अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६३९
कथमशक्येभ्यः संवरलाभः ? सर्वसत्त्वजीवितानुपघाताध्याशयेनाभ्युपगमात् ।
यदि पुनः शक्येभ्य एव संवरो लभ्यते, चयापचययुक्तः स्यात्, शक्या-
शक्यानामितरेतरसञ्चारात् । एवं च सति विनापि लाभत्यागकारणाभ्यां संवरस्य
लाभत्यागौ स्यातामिति वैभाषिकाः ।
नैवं भविष्यति । यथा ह्यपूर्ववृणाद्युत्पत्तौ शोषे वा संवरस्य वृद्धिह्रासौ न
भवतः, तथा शक्याशक्यसंचारेऽपि न स्याताम् ।
न सत्त्वानां पूर्वं पश्चाच्च भावात्, तृणादीनां चाभावात्¹ ।
को न्वत्र विशेषः-न वा भवेदसत्सु तृणादिषु संवरः, तद्वदशक्यो वा भवेत् ?
यदा² परिनिर्वृता न भवन्त्येव, तदा कथं संवरह्रासो न स्यादिति नैष
युक्तः परिहारः । तस्मात् पूर्वंक एव हेतुः³ साधुः ।
कथमशक्येभ्य इति । ये हन्तुमेव न शक्यास्तेभ्योऽशक्येभ्यः सत्त्वेभ्यः कथं
संवरलाभः ? अत्र आचार्यः समाधिमाह-सर्वसत्त्वजीवितानुपघाताध्याशयेना-
भ्युपगमादिति । सर्वसत्त्वानां जीवितस्यानुपघातेनाध्याशयेन संवराभ्युपगमात् ।
वैभाषिका अप्यस्यैव प्रश्नस्य परिहारान्तरमाहुः- यदि पुनः शक्येभ्य एवेति
विस्तरः । चयापचययुक्तः स्यात् । शक्यतामागतेषु सत्त्वेषु संवरश्चीयेत,
अशक्यतामागतेषु अपचीयेत । शक्याशक्यानां मनुष्यादिदेवादीनामितरेतर-
सञ्चारात् । देवादयो मनुष्यादीन् सञ्चरन्ति, मनुष्यादयश्च देवादीनिति ।
इमं वैभाषिकपरिहारं सावकाशं पश्यन्नाचार्य आह-नैवं भविष्यतीति
विस्तरः । नैवं चयापचययुक्तः संवरो भविष्यति । कथं कृत्वा ? यथा ह्यपूर्ववृणा-
द्युत्पत्तौ । शोषे वा । तृणादीनाम् । यद्यपि तृणादिभ्योऽपि संवरो लभ्यते तथापि
संवरस्य वृद्धिह्रासौ न भवतः । एवं शक्याशक्यसंचारेऽपि न स्यातां वृद्धिह्रासौ ।
चयापचयावित्यर्थः । तस्माच्छक्येभ्य एव संवरो लभ्यते । न चायं दोषः
स्यादिति ।
वैभाषिका आहुः -न सत्त्वानामिवि विस्तरः । न तदेवम्, यथा ह्यपूर्ववृण-
द्युत्पत्ताविति विस्तरेण यदुक्तम् । किं कारणम् ? सत्त्वानां पूर्वं सञ्चारात्
पश्चाच्च भावात् । तृणादीनां स्वभावात् पूर्वं पश्चाच्चाभावात् । अतो न तृणादि-
दृष्टान्तेन चयापचयदोषो निवार्यते । एवं वैधर्म्यमात्रमुक्तम्, न साध्यसाध-
नार्थं इति ।
आचार्यः पुनराह - यदा परिनिर्वृता न सन्त्येवेति विस्तरः । तस्मात् पूर्वंक
१. त्वभावात्-का० । २. यदा च-का० । ३. परिहारः- का० ।