अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६३८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
केनैकेन ! यदि मृदुमध्याधिमात्राणि चित्तानि कारणानीष्यन्ते ।
पश्चिमं पर्यायं नियमय्योच्यते —
अस्ति संवरस्थायी सर्वसत्त्वेषु संवृत्तो न सर्वाङ्गैः, न सर्वकारणैः । यो
मृदुना चित्तेन मध्येनाधिमात्रेण वा उपासकोपवासश्रामणेरसंवरं समादत्ते ।
अस्ति सर्वसत्त्वेषु संवृतः सर्वाङ्गैश्च, न तु सर्वकारणैः । यो मृदुना चित्तेन
मध्येनाधिमात्रेण वा भिक्षुसंवरं समादत्ते ।
अस्ति सर्वसत्त्वेषु सर्वाङ्गैः, सर्वकारणैश्च । यस्त्रिविधेन चित्तेन त्रीन् संवरान्
समादत्ते ।
अस्ति सर्वसत्त्वेषु सर्वकारणैश्च, न तु सर्वाङ्गैः । य उपासकोपवासश्रामणे-
संवरान् मृदुमध्याधिमात्रैः समादत्ते ।
यस्तु न सर्वसत्त्वेषु स्यादीदृशो नास्ति; यस्मात् सर्वसत्त्वानुगते कल्याणा-
शये स्थितः संवरं प्रतिलभते, नान्यथा; पापाशयस्यानुपरतत्वात् ।
पञ्च नियमान् कुर्वन् प्रातिमोक्षसंवरं प्रतिलभते, सत्त्वाङ्गदेशकालसमय-
नियमात् । १. अमुष्मात् सत्त्वाद्विरमामीति सत्त्वनियमः । २. अमुष्मादङ्गादिति
अङ्गनियमः । ३. अमुष्मिन् देश इति देशनियमः । ४. मासाद्यावदिति काल-
नियमः । ५. अन्यत्र युद्धादिति समयनियमः । सुचरितमात्रं तु स्यात् तथा गृह्णतः ।
पर्यायोऽभिप्रीयते, सर्वैः कारणैरलोभादिस्वभावैर्लभ्यते संवरः; कुशले
समुत्थापके चेतसि तेषां युगपद्भावात् । यदि मृद्वादीनीति चित्तानि कारणानि
इष्यन्ते । एकेन कारणेन लभ्यते; तेषामयुगपद्भावात् ।
पश्चिमं पर्य्यायमिति । मृदुतादिकारणपक्षम् ।
अस्ति संवरस्थायीति विस्तरः । सर्वसत्त्वेषु संवृतः सर्वसत्त्वानुगते कल्याणा-
शये सति संवरोत्पत्तेः । न सर्वाङ्गैः; उपासकादिसंवरस्य सर्वाङ्गाप्रतिविरतत्त्वात् ।
न सर्वकारणैः, मृद्वादीनां कारणत्वेन युगपदसम्भवात् । भिक्षुसंवरस्तु सर्वाङ्गैरपि
सर्वाङ्गप्रतिविरतत्त्वात् ।
यस्त्रिविधेन चित्तेन त्रीन् संवरान् समादत्त इति । तद्यथा—मृदुना चित्तेन
उपासकसंवरं समादत्ते, मध्येन श्रामणेरसंवरम्, अधिमात्रेण भिक्षुसंवरमिति ।
सर्वकारणैश्च न तु सर्वाङ्गैरिति । उपासकादिसंवराणामेकैकस्य मृद्वाद्येकैक-
कारणत्वात् । तथा गृह्णत इति पञ्चनियमक्रियया गृह्णतः ।