अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६२७
एकदेशकार्यादींस्तु खण्डितशिक्षानधिकृत्य प्रश्न एव न युज्यते, कुतो
विसर्जनमावेणिकधर्माणाम् ! को ह्युपासकसंवरं जानन् एतन्न ज्ञास्यते—यो
हि यच्छिक्षापदं न खण्डयति स तत्कारी भवतीति ।
उपासकसंवरस्य तु परिमाणानभिज्ञांस्तन्मात्रशिक्षाक्षमान् प्रत्येव प्रश्नो
युज्यते—"कियता भदन्तोपासक एकदेशकारी भवति यावत् परिपूर्णकारी
भवति ?"
यदि तर्हि विना संवरेणोपासकः स्याद्, विकलेन वा, भिक्षुश्रामणेरावपि
स्याताम्, कथं तावेषामुपासकसंवरादीनामङ्गप्रतिनियमो भवति ? शास्तृप्रज्ञप्ति-
वशात् । उपासकत्वादिप्रतिनियमोऽपि शास्तृप्रज्ञप्तिवशादिष्यताम् । विनापि हि
संवरेणोपासकः प्रज्ञपितः, न तु भिक्षुश्रामणेराविति । ते त्वेतन्नेच्छन्ति काश्मीराः ।
सर्वेषां तु संवराणाम्—
मृद्वादित्वं यथा मनः ॥ ३१ ॥
मृदुमध्याधिमात्रत्वं ससन्तानचित्तवशात् । एवं च कृत्वार्हतोऽपि मृदुः
प्रातिमोक्षसंवरः स्यात्, पृथग्जनस्याधिमात्रः ।
किं पुनः संवरग्रहणादेवोपासकः स्याद् विना शरणगमनैः ? न स्यादन्यत्रा-
ज्ञानात् ॥ ३१ ॥
मिति । प्रश्न एव न युज्यत इति । योऽयं प्रश्नः—'कियता भदन्तोपासक
एकदेशकारी भवति यावत् परिपूर्णकारी' इति, एष प्रश्नो न युज्यते । कुतो
विसर्जनमिति । "इह महानामन्नुपासकः प्राणातिपातं प्रहाय प्राणातिपातात्
प्रतिविरतो भवति । इयता महानामन्नुपासकः शिक्षायामेकदेशकारी भवति ।
विस्तरेण द्वाभ्यां शिक्षापदाभ्यां प्रतिविरतः प्रदेशकारी भवति । त्रिभ्यः प्रति-
विरतश्चतुर्भ्यो वा यद्भूयस्कारी भवति"—इत्येतद् विसर्जनं सुष्ठु न युज्यते ।
तन्मात्रशिक्षाक्षमान् प्रत्येव प्रश्नो युज्यते इति । एकस्य शिक्षापदस्य द्वयोस्ततः
परेण वा क्षमानिति ।
विनापि संवरेणोपासकः प्रज्ञपित इति। महानामसूत्रे । "यतः खलु महानामन्
गृही अवदातवसनः" इत्येवमादिना ।
अर्हतोऽपि मृदुः प्रातिमोक्षसंवरः स्यादिति । यदि समुत्थापकमस्य चित्तं
मृदु स्यात् । पृथग्जनस्याधिमात्र इति । यद्यस्याधिमात्रं चित्तमिति । अन्यत्रा-