अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६३७
न तु संवरकाले वर्तमानाः कर्मपथाः सन्तीति वर्तमानाधिष्ठानेभ्य इति
वक्तव्यम् ! अनागतानामेव संवरणं युज्यते, नातीतवर्तमानानाम् ॥ ३५ ॥
अथ किं संवरासंवरौ सर्वसत्त्वेभ्य एव लभ्येते सर्वाङ्गेभ्यः, सर्वकारणैश्च ?
आहोस्विदस्ति भेदः ? नियतं तावन् लभ्यते
संवरः सर्वसत्त्वेभ्यो विभाषा त्वङ्गकारणैः ।
सर्वसत्त्वेभ्यः एव संवरो लभ्यते । केभ्यश्चिद् अङ्गेभ्यस्तु विभाषा ।
कश्चित् सर्वेभ्यो लभ्यते, भिक्षुसंवरः । कश्चिच्चतुर्भ्यः, ततोऽन्यः । कर्मपथा हि
संवरस्याङ्गानि ।
कारणैरपि केनचित् पर्यायेण सर्वैः, केनचिदेकेन ।
केन तावत् सर्वैः ? यद्यलोभाद्वेषामोहाः कारणानीष्यन्ते ।
स्वसन्ताने वर्तमानेभ्यः कर्मपथेभ्यः संवरो न युज्यते इति पश्यन्नाह—न तु
संवरलाभकाले वर्तमानाः कर्मपथाः सन्तीति । वर्तमानाधिष्ठानेभ्यस्तेभ्यः कर्म-
पथेभ्य इति वक्तव्यमिति शिक्षयत्याचार्यः । यतो वस्तुनः प्रतिविरमति; तस्य
वर्तमानत्वासम्भवात् । नातीतानामिति । उत्पन्नत्वादेषां संवरणं न
युज्यते । न ह्युत्पन्नानामनुत्पत्तिः शक्यते कर्तुम् । अनागतानां तु शक्यत इति ।
तेषामेव संवरणं युज्यत इत्याचार्याभिप्रायः ।
वैभाषिकाणां तु तथा वचनेऽयमभिप्रायो लक्ष्यते—प्राणातिपातादिप्रयोग-
मौलपृष्ठानां यथाक्रमं संवरणाय प्रातिमोक्षसंवरप्रयोगमौलपृष्ठानि प्रवर्तन्ते ।
नेमानि प्रवर्तिष्यन्त इति । अथैत एवैतानि प्रतिपक्षभूतानि, तानि रुन्धन्तीवो-
त्पद्यन्ते । प्रयोगः-- प्रयोगमेवं ब्रवीतीव त्वामहं संवृणोमि । मा त्वमुत्था इत्येवं
यावत् । पृष्ठः—पृष्ठमेवं ब्रवीतीवेति योज्यम् । तथा स्कन्धधातवायतनानां
कर्मपथप्रयोगमौलपृष्ठस्वभावानां वर्तमानानां रुन्धानो वर्तमानेभ्यस्तेभ्यो
लभ्यते । प्रातिमोक्षसंवर इत्युच्यत इति । तस्मान्नैवं वक्तव्यमिति ॥ ३५ ॥
कश्चित् सर्वेभ्य इति विस्तरः । भिक्षुसंवरः सर्वेभ्यः कर्मपथेभ्यो लभ्यते ।
सर्वकर्मपथा वर्जनीया इत्यर्थः । कश्चिच्चतुर्भ्यस्ततोऽन्यः । ततो भिक्षुसंवरा-
दन्यः । संवरः श्रामणेरादिसंवरः चतुर्भ्य एवाङ्गेभ्यो लभ्यते । कायिकेभ्यः
प्राणातिपातादिभ्यस्त्रिभ्यः, वाचिकाच्च मृषावादात् ।
यद्यलोभाद्वेषामोहाः कारणानीति । संवरकारणानि द्विधा इष्यन्ते—अलो-
भाद्वेषामोहा वा कारणानि, मृदुमध्याधिमात्राणि वा चित्तानीति । यदि पूर्वः