अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६२४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
कस्तर्हि सोऽन्य उपवासो यस्येमान्यङ्गानि ? समुदायस्यावयवा अङ्गानि ।
यथा रथस्याङ्गानि--चतुरङ्गः, बलकायः, पञ्चाङ्गम्, तूर्यम्; तथाऽष्टाङ्ग उपवासो
द्रष्टव्यः—अकालभोजनात् प्रतिविरतिरूपवासः, उपवासाङ्गं च । यथा सम्यग्दृष्टि-
र्मार्गः, मार्गाङ्गं च धर्मप्रविचयसम्बोध्यङ्गं बोधिर्बोध्यङ्गं समाधिर्ध्यानं ध्यानाङ्गं
चेति वैभाषिकाः । न तु तेषामेव सम्यग्दृष्ट्यादीनां त एवाङ्गत्वाय कल्पन्त
इति । पूर्वकाः सम्यग्दृष्ट्यादय उत्तरेषामङ्गानि यदि स्युः, प्रथमक्षणोत्पन्न आर्य-
मार्गो नाष्टाङ्गः स्यात् ॥ २९ ॥
किं खल्वयमुपवासकस्यैवोपवासः, आहोस्विदन्यस्यापि ?
अन्यस्याप्युपवासोऽस्ति शरणं त्वगतस्य न ।
अनुपवासकोऽपि यस्तमहोरात्रं बुद्धधर्मसङ्घान् शरणं गत्वोपवासं गृह्णाति,
तस्योत्पद्यते उपवाससंवरः, नान्यथा; अन्यत्राज्ञानात् ।
सूत्र उक्तम्—"यतश्च महानामन् गृही अवदातवसनः पुरुषः पुरुषेन्द्रियेण
समन्वागतो बुद्धं शरणं गच्छति, धर्मम्, सङ्घं शरणं गच्छति, वाचं च भाषते—
'उपवासकं च मां धारय', इयता उपवासको भवति" ( ) इति ।
तत् किं शरणगमनादेवोपवासको भवति ? भवतीति बहिर्देशकाः ।
न तु तेषामिति । विस्तरेणाचार्यो वैभाषिकमतं युक्त्या विरोधयति । न तु
तेषामेव सम्यग्दृष्ट्यादीनां सम्यग्दृष्टि-धर्मप्रविचयसम्बोध्यङ्ग-समाधीनाम् । त एव
सम्यग्दृष्ट्यादयोऽङ्गत्वाय कल्पन्ते । युज्यन्त इत्यर्थः । कस्माद् ? युक्तिविरोधात् ।
पूर्वकाः सम्यग्दृष्ट्यादयः उत्तरेषां सम्यग्दृष्ट्यादीनामङ्गानि यदि स्युरिति व्यव-
स्थाप्यते । एवमस्यां कल्पनायां प्रथमक्षणोत्पन्न आर्यमार्गो नाष्टाङ्गः स्यात् । न
हि तत्र पूर्वोत्पन्ना सम्यग्दृष्टिरङ्गमस्तीति सप्ताङ्गः स्यात् । बोध्यङ्गेष्वपि पश्चिमः
क्षणो न बोध्यङ्गं स्यात् । न ह्यन्या परेण बोधिरस्ति, यस्यास्तदङ्गं स्यात् ।
अथ मतम्—अनागताया बोधेस्तदङ्गमिति ? अनागतबोधि न स्यात् । एवं
समाधिर्योज्यः ॥ २६ ॥
अन्यत्राज्ञानादिति । दातुर्गृहीतुर्वा विस्मरणाद्, अव्युत्पत्तेश्च । सन्दिग्धस्य
विपन्नाशयस्य वाऽनादरपूर्वकं शरणमवगच्छतः संवरो नोत्पद्यते इति ।
गृहीति उद्देशपदम् । अवदातवसन इति निर्देशपदम् । पुरुष इत्युद्देशपदम् ।
पुरुषेन्द्रियेण समन्वागत इति तन्निर्देशपदम् । यदि न विना संवरेणोपासको
भवति ।