादस्य प्रसङ्गो भवति, अतो मृषावादाद् विरतिर्विधीयते । कथम् ?
कृतातिक्रमोऽप्यात्मनि माविष्कुर्यादिति ।
किं पुनः कारणं प्रतिक्षेपणसावद्याच्छिक्षापदस्य न व्यवस्थापितम् ?
प्रतिक्षेपणसावद्यान्मद्यादेव,
किं कारणं मद्यादेव, नान्यस्मात् ?
अन्यगुप्तये ॥ ३४ ॥
मद्यं पिबतोऽन्यान्यप्यज्ञान्यगुप्तानि स्युः ।
कथं पुनर्मद्यपानं प्रतिक्षेपणसावद्यं गम्यते ? प्रकृतिसावद्यलक्षणाभावात् ।
प्रकृतिसावद्यं हि क्लिष्टेनैव चित्तेनाध्याचर्यते । शक्यं तु मद्यं प्रतीकारबुद्ध्यैव
पातुम्, यावन्न मदयेत् । क्लिष्टमेव तच्चित्तं यन्मदनीयं ज्ञात्वा पिबति ।
न तत् क्लिष्टं यदमदनीयमात्रां विदित्वा पिबति ।
प्रकृतिसावद्यं मद्यमिति विनयधराः । “कथं भदन्त ग्लान उपस्थातव्यः ?
प्रकृतिसावद्यमुपाले१ स्थापयित्वा” इत्युक्तं भगवता ।
शाक्येषु२ ग्लानेषु मद्यपानं नाभ्यनुज्ञातम् ।
इति विस्तरः ॥ ३३ ॥
प्रतिक्षेपणसावद्यमिति। प्रतिषेधसावद्यं भवति। भगवत्प्रतिषिद्धं कर्माचरतः
पापं भवति; भगवच्छासनानादरात्। न तत्क्लिष्टं यदमदनीयमात्रां विदित्वा
पिबतीत्याभिधार्मिकेणोक्ते प्रकृतिसावद्यं मद्यमिति विनयधराः साधयन्ति। प्रकृति-
सावद्यमुपाले स्थापयित्वेति। प्रकृतिसावद्येन कर्मणा न चिकित्स्यः, प्रज्ञप्तिसावद्येन
तु चिकित्सनीय इत्यभिप्रायः। शाक्येषु ग्लानेषु मद्यपानं नाभ्यनुज्ञातम्। अतो
१. ॰मुपालिन्—का० । २. शाक्येषु च—का० ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६३३
इदं चोक्तम्—"मां भिक्षवः शास्तारमुद्दिशद्भिः कुशाग्रेणापि मद्यं न
पातव्यम्" ( ) इति । अतः प्रकृतिसावद्यमिति ज्ञायते ।
आर्यैश्च जन्मान्तरगतैरप्यनध्याचारात् । प्राणिवधादिवत् । कायदुश्चरित-
वचनाद्, दुर्गतिगमनाच्चेति ।
नेत्याभिधार्मिकाः । उत्सर्गविहितस्यापि ग्लानेषु प्रज्ञप्तिसावद्यस्य
पुनर्मद्यस्यापवादः प्रसङ्गपरिहारार्थं मदनीयमात्रानियमात् ।
अत एव च कुशाग्रपानप्रतिषेधः । आर्यैरनध्याचरणं हीमत्त्वात्,
गम्यते—प्रकृतिसावद्यं तदिति । यदि हि तत् प्रज्ञप्तिसावद्यं स्यात्, ग्लानशाक्यो-
पस्थानाय तदनुज्ञायेत् । न चानुज्ञायते, तेन तत् प्रकृतिसावद्यमिति ।
इदं चोक्तं मां शास्तारमुद्दिशद्भिः 'शाक्यमुनिर्नः शास्ता' इत्युपदिशद्भिः
कुशाग्रेणापि मद्यं न पातव्यमिति । प्रकृतिसावद्यं तदिति भगवता तत् प्रतिषि-
द्धम् । न तु मदनीयमित्येवेत्य; कुशाग्रमात्रस्य मद्यस्यामदनीयत्वात् ।
आर्यैश्चेति विस्तरः। प्रकृतिसावद्यं मद्यं जन्मान्तरगतैरप्यार्यैरनध्याचारात् ।
प्राणिवधादिवदिति साधनम् । कायदुश्चरितवचनाच्चेत्यपरं साधनम् । 'प्रकृति-
सावद्यं मद्यं कायदुश्चरितवचनात् प्राणिवधादिवत्' । चतुर्विधं हि नन्दिक-
सूत्रादिषु कायदुश्चरितमुक्तम्—प्राणातिपातः, अदत्तादानम्, काममिथ्याचारः,
सुरामैरेयमद्यप्रमादस्थानमिति ।
उत्सर्गविहितस्यापीति विस्तरः । अनेन भगवद्वचनस्य पूर्वापरविरोधं परि-
हरन्ति । कथं भदन्तेति विस्तरेण मद्यपानस्य सामान्यवचनमुत्सर्गः, 'शाक्येषु
ग्लानेषु मद्यपानं नाभ्यनुज्ञातम्' इत्यपवाद इति मद्यपानं ग्लानावस्थायामपि
नानुज्ञातमिति गम्यते । अपवादः पुनः प्रसङ्गपरिहारार्थम्, सकृत् पीतं हि मद्यं
व्यसनीभवेत् । उक्तं हि भगवता—त्रीणि स्थानानि प्रतिषेवमाणस्य नास्ति
तृप्तिर्वा, अलन्ता वा, पर्याप्तिर्वा—मद्यम्, अब्रह्मचर्यम्, स्त्यानमिद्धं चेति । प्रसङ्ग-
परिहारः कस्माद् ? इत्याह—मदनीयमात्रानियमात् । सैव हि मात्रा द्रव्यकाल-
प्रकृतिशरीरावस्था अपेक्ष्य मदनीया चामदनीया च भवति ।
अत एव च कुशाग्रपानप्रतिषेध इत्यतिशयवचनम् । तदेवं न प्रकृतिसावद्य-
मिति मनसिकृत्वा भगवता तत्परिहरणीयमुक्तम् । किं तर्हि ? प्रसङ्गदोषादिति
दर्शितम् । आर्यैरनध्याचरणं हीमत्त्वादिति । पञ्च शैक्षाणि बलानि सूत्रे पठ्यन्ते ।
कतमानि पञ्च ? श्रद्धाबलम्, वीर्यबलम्, ह्रीबलम्, अपत्राप्यबलम्, प्रज्ञाबलं
चेति । अतो ह्रीमत्त्वान्न पिबन्ति, न तु प्रकृतिसावद्यत्वात् । यदि ह्रीमत्त्वात्तद-

६३४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
तेन च स्मृतिनाशात् । अल्पकस्याप्यपानमनियमाद् विषवत् । दुश्चरितवचनं
प्रमादस्थानत्वात् ।
अत एवात्रैव प्रमादस्थानग्रहणम्; नान्येषु; तेषां प्रकृतिसावद्यत्वात् ।
अत्यासेवितेन दुर्गतिगमनाभिधानम् । तत्प्रसङ्गेनाभीक्ष्णनकुशलसन्ततिप्रवृत्तेरापायि-
कस्य कर्मण आक्षेपाद्, वृत्तिलाभाद्वा ।
सुरामैरेयमद्यप्रमादस्थानशब्दानां कोऽर्थः ? सुरा = अन्नासवः । मैरेयम् =
द्रवासवः । ते वा कदाचित्प्राप्तप्रच्युतमद्यभावे भवत इति, अतो मद्यग्रहणम् ।
नद्याचरणमज्ञातमुदकादिवत् कस्मान्न पिबन्ति ? इत्यत आह—तेन च स्मृति-
नाशादिति । मद्यं हि पिबतः कार्याकार्यस्मृतिर्नश्यतीति । यद्येवम्, अल्पकं तु
पिबन्तु यावत्या मात्रया स्मृतिर्न नश्यतीति ? अत आह—अल्पकस्याप्यपानम् ।
अनियमाद् विषवदिति । यथा कालप्रकृतिशक्तियोगादल्पमपि विषं कदाचिन्मार-
यति, एवं मद्यमपि मदयतीति । दुश्चरितवचनं प्रमादस्थानत्वादिति । मदेना-
कुशलापरिहारात्, कुशलाकरणाच्च ।
अत्र प्रमादस्थानग्रहणं नान्येष्विति । अत्रैव शिक्षापदे प्रमादस्थानग्रहणम्;
‘सुरामैरेयमद्यप्रमादस्थानं प्रहाय सुरामैरेयमद्यप्रमादस्थानात् प्रतिविरमामि’
इति वचनात् । नान्येषु शिक्षापदेषु प्राणातिपातविरत्यादिषु प्रमादस्थानग्रहणम् ।
‘प्राणातिपातप्रमादस्थानं प्रहाय प्राणातिपातप्रमादस्थानात् प्रतिविरमामि’
इति प्रमादस्थानं न पठ्यते, किं तर्हि ? ‘प्राणातिपातं प्रहाय प्राणातिपातात्
प्रतिविरमामि’ इति । एवमदत्तादानादि योज्यम् । कस्माद् ? इत्याह—तेषां
प्रकृतिसावद्यत्वात् । तेषां प्राणातिपातविरत्यादीनां शिक्षापदानां प्रकृतिसावद्य-
त्वात् । तदुक्तं भवति—प्रमादस्थानमेतदिति मद्यपानात् प्रतिविरन्तव्यम्, न तु
प्रकृतिसावद्यमेतदिति । अत्यासेवितेनेति विस्तरः। “सुरामैरेयमद्यपानप्रमादस्था-
नेनासेवितेन भावितेन बहुलीकृतेन कायस्य भेदान्नरकेषूपपद्यते” इति नन्दिकसूत्रे
वचनात् । अत्यासेवितेन मद्यपानेन दुर्गतिगमनाभिधानम् । तत्प्रसङ्गेन मद्यपान-
प्रसङ्गेन अभीक्ष्णनकुशलसन्ततिप्रवृत्तेः । अकुशलानां या सन्ततिस्तस्याः
प्रवृत्तेः । आपायिकस्यापायप्रयोजनस्यापूर्वस्य कर्मण आक्षेपादावेधः । यतः वृत्ति-
लाभाद् वा फलदानाय वा पूर्वोपचितस्य कर्मणो मरणावस्थायां वृत्तिलाभः ।
यतः तस्मादाक्षेपाद् वृत्तिलाभाद् वा दुर्गतिगमनाभिधानमिति सम्बन्धनीयम् ।
अन्नासव इति । तण्डुलकृतः । द्रवासव इति । इक्षुरसादिकृतः । ते वेति
विस्तरः । सुरामैरेये कदाचित्प्राप्तमद्यभावे यदा नवे भवतः । कदाचित् प्रच्युत-
मद्यभावे; यदा अतिपुराणे भवतः । इत्यतो मद्यग्रहणम् । यदि मदनीयं ततो दोष

निर्देश: ] चतुर्थ कोशस्थानम् ६३५
पूगफलकोद्रवादयोऽपि मदयन्तीति सुरामैरेयग्रहणम् । प्रज्ञप्तिसावद्यस्याप्यादरेण
प्रहेयत्वे कारणज्ञापनार्थं प्रमादस्थानवचनम्; सर्वप्रमादास्पदत्वादिति ॥ ३४ ॥
य इमे त्रयः प्रातिमोक्षध्यानानास्रवसंवराः, किमेषां यत एको लभ्यते ततः
शेषौ ? नेत्याह । किं तर्हि ?
सर्वोभयेभ्यः कामाप्तो वर्तमानेभ्य आप्यते ।
वर्तमानेभ्य एव स्कन्धायतनधातुभ्यः कामाप्त इति प्रातिमोक्षसंवरः ।
सर्वेभ्य इति मौलप्रयोगपृष्ठेभ्यः । उभयेभ्य इति सत्त्वासत्त्वाख्येभ्यः, प्रकृति-
प्रतिक्षेपणसावद्येभ्यश्च वर्तमानेभ्य एव स्कन्धायतनधातुभ्यो लभ्यते; सत्त्वाधिष्ठान-
प्रवृत्तत्वात् । नातीतानागतेभ्यः; तेषामसत्त्वसंख्यातत्वात् ।
इत्यभिप्रायः । पूगफलकोद्रवादयोऽपीति । आदिशब्देन निष्पावादयो गृह्यन्ते ।
मद्यपानेनामद्यत्वेऽपि दोषः । सुरामैरेये न भवत इति सुरामैरेयस्वभावस्य
मद्यस्य पाने दोष इत्यर्थः । सर्वप्रमादास्पदत्वादिति । सर्वप्रमादानां सर्वस्मृतिप्रमो-
षाणां प्राणातिपाताद्यकुशलानां हेतुभूतानां स्थानमास्पदं प्रतिष्ठेति प्रमादस्थानं
मद्यपानम् ॥ ३४ ॥
यत एको लभ्यते इति । यतो मौलादिभ्यः सत्त्वासत्त्वाख्येभ्यश्च प्रातिमोक्ष-
संवरो लभ्यते । ततः शेषौ ध्यानानास्रवसंवरौ ।
मौलप्रयोगपृष्ठेभ्य इति । मौलप्रयोगपृष्ठेभ्योऽकुशलेभ्यः कर्मभ्यः मौल-
प्रयोगपृष्ठस्वभावाख्याणां यथाक्रमं प्रतिपक्षभूताः प्रातिमोक्षसंवराख्या
विज्ञप्त्यविज्ञप्तयो लभ्यन्ते । सत्त्वासत्त्वाख्येभ्यो वस्तुभ्यः प्राणिवनस्पत्याद्यधि-
ष्ठानलक्षणेभ्यः प्रकृतिप्रतिक्षेपणसावद्येभ्यश्च कर्मभ्यः प्राणातिपातवनस्पति-
भङ्गादिलक्षणेभ्यः । तदेतदुभयमप्युभयाधिष्ठानम्, भवति—प्रकृतिसावद्यमपि
सत्त्वाधिष्ठानमसत्त्वाधिष्ठानं च, प्रज्ञप्तिसावद्यमपि सत्त्वाधिष्ठानमसत्त्वाधिष्ठानं
च । न पुनरेवं ग्रहीतव्यम्—प्रकृतिसावद्यं सत्त्वाधिष्ठानं प्रतिक्षेपणसावद्यम-
सत्त्वाधिष्ठानमिति । तत्र तावत् प्रकृतिसावद्यं सत्त्वाधिष्ठानं प्राणिवधादि,
प्रज्ञप्तिसावद्यमपि सत्त्वाधिष्ठानं भिक्षोः स्त्रीहस्तादिग्रहणं सहागारशय्यादि
च । प्रकृतिसावद्यमसत्त्वाधिष्ठानं जातरूपाद्यवहरणम्, प्रज्ञप्तिसावद्यम-
सत्त्वाधिष्ठानं वृक्षपत्रादिच्छेदो भिक्षो आहारादिषु च विनयोक्तः उपदेशः ।
सत्त्वाधिष्ठानप्रवृत्तत्वादिति । सत्त्वप्रज्ञप्त्यधिष्ठानप्रवृत्तत्वादित्यभिप्रायः । वर्तमाना
एव हि धर्माः सत्त्वप्रज्ञप्त्यधिष्ठाना नातीतानागताः, तेषां निरूपाख्यकल्पत्वात् ।
अतएवाह—नातीतानागतेभ्यः; तेषामसत्त्वसंख्यातत्वादिति । ननु चासत्त्वप्रज्ञप्त्य-
अभि० को० २ : १७

६३६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
मौलेभ्यः सर्वकालेभ्यो ध्यानानास्रवसंवरौ ॥ ३५ ॥
मौलेभ्य एव कर्मपथेभ्यो ध्यानानास्रवसंवरौ लभ्येते, न प्रयोगपृष्ठेभ्यः;
कुत एव प्रज्ञप्तिसावद्येभ्यः सर्वकालेभ्यश्च स्कन्धायतनधातुभ्यो लभ्येते अतीता-
नागतेभ्योऽपि !
अत एव चतुष्कोटिकं क्रियते—सन्ति तानि स्कन्धधात्वायतनानि येभ्यः
प्रातिमोक्षसंवरः एव लभ्यते, न ध्यानानास्रवसंवराविति विस्तारः । प्रथमा
कोटिः—प्रत्युत्पन्नेभ्यः सामन्तकपृष्ठेभ्यः प्रतिक्षेपणासवद्याच्च । द्वितीया—
अतीतानागतेभ्यो मौलेभ्यः कर्मपथेभ्यः । तृतीया—प्रत्युत्पन्नेभ्यो मौलेभ्यः कर्म-
पथेभ्यः । चतुर्थी—अतीतानागतेभ्यः सामन्तकपृष्ठेभ्य इति ।
धिष्ठानप्रवृत्तोऽपि प्रातिमोक्षसंवरो भवति; सत्त्वासत्त्वाख्येभ्यः प्राप्यत इति
वचनात् ? स चाप्येवं न प्रतिषिध्यते, यथैव हि सत्त्वाख्येभ्यो वर्तमानेभ्य एव
लभ्यते इत्युच्यते, तथा वर्तमानेभ्य एवासत्त्वाख्येभ्योऽपि लभ्यते इति वक्तव्यम् ।
वर्तमानाधिष्ठानतामेव ह्यनेन वचनेनातिदिशति ।
न प्रयोगपृष्ठेभ्यः इति । समाहितावस्थायामेकान्तमौलत्वात्, असमाहिता-
वस्थायां च न संवराभावात् । कुत एव प्रज्ञप्तिसावद्येभ्य इति । अभ्युपगमा-
भावात् । सर्वकालेभ्यश्चेति । अतीतानागतयोरपि संवरयोर्लाभात्तत्सहभूचित्तवत् :
अत एवेति । यस्मादेते संवरा एवं लभ्यन्ते । यथा विस्तरेणोक्तम्, अतश्च-
तुष्कोटिकं क्रियते । विस्तर इति । सन्ति तानि स्कन्धधात्वायतनानि येभ्यो
ध्यानानास्रवसंवरौ लभ्येते, न प्रातिमोक्षसंवरः; सन्ति तानि येभ्यः प्राति-
मोक्षसंवरः, न ध्यानानास्रवसंवरौ;, सन्ति तानि येभ्य उभयं लभ्यते; सन्ति
तानि येभ्यो नोभयं लभ्यते इति विस्तरार्थः । प्रथमा कोटिः—वर्तमानेभ्यः
प्राणातिपातादिकर्मपथप्रयोगपृष्ठेभ्यः प्रतिक्षेपणासवद्याच्च वृक्षभङ्गादिकाद् यः
संवरः स प्रतिमोक्षसंवरः; “सर्वोभयेभ्यः” इति वचनात् । प्रयोगपृष्ठत्वात्तु न
ध्यानानास्रवसंवरौ । द्वितीया—अतीतानागतेभ्यो मौलेभ्यः कर्मपथेभ्यः प्राणा-
तिपातादिभ्यः कायिकवाचिकेभ्यः सप्तभ्यः संवरः यः, तौ ध्यानानास्रव-
संवरौ; “मौलेभ्यः सर्वकालेभ्यः” इति वचनात् । न प्रातिमोक्षसंवरः अतीता-
नागतत्वात् । तृतीया—प्रत्युत्पन्नेभ्यो मौलेभ्यः कर्मपथेभ्य इति । प्रत्युत्पन्नकर्म-
पथत्वात् प्रातिमोक्षसंवरो भवति । मौलकपंथत्वाच्च ध्यानानास्रवसंवरौ ।
चतुर्थी—अतीतानागतेभ्यः सामन्तकपृष्ठेभ्य इति । अतीतानागतत्वान्न प्राति-
मोक्षसंवरः, सामन्तकपृष्ठत्वान्न ध्यानानास्रवसंवरौ ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६३७
न तु संवरकाले वर्तमानाः कर्मपथाः सन्तीति वर्तमानाधिष्ठानेभ्य इति
वक्तव्यम् ! अनागतानामेव संवरणं युज्यते, नातीतवर्तमानानाम् ॥ ३५ ॥
अथ किं संवरासंवरौ सर्वसत्त्वेभ्य एव लभ्येते सर्वाङ्गेभ्यः, सर्वकारणैश्च ?
आहोस्विदस्ति भेदः ? नियतं तावन् लभ्यते
संवरः सर्वसत्त्वेभ्यो विभाषा त्वङ्गकारणैः ।
सर्वसत्त्वेभ्यः एव संवरो लभ्यते । केभ्यश्चिद् अङ्गेभ्यस्तु विभाषा ।
कश्चित् सर्वेभ्यो लभ्यते, भिक्षुसंवरः । कश्चिच्चतुर्भ्यः, ततोऽन्यः । कर्मपथा हि
संवरस्याङ्गानि ।
कारणैरपि केनचित् पर्यायेण सर्वैः, केनचिदेकेन ।
केन तावत् सर्वैः ? यद्यलोभाद्वेषामोहाः कारणानीष्यन्ते ।
स्वसन्ताने वर्तमानेभ्यः कर्मपथेभ्यः संवरो न युज्यते इति पश्यन्नाह—न तु
संवरलाभकाले वर्तमानाः कर्मपथाः सन्तीति । वर्तमानाधिष्ठानेभ्यस्तेभ्यः कर्म-
पथेभ्य इति वक्तव्यमिति शिक्षयत्याचार्यः । यतो वस्तुनः प्रतिविरमति; तस्य
वर्तमानत्वासम्भवात् । नातीतानामिति । उत्पन्नत्वादेषां संवरणं न
युज्यते । न ह्युत्पन्नानामनुत्पत्तिः शक्यते कर्तुम् । अनागतानां तु शक्यत इति ।
तेषामेव संवरणं युज्यत इत्याचार्याभिप्रायः ।
वैभाषिकाणां तु तथा वचनेऽयमभिप्रायो लक्ष्यते—प्राणातिपातादिप्रयोग-
मौलपृष्ठानां यथाक्रमं संवरणाय प्रातिमोक्षसंवरप्रयोगमौलपृष्ठानि प्रवर्तन्ते ।
नेमानि प्रवर्तिष्यन्त इति । अथैत एवैतानि प्रतिपक्षभूतानि, तानि रुन्धन्तीवो-
त्पद्यन्ते । प्रयोगः-- प्रयोगमेवं ब्रवीतीव त्वामहं संवृणोमि । मा त्वमुत्था इत्येवं
यावत् । पृष्ठः—पृष्ठमेवं ब्रवीतीवेति योज्यम् । तथा स्कन्धधातवायतनानां
कर्मपथप्रयोगमौलपृष्ठस्वभावानां वर्तमानानां रुन्धानो वर्तमानेभ्यस्तेभ्यो
लभ्यते । प्रातिमोक्षसंवर इत्युच्यत इति । तस्मान्नैवं वक्तव्यमिति ॥ ३५ ॥
कश्चित् सर्वेभ्य इति विस्तरः । भिक्षुसंवरः सर्वेभ्यः कर्मपथेभ्यो लभ्यते ।
सर्वकर्मपथा वर्जनीया इत्यर्थः । कश्चिच्चतुर्भ्यस्ततोऽन्यः । ततो भिक्षुसंवरा-
दन्यः । संवरः श्रामणेरादिसंवरः चतुर्भ्य एवाङ्गेभ्यो लभ्यते । कायिकेभ्यः
प्राणातिपातादिभ्यस्त्रिभ्यः, वाचिकाच्च मृषावादात् ।
यद्यलोभाद्वेषामोहाः कारणानीति । संवरकारणानि द्विधा इष्यन्ते—अलो-
भाद्वेषामोहा वा कारणानि, मृदुमध्याधिमात्राणि वा चित्तानीति । यदि पूर्वः

६३८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
केनैकेन ! यदि मृदुमध्याधिमात्राणि चित्तानि कारणानीष्यन्ते ।
पश्चिमं पर्यायं नियमय्योच्यते —
अस्ति संवरस्थायी सर्वसत्त्वेषु संवृत्तो न सर्वाङ्गैः, न सर्वकारणैः । यो
मृदुना चित्तेन मध्येनाधिमात्रेण वा उपासकोपवासश्रामणेरसंवरं समादत्ते ।
अस्ति सर्वसत्त्वेषु संवृतः सर्वाङ्गैश्च, न तु सर्वकारणैः । यो मृदुना चित्तेन
मध्येनाधिमात्रेण वा भिक्षुसंवरं समादत्ते ।
अस्ति सर्वसत्त्वेषु सर्वाङ्गैः, सर्वकारणैश्च । यस्त्रिविधेन चित्तेन त्रीन् संवरान्
समादत्ते ।
अस्ति सर्वसत्त्वेषु सर्वकारणैश्च, न तु सर्वाङ्गैः । य उपासकोपवासश्रामणे-
संवरान् मृदुमध्याधिमात्रैः समादत्ते ।
यस्तु न सर्वसत्त्वेषु स्यादीदृशो नास्ति; यस्मात् सर्वसत्त्वानुगते कल्याणा-
शये स्थितः संवरं प्रतिलभते, नान्यथा; पापाशयस्यानुपरतत्वात् ।
पञ्च नियमान् कुर्वन् प्रातिमोक्षसंवरं प्रतिलभते, सत्त्वाङ्गदेशकालसमय-
नियमात् । १. अमुष्मात् सत्त्वाद्विरमामीति सत्त्वनियमः । २. अमुष्मादङ्गादिति
अङ्गनियमः । ३. अमुष्मिन् देश इति देशनियमः । ४. मासाद्यावदिति काल-
नियमः । ५. अन्यत्र युद्धादिति समयनियमः । सुचरितमात्रं तु स्यात् तथा गृह्णतः ।
पर्यायोऽभिप्रीयते, सर्वैः कारणैरलोभादिस्वभावैर्लभ्यते संवरः; कुशले
समुत्थापके चेतसि तेषां युगपद्भावात् । यदि मृद्वादीनीति चित्तानि कारणानि
इष्यन्ते । एकेन कारणेन लभ्यते; तेषामयुगपद्भावात् ।
पश्चिमं पर्य्यायमिति । मृदुतादिकारणपक्षम् ।
अस्ति संवरस्थायीति विस्तरः । सर्वसत्त्वेषु संवृतः सर्वसत्त्वानुगते कल्याणा-
शये सति संवरोत्पत्तेः । न सर्वाङ्गैः; उपासकादिसंवरस्य सर्वाङ्गाप्रतिविरतत्त्वात् ।
न सर्वकारणैः, मृद्वादीनां कारणत्वेन युगपदसम्भवात् । भिक्षुसंवरस्तु सर्वाङ्गैरपि
सर्वाङ्गप्रतिविरतत्त्वात् ।
यस्त्रिविधेन चित्तेन त्रीन् संवरान् समादत्त इति । तद्यथा—मृदुना चित्तेन
उपासकसंवरं समादत्ते, मध्येन श्रामणेरसंवरम्, अधिमात्रेण भिक्षुसंवरमिति ।
सर्वकारणैश्च न तु सर्वाङ्गैरिति । उपासकादिसंवराणामेकैकस्य मृद्वाद्येकैक-
कारणत्वात् । तथा गृह्णत इति पञ्चनियमक्रियया गृह्णतः ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६३९
कथमशक्येभ्यः संवरलाभः ? सर्वसत्त्वजीवितानुपघाताध्याशयेनाभ्युपगमात् ।
यदि पुनः शक्येभ्य एव संवरो लभ्यते, चयापचययुक्तः स्यात्, शक्या-
शक्यानामितरेतरसञ्चारात् । एवं च सति विनापि लाभत्यागकारणाभ्यां संवरस्य
लाभत्यागौ स्यातामिति वैभाषिकाः ।
नैवं भविष्यति । यथा ह्यपूर्ववृणाद्युत्पत्तौ शोषे वा संवरस्य वृद्धिह्रासौ न
भवतः, तथा शक्याशक्यसंचारेऽपि न स्याताम् ।
न सत्त्वानां पूर्वं पश्चाच्च भावात्, तृणादीनां चाभावात्¹ ।
को न्वत्र विशेषः-न वा भवेदसत्सु तृणादिषु संवरः, तद्वदशक्यो वा भवेत् ?
यदा² परिनिर्वृता न भवन्त्येव, तदा कथं संवरह्रासो न स्यादिति नैष
युक्तः परिहारः । तस्मात् पूर्वंक एव हेतुः³ साधुः ।
कथमशक्येभ्य इति । ये हन्तुमेव न शक्यास्तेभ्योऽशक्येभ्यः सत्त्वेभ्यः कथं
संवरलाभः ? अत्र आचार्यः समाधिमाह-सर्वसत्त्वजीवितानुपघाताध्याशयेना-
भ्युपगमादिति । सर्वसत्त्वानां जीवितस्यानुपघातेनाध्याशयेन संवराभ्युपगमात् ।
वैभाषिका अप्यस्यैव प्रश्नस्य परिहारान्तरमाहुः- यदि पुनः शक्येभ्य एवेति
विस्तरः । चयापचययुक्तः स्यात् । शक्यतामागतेषु सत्त्वेषु संवरश्चीयेत,
अशक्यतामागतेषु अपचीयेत । शक्याशक्यानां मनुष्यादिदेवादीनामितरेतर-
सञ्चारात् । देवादयो मनुष्यादीन् सञ्चरन्ति, मनुष्यादयश्च देवादीनिति ।
इमं वैभाषिकपरिहारं सावकाशं पश्यन्नाचार्य आह-नैवं भविष्यतीति
विस्तरः । नैवं चयापचययुक्तः संवरो भविष्यति । कथं कृत्वा ? यथा ह्यपूर्ववृणा-
द्युत्पत्तौ । शोषे वा । तृणादीनाम् । यद्यपि तृणादिभ्योऽपि संवरो लभ्यते तथापि
संवरस्य वृद्धिह्रासौ न भवतः । एवं शक्याशक्यसंचारेऽपि न स्यातां वृद्धिह्रासौ ।
चयापचयावित्यर्थः । तस्माच्छक्येभ्य एव संवरो लभ्यते । न चायं दोषः
स्यादिति ।
वैभाषिका आहुः -न सत्त्वानामिवि विस्तरः । न तदेवम्, यथा ह्यपूर्ववृण-
द्युत्पत्ताविति विस्तरेण यदुक्तम् । किं कारणम् ? सत्त्वानां पूर्वं सञ्चारात्
पश्चाच्च भावात् । तृणादीनां स्वभावात् पूर्वं पश्चाच्चाभावात् । अतो न तृणादि-
दृष्टान्तेन चयापचयदोषो निवार्यते । एवं वैधर्म्यमात्रमुक्तम्, न साध्यसाध-
नार्थं इति ।
आचार्यः पुनराह - यदा परिनिर्वृता न सन्त्येवेति विस्तरः । तस्मात् पूर्वंक
१. त्वभावात्-का० । २. यदा च-का० । ३. परिहारः- का० ।

एवं तर्हि पूर्वबुद्धपरिनिर्वृतेभ्य उत्तरेषां बुद्धानां प्रातिमोक्षसंवरस्यालाभात्
कथं शीलन्यूनता न प्रसज्येत ? सर्वेषां सत्त्वेभ्यो लाभात् । यदि हि तेऽप्य-
भविष्यन्, तेभ्योऽपि तेऽलप्स्यन्त ।
उक्तं यतः संवरो लभ्यते ॥
असंवरस्तु सर्वेभ्यः सर्वाङ्गेभ्यो न कारणैः ॥ ३६ ॥
असंवरस्तु सर्वसत्त्वेभ्यो लभ्यते, सर्वकर्मपथेभ्यश्च । नास्ति हि विकलेना-
संवरेणासंवरिकः । न तु सर्वकारणैः, युगपत् मृद्वादिविचित्त्यासम्भवात् । यो मृदुना
चित्तेनासंवरं प्रतिलभते सोऽधिमात्रेणापि चित्तेन प्राणिनं जीविताद् व्यपरोपयन्
मृदुनैवासंवरेण समन्वागतो भवति, अधिमात्रया तु प्राणातिपातविज्ञप्त्या ।
एवं मध्याधिमात्रेण योज्यम् ।
तत्रेमे आसंवरिकाः, तद्यथा—औरभ्रिकाः, कौक्कुटिकाः, सौकरिकाः,
शाकुनिकाः, मात्स्यिकाः, मृगलुब्धकाः, चौराः, वध्यघातकाः, बन्धनपालकाः,
एव हेतुः साधुरिति । सर्वसत्त्वजीवितानुपघाताध्याशयेनाभ्युपगमादिति । अतः
शक्याशक्येभ्यः संवरो लभ्यत इति सिद्धम् ।
एवं तर्हि यदि सर्वसत्त्वेभ्यो लभ्यते प्रतिमोक्षसंवरः। पूर्वबुद्धपरिनिर्वृतेभ्य-
स्तस्यालाभाच्छीलन्यूनता स्यात् । सत्त्वानां पूर्वेभ्यो न्यूनत्वाद् । आचार्य
आह—सर्वेषां बुद्धानां पूर्वं पश्चाच्चोत्पन्नानामविशेषेण सर्वसत्त्वेभ्यो लाभाद् ।
यदि हि तेऽपि अपरिनिर्वृता अभविष्यन् सम्प्रति तेभ्योऽपि तेऽलप्स्यन्त इति ।
सर्वकर्मपथेभ्य इति । कायिकवाचिकेभ्यः । नास्ति हि विकलेनासंवरेणेति ।
प्राणातिपातेनैव, नादत्तादानेनेत्येवमादि । मृदुनैवासंवरेण समन्वागत इति ।
पूर्वप्रतिलब्धत्वात् । अधिमात्रया तु प्राणातिपातविज्ञप्त्या । किम् ? समन्वागत
इति वर्तते । न विपाकफलविशेष इति । एवं मध्याधिमात्रेण च योज्यमिति । यो
मध्येन चित्तेनासंवरं प्रतिलभते सोऽधिमात्रेणापि चित्तेन प्राणिनो जीविताद्
व्यपरोपयन् मध्येनैवासंवरेण समन्वागतो भवति, अधिमात्रया तु प्राणातिपात-
विज्ञप्त्या । एवं योऽधिमात्रेण यावदधिमात्रेणैवासंवरेण समन्वागतो भवति,
अधिमात्रया च प्राणातिपातविज्ञप्त्या । इत्थमपि च योज्यम्—योऽधिमात्र-
चित्तेनासंवरं प्रतिलभते स मृदुनापि चित्तेन प्राणिनो जीविताद् व्यपरोपयन्
अधिमात्रेणैवासंवरेण समन्वागतो भवति, मृद्व्या तु प्राणपतिपातविज्ञप्त्या
इत्येवमादि ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६४१
नागबन्धाः १, श्वपाकाः, वागुरिकाश्च ।
राजानो दण्डनेतारो व्यावहारिकाश्च अर्थत आसंवरिकाः । असंवरे भवत्वात्
तत्रस्थतया असंवर एषामस्तीति आसंवरिका वा । उरभ्रान् घ्नन्तीति औरभ्रिकाः ।
एवमन्येऽपि योज्याः ।
युक्तस्तावत् संवरस्य सर्वसत्त्वेभ्यो लाभः, सर्वसत्त्वहिताध्याशयेन ग्रहणात् ;
औरभ्रिकादीनां तु मातापितृपुत्रदारादिष्वविपन्नाशयानां जीवितहेतोरप्यहन्तुकामानां
कथमसंवरः सर्वसत्त्वेभ्यो युज्यते ? मात्रादीनपि हि त उरभ्रीभूतान् हन्युः ।
न हि तावत्ते एव२ त२ इति विद्वांसो हन्युः । आर्यीभूतानां च पुनः पशू-
भवितुं नास्त्यवकाश इति तेभ्यः कथं स्यात् !
यदि वानागतात्मभावापेक्षया वर्त्तमानादसंवृतः स्याद्, उरभ्रादीनपि ते
पुत्रीभूतान् सर्वथा न हन्युरिति न स्यात् तेभ्योऽसंवरः ।
कथं हि नाम जिघांसतामेव तेभ्यो न स्यादसंवरः ?
एतन्मात्रादिषु समानम् । कथं हि नामाजिघांसतामेव तेभ्यः स्यादसंवर
इति ? यश्चौरभ्रिको जन्मनाप्यादत्ते स्वदारपरितुष्टो मूकश्च, कथमस्य पूर्वाङ्गेभ्यो
नागबन्धा हस्तिपकाः । वागुरिका इति । पम्पा नाम प्राणिजातिर्वा-
गुराख्या, तां घ्नन्तीति वागुरिकाः ।
अर्थत आसंवरिका इति । राजानश्चाधिकरणस्थाश्च दण्डनेतृत्वादविहापठिता
अपि आसंवरिका एव द्रष्टव्याः । एवमन्येऽपि योज्या इति । कुक्कुटान्
घ्नन्तीति कौक्कुटिका इत्येवमादीनि ।
युक्तस्तावदिति विस्तरेणोक्त्वा यावत् कथमसंवरः सर्वसत्त्वेभ्यो युज्यत इति
प्रश्निते वैभाषिकः परिहारमाह—मात्रादीनपि हीति विस्तरः । आचार्य आह—न
हि तावत् त एव त इति । ते मात्रादय इति जानाना हन्युरित्यघात्येभ्यस्तेभ्योऽ-
संवरः कथं युज्यते । किञ्च—आर्यीभूतानां पुनः पशूभवितुं नास्त्यवकाशः । तेषा-
मुरभ्राद्युपपत्त्यसम्भवाद् । तेभ्यः कथमसंवरः स्यात् । यदि वा अनागतात्मभावा-
पेक्षया उरभ्रादयो भविष्यन्तीति वर्तमानान्मात्रादेरसंवरः स्यात् । उरभ्रानपि ते
औरभ्रिकाः पुत्रीभूताननागते जन्मनि सर्वथा न हन्युरिति न स्यात्तेभ्योऽसंवरः ।
वैभाषिक आह—कथं हि नाम जिघांसतामिति विस्तरः । आचार्य आह—
एतन्मात्रादिषु समानमिति विस्तरः । कथं हि नामाजिघांसतां पुत्रादिभूताना-
मौरभ्रिकादीनां तेभ्यो मात्रादिभ्यः स्यादासंवर इति ।
१. नागबन्धकाः—का० ।
२-२. त एव—का० ।